વરાહપુરાણમ્

દેવાસુરમનુષ્યાણાં દિદૃક્ષું કલહપ્રિયમ્ । બ્રહ્મપુત્રં તપોયુક્તં પપ્રચ્છુસ્તા વરાઙ્ગનાઃ ।। ૫૪.

દેવતાઓ, અસુરો અને મનુષ્યો જેમને જોવા ઇચ્છે છે, ઝઘડા કરવા ગમતા, બ્રહ્માજીના પુત્ર અને તપસ્વી એવા નારદજીને જોઈને એ સુંદર અપ્સરાઓએ તેમને પ્રશ્ન કર્યો.

અપ્સરસ ઊચુઃ । ભગવન્ બ્રહ્મતનય ભર્તૃકામા વયં દ્વિજ । નારાયણશ્ચ ભર્ત્તા નો યથા સ્યાત્ તત્ પ્રચક્ષ્વ નઃ ।। ૫૪.

અપ્સરાઓએ કહ્યું: 'હે ભગવન, હે બ્રહ્માજીના પુત્ર, અમે પતિની ઇચ્છાવાળી છીએ, હે દ્વિજ, અમને કહો કે નારાયણ ભગવાન અમારો પતિ કેવી રીતે બની શકે.'

નારદ ઉવાચ । પ્રણામપૂર્વકઃ પ્રશ્નઃ સર્વત્ર વિહિતઃ શુભઃ । સ ચ મે ન કૃતો ગર્વાદ્ યુષ્માભિર્યૌવનસ્મયાત્ ।। ૫૪.

નારદજી બોલ્યા: 'પ્રશ્ન કરતા પહેલા નમ્રતાપૂર્વક નમસ્કાર કરવો હંમેશા શુભ માનવામાં આવે છે, પણ તમે યુવાનીના ગર્વથી અને અભિમાનથી એ ન કર્યું.'

તથાપિ દેવદેવસ્ય વિષ્ણોર્યન્નામકીર્તિતમ્ । ભવતીભિસ્તથા ભર્ત્તા ભવત્વિતિ હરિઃ કૃતઃ । તન્નામોચ્ચારણાદેવ કૃતં સર્વં ન સંશયઃ ।। ૫૪.

ત્યાંયે, દેવોના દેવ વિષ્ણુનું જે નામ તમે ઉચ્ચાર્યું છે, એ પ્રમાણે હરી તમારી ઈચ્છા પ્રમાણે પતિ બની જશે. માત્ર ભગવાનનું નામ લેવાથી બધું સિદ્ધ થાય છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.

ઇદાનીં કથયામ્યાશુ વ્રતં યેન હરિઃ સ્વયમ્ । વરદત્વમવાપ્નોતિ ભર્તૃત્વં ચ નિયચ્છતિ ।। ૫૪.

હવે હું તમને એ વ્રત ઝડપથી કહું છું, જેના દ્વારા હરિ સ્વયં મનગમતી વરદાન આપે છે અને પતિપણું પણ આપે છે.

નારદ ઉવાચ । વસન્તે શુક્લપક્ષસ્ય દ્વાદશી યા ભવેચ્છુભા । તસ્યામુપોષ્ય વિધિવન્ નિશાયાં હરિમર્ચ્ચયેત્ ।। ૫૪.

નારદજી બોલ્યા: 'વસંત ઋતુમાં, શુક્લપક્ષની શુભ દ્વાદશી તિથિએ, નિયમ પ્રમાણે ઉપવાસ કરીને રાત્રે હરિનું પૂજન કરવું.'

પર્યઙ્કાસ્તરણં કૃત્વા નાનાચિત્રસમન્વિતમ્ । તત્ર લક્ષ્મ્યા યુતં રૌપ્યં હરિં કૃત્વા નિવેશયેત્ ।। ૫૪.

પહેલા વિવિધ સુંદર ચિત્રોથી શોભાયમાન પથારી તૈયાર કરી, તેમાં લક્ષ્મીજી સાથે ચાંદીની વિષ્ણુમૂર્તિ સ્થાપિત કરવી.

તસ્યોપરિ તતઃ પુષ્પૈર્મણ્ડપં કારયેદ્ બુધઃ । નૃત્યવાદિત્રગેયૈશ્ચ જાગરં તત્ર કારયેત્ ।। ૫૪.

પછી એ પથારી ઉપર ફૂલોનો મંડપ બનાવવો અને ત્યાં નૃત્ય તથા વાદ્યસંગીત સાથે જાગરણ કરવું.

મનોભવાયેતિ શિર અનઙ્ગાયેતિ વૈ કટિમ્ । કામાય બાહુમૂલે તુ સુશાસ્ત્રાયેતિ ચોદરમ્ ।। ૫૪.

માથા પર 'મનોભવ માટે', કમરે 'અનંગ માટે', બાહુના મૂળમાં 'કામ માટે' અને પેટ પર 'સારા શાસ્ત્રો માટે' એમ ઉચ્ચારવું.

મન્મથાયેતિ પાદૌ તુ હરયેતિ ચ સર્વતઃ । પુષ્પૈઃ સંપૂજ્ય દેવેશં મલ્લિકાજાતિભિસ્તથા ।। ૫૪.

પગ પર 'મનમથ માટે', સર્વત્ર 'હરિ માટે' કહી, દેવોના દેવને ખાસ કરીને મલ્લિકા જાતિના ફૂલો વડે પૂજન કરવું.

પશ્ચાચ્ચતુર આદાય ઇક્ષુદણ્ડાન્ સુશોભનાન્ । ચતુર્દિક્ષુ ન્યસેત્ તસ્ય દેવસ્ય પ્રણતો નૃપ ।। ૫૪.

પછી ચાર સુંદર ઈખના દાંડા લઈને, ભગવાનની ચારેય બાજુમાં તેને ગોઠવવા, અને નમન કરવું, હે રાજા.

એવં કૃત્વા પ્રભાતે તુ પ્રદદ્યાદ્ બ્રાહ્મણાય વૈ । વેદવેદાઙ્ગયુક્તાય સંપૂર્ણાઙ્ગાય ધીમતે ।। ૫૪.

આ રીતે વિધિ પૂર્ણ કર્યા પછી, સવારે એ બધું વેદ-વેદાંગમાં પારંગત, પૂર્ણાંગ અને બુદ્ધિશાળી બ્રાહ્મણને દાનