વરાહપુરાણમ્

તન્મધ્યમં સયુગ્મં તુ સર્વમાદ્યં પ્રદાપયેત્ । સ્વશક્ત્યાભરણં ચૈવ દરિદ્રસ્ય સ્વશક્તિતઃ ।। ૫૫.

મધ્યમ બ્રાહ્મણને જોડી સાથે બધા મુખ્ય દાન આપવું. ગરીબને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે આભૂષણ આપવું.

યથાશક્ત્યા મહીં કૃત્વા કાઞ્ચનીં ગોયુગં તથા । વસ્ત્રયુગ્મં ચ દાતવ્યં યથાવિભવશક્તિતઃ ।। ૫૫.

પોતાની શક્તિ પ્રમાણે સોનાની પૃથ્વી, ગાયોની જોડી અને કપડાંની જોડી આપવી, જેવું પોતાનું સામર્થ્ય હોય તેમ.

ગાં યુગ્માભરણાત્ સર્વં સહિરણ્યં ચ કારયેત્ । એવં કૃતે તથા કૃષ્ણશુક્લદ્વાદશ્યમેવ ચ ।। ૫૫.

ગાય, જોડી આભૂષણ અને બધું સોનાસહિત આપવું. આમ કરીને કૃષ્ણપક્ષ અને શુક્લપક્ષની દ્વાદશી બંનેનું વ્રત કરવું.

રૌપ્યાં વા પૃથિવીં કૃત્વા યથાવિભવશક્તિતઃ । દાપયેદ્ બ્રાહ્મણાનાં તુ તથા તેષાં ચ ભોજનમ્ । ઉપાનહૌ યથાશક્ત્યા પાદુકે છત્રિકાં તથા ।। ૫૫.

પોતાની શક્તિ પ્રમાણે ચાંદીમાં પૃથ્વીનું દાન કરીને, તે બ્રાહ્મણોને આપવું અને સાથે તેમને ભોજન પણ કરાવવું. એ જ રીતે, પોતાની ક્ષમતા પ્રમાણે ચંપલ, પાદુકા અને છત્રી પણ આપવી.

એતાન્ દત્ત્વા વદેદેવં કૃષ્ણો દામોદરો મમ । પ્રીયતાં સર્વદા દેવો વિશ્વરૂપો હરિર્મમ ।। ૫૫.

આ બધું આપી, પછી કહેવું: 'કૃષ્ણ, દામોદર, હંમેશા મારા પર પ્રસન્ન રહો; સર્વરૂપ ધરાવનારા હરિ, મારા પર સદા કૃપા રાખો.'

દાને ચ ભોજને ચૈવ કૃત્વા યત્ ફલમાપ્યતે । તન્ન શક્યં સહસ્ત્રેણ વર્ષાણામપિ કીર્તિતુમ્ ।। ૫૫.

આ રીતે દાન અને ભોજન કરાવવાથી જે પુણ્ય મળે છે, તેનું વર્ણન હજાર વર્ષમાં પણ શક્ય નથી.

તથાપ્યુદ્દેશતઃ કિઞ્ચિત્ ફલં વક્ષ્યામિ તેઽનઘ । વ્રતસ્યાસ્ય પુરા વૃત્તં શુભાન્યસ્ય શ્રૃણુષ્વ તત્ ।। ૫૫.

છતાં પણ, હે નિર્દોષ, હું તને સંક્ષેપમાં થોડું ફળ કહું છું; આ વ્રતથી પ્રાચીન સમયમાં થયેલા શુભ કાર્યો સાંભળ.

આસીદાદિયુગે રાજા બ્રહ્મવાદી દૃઢવ્રતઃ । સ પુત્રકામઃ પપ્રચ્છ બ્રહ્માણં પરમેષ્ઠિનમ્ । તસ્યેદં વ્રતમાચખ્યૌ બ્રહ્મા સ કૃતવાંસ્તથા ।। ૫૫.

આદિકાળમાં એક રાજા હતો, જે બ્રહ્મજ્ઞાની અને દૃઢવ્રતી હતો. તેને પુત્રની ઇચ્છા થતાં, તેણે પરમેશ્વર બ્રહ્માને પૂછ્યું. બ્રહ્માએ તેને આ વ્રત જણાવ્યું અને પોતે પણ એ પ્રમાણે કર્યું.

તસ્ય વ્રતાન્તે વિશ્વાત્મા સ્વયં પ્રત્યક્ષતાં યયૌ । તુષ્ટશ્ચોવાચ ભો રાજન્ વરો મે વ્રિયતાં વરઃ ।। ૫૫.

વ્રતના અંતે, વિશ્વાત્મા સ્વયં સામે પ્રગટ થયો અને પ્રસન્ન થઈને કહ્યું: 'હે રાજા, મારી પાસે મનગમતો વર માગ.'

રાજોવાચ । પુત્રં મે દેહિ દેવેશ વેદમન્ત્રવિશારદમ્ । યાજકં યજનાસક્તં કીર્ત્યા યુક્તં ચિરાયુષમ્ । અસંખ્યાતગુણં ચૈવ બ્રહ્મભૂતમકલ્મષમ્ ।। ૫૫.

રાજાએ કહ્યું: 'હે દેવેશ, મને એવો પુત્ર આપો, જે વેદમંત્રોમાં નિપુણ, યજ્ઞમાં તત્પર, કીર્તિશાળી, દીર્ઘાયુ, અસંખ્ય ગુણો ધરાવતો, પવિત્ર અને બ્રહ્મસ્વરૂપ હોય.'

એવમુક્ત્વા તતો રાજા પુનર્વચનમબ્રવીત્ । મમાપ્યન્તે શુભં સ્થાનં પ્રયચ્છ પરમેશ્વર । યત્તન્મુનિપદં નામ યત્ર ગત્વા ન શોચતિ ।। ૫૫.

આ રીતે કહીને, રાજાએ ફરી વિનંતી કરી: 'હે પરમેશ્વર, અંતે મને એ શુભ સ્થાન આપો, જેને મુનિપદ કહે છે, જ્યાં પહોંચી કોઈ દુઃખ રહેતું નથી.'

એવમસ્ત્વિતિ તં દેવઃ પ્રોક્ત્વા ચાદર્શનં ગતઃ । તસ્યાપિ રાજ્ઞઃ પુત્રોઽભૂદ્ વત્સપ્રીર્નામ નામતઃ ।। ૫૫.

દેવતાએ કહ્યું: 'એવું જ થાઓ,' અને અદૃશ્ય થયો. પછી એ રાજાને વત્સપ્રિય નામે પુત્ર થયો.

વેદવેદાઙ્ગસંપન્નો યજ્ઞયાજી બહુશ્રુતઃ । તસ્ય કીર્ત્તિર્મહારાજ વિસ્તૃતા ધરણીતલે ।। ૫૫.

એ પુત્ર વેદ અને તેના અંગોમાં પારંગત, યજ્ઞકર્મમાં નિષ્ણાત અને અનેક શાસ્ત્રોમાં પંડિત હતો; તેની કીર્તિ, હે મહારાજા, સમગ્ર પૃથ્વી પર પ્રસરી ગઈ.

રાજાઽપિ તં સુતં લબ્ધ્વા વિષ્ણુદત્તં પ્રતાપિનમ્ । જગામ તપસે યુક્તઃ સર્વદ્વન્દ્વાન્ પ્રહાય સઃ ।। ૫૫.

રાજાએ એવો વિષ્ણુદત્ત નામનો તેજસ્વી પુત્ર પામી, બધા દ્વંદ્વ ત્યજી, તપ માટે મન લગાવ્યો.

આરાધયામાસ હરિં નિરાહારો જિતેન્દ્રિયઃ । હિમવત્પર્વતે રમ્યે સ્તુતિં કુર્વંસ્તદા નૃપઃ ।। ૫૫.

એ રાજા ઉપવાસ કરીને, ઇન્દ્રિયજય મેળવી, સુંદર હિમવંત પર્વત પર હરિની આરાધના કરતા સ્તુતિ કરતો હતો.

ભદ્રાશ્વ ઉવાચ । કીદૃશી સા સ્તુતિર્બ્રહ્મન્ યાં ચકાર સ પાર્થિવઃ । કિં ચ તસ્યાભવદ્ દેવં સ્તુવતઃ પુરુષોત્તમમ્ ।। ૫૫.

ભદ્રાશ્વે પૂછ્યું: 'હે બ્રાહ્મણ, એ રાજાએ કેવી સ્તુતિ રચી? અને પુરુષોત્તમ દેવની સ્તુતિ કરતાં તેને શું ફળ મળ્યું?'

દુર્વાસા ઉવાચ । હિમવન્તં સમાશ્રિત્ય રાજા તદ્ગતમાનસઃ । સ્તુતિં ચકાર દેવાય વિષ્ણવે પ્રભવિષ્ણવે ।। ૫૫.

દુર્વાસાએ કહ્યું: 'હિમવંત પર્વતને આશ્રય કરીને, રાજાએ મન એકાગ્ર કરી, પ્રભાવી વિષ્ણુ દેવની સ્તુતિ રચી.'

રાજોવાચ । ક્ષરાક્ષરં ક્ષીરસમુદ્રશાયિનં ક્ષિતીધરં મૂર્તિમતાં પરં પદમ્ । અતીન્દ્રિયં વિશ્વભુજાં પુરઃ કૃતં નિરાકૃતં સ્તૌમિ જનાર્દનં પ્રભુમ્ ।। ૫૫.

રાજાએ કહ્યું: 'હું જનાર્દન પ્રભુની સ્તુતિ કરું છું, જે ક્ષર અને અક્ષર બંને છે, ક્ષીરસાગર પર શયન કરે છે, પૃથ્વીનું ધારણ કરે છે, મૂર્તિમાન જીવોમાં શ્રેષ્ઠ છે, ઇન્દ્રિયોથી પર છે, સમગ્ર વિશ્વને ભુજાઓથી આવરી લે છે, પ્રગટ અને અપ્રગટ છે.'

ત્વમાદિદેવઃ પરમાર્થરૂપી વિભુઃ પુરાણઃ પુરુષોત્તમશ્ચ । અતીન્દ્રિયો વેદવિદાં પ્રધાનઃ પ્રપાહિ માં શઙ્ખગદાસ્ત્રપાણે ।। ૫૫.

તમે આદિદેવ, પરમ તત્વરૂપ, સર્વવ્યાપી, પ્રાચીન અને સર્વોત્તમ પુરુષ છો; ઇન્દ્રિયોથી પર, વેદજ્ઞાનોમાં શ્રેષ્ઠ; હે શંખ, ગદા અને અસ્ત્ર ધારણ કરનાર, મને રક્ષા કરો.

કૃતં ત્વયા દેવ સુરાસુરાણાં સંકીર્ત્યતેઽસૌ ચ અનન્તમૂર્તે । સૃષ્ટ્યર્થમેતત્ તવ દેવ વિષ્ણો ન ચેષ્ટિતં કૂટગતસ્ય તત્સ્યાત્ ।। ૫૫.

હે દેવ, તમે દેવો અને અસુરો વચ્ચે અનેક કાર્યો કર્યા છે, જેની કથા ગવાય છે, હે અનંતમૂર્તિ; આ સર્જન પણ તમારા હેતુ માટે છે, હે વિષ્ણુ, અને જે છુપાયેલો છે, એ કદી કંઈ કરતો નથી.

તથૈવ કૂર્મત્વમૃગત્વમુચ્ચૈ - સ્ત્વયા કૃતં રૂપમનેકરૂપ । સર્વજ્ઞભાવાદસકૃચ્ચ જન્મ સંકીર્ત્ત્યતે તેઽચ્યુત નૈતદસ્તિ ।। ૫૫.

એ જ રીતે, તમે કૂર્મ અને વરાહ રૂપ ધારણ કર્યું; અનેક રૂપ ધારણ કર્યા; સર્વજ્ઞતા કારણે, અનેક જન્મોની કથા કહેવામાં આવે છે, હે અચ્યૂત, પણ વાસ્તવમાં એ બધું નથી.

નૃસિંહ નમો વામન જમદગ્નિનામ દશાસ્યગોત્રાન્તક વાસુદેવ । નમોઽસ્તુ તે બુદ્ધ કલ્કિન્ ખગેશ શંભો નમસ્તે વિબુધારિનાશન ।। ૫૫.

હે નરસિંહ, તને વંદન છે; હે વામન, હે જમદગ્નિ નામે ઓળખાતા, દશમુખ રાવણના વંશનો વિનાશક, હે વાસુદેવ, તને વંદન છે; હે બુદ્ધ, હે કલ્કિ, પક્ષીઓના સ્વામી, હે શંભુ, અહંકારીઓને નાશ કરનાર, તને વંદન છે.

નમોઽસ્તુ નારાયણ પદ્મનાભ નમો નમસ્તે પુરુષોત્તમાય । નમઃ સમસ્તામરસઙ્ઘપૂજ્ય નમોઽસ્તુ તે સર્વવિદાં પ્રધાન ।। ૫૫.

હે નારાયણ, હે પદ્મનાભ, તને વંદન છે; હે સર્વોત્તમ પુરુષ, તને વંદન છે; બધા દેવતાઓની સભામાં પૂજાતા, તને વંદન છે; બધા જ્ઞાનીઓમાં મુખ્ય, તને વંદન છે.

નમઃ કરાલાસ્ય નૃસિંહમૂર્ત્તે નમો વિશાલાદ્રિસમાન કૂર્મ । નમઃ સમુદ્રપ્રતિમાન મત્સ્ય નમામિ ત્વાં ક્રોડરૂપિનનન્ત ।। ૫૫.

ભયાનક મુખવાળા નરસિંહ સ્વરૂપને વંદન છે; વિશાળ પર્વત જેવું શરીર ધરાવનારા કૂર્મને વંદન છે; સમુદ્ર જેવું રૂપ ધરાવનારા મત્સ્યને વંદન છે; હે અનંત, કૂર્મ સ્વરૂપ ધારણ કરનાર, તને વંદન છે.

સૃષ્ટ્યર્થમેતત્ તવ દેવ ચેષ્ટિતં ન મુખ્યપક્ષે તવ મૂર્ત્તિતા વિભો । અજાનતા ધ્યાનમિદં પ્રકાશિતં નૈભિર્વિના લક્ષ્યસે ત્વં પુરાણ ।। ૫૫.

હે ભગવાન, આ તારો પ્રવૃત્તિ સૃષ્ટિ માટે છે; તારી મૂર્તિ મુખ્ય નથી, હે સર્વવ્યાપક; અજ્ઞાનીઓને ધ્યાનનું આ ઉપદેશ આપવામાં આવ્યું છે; એ વિના, હે પ્રાચીન, તું દેખાતો નથી.

આદ્યો મખસ્ત્વં સ્વયમેવ વિષ્ણો મખાઙ્ગભૂતોઽસિ હવિસ્ત્વમેવ । પશુર્ભવાન્ ઋત્વિગિજ્યં ત્વમેવ ત્વાં દેવસઙ્ઘા મુનયો યજન્તિ ।। ૫૫.

હે વિષ્ણુ, તું યજ્ઞનો મૂળ છે અને યજ્ઞના અંગ પણ તું જ છે; તું હવન સામગ્રી છે; તું યજ્ઞમાં ચઢાવાતું પશુ છે; તું જ યજ્ઞકર્તા અને પૂજ્ય છે; દેવતાઓ અને ઋષિઓ તારી પૂજા કરે છે.

યદેતસ્મિન્ જગધ્રુવં ચલાચલં સુરાદિકાલાનલસંસ્થમુત્તમમ્ । ન ત્વં વિભક્તોઽસિ જનાર્દનેશ પ્રયચ્છ સિદ્ધિં હૃદયેપ્સિતાં મે ।। ૫૫.

આ જગતમાં જે કંઈ સ્થિર કે ચળવળતું છે, દેવો, સમય અને અગ્નિ દ્વારા સ્થાપિત છે, એ સર્વોત્તમ છે; હે જનાર્દન, તું ક્યારેય અલગ પડતો નથી; મારા મનમાં જે સિદ્ધિ છે, એ મને આપ.

નમઃ કમલપત્રાક્ષ મૂર્ત્તામૂર્ત્ત નમો હરે । શરણં ત્વાં પ્રપન્નોઽસ્મિ સંસારાન્માં સમુદ્ધર ।। ૫૫.

હે કમળની પાંખ જેવી આંખવાળા, સગર્ભ અને નિર્ગર્ભ, હે હરિ, તને વંદન છે; હું તારી શરણમાં આવ્યો છું—મને સંસારથી પાર ઉતાર.

એવં સ્તુતસ્તદા દેવસ્તેન રાજ્ઞા મહાત્મના । વિશાલામ્રતલસ્થેન તુતોષ પરમેશ્વરઃ ।। ૫૫.

એ મહાન આત્માવાળા રાજાએ વિશાળ આંબા નીચે ઊભા રહી ભગવાનની આવી રીતે સ્તુતિ કરી ત્યારે પરમેશ્વર પ્રસન્ન થયા.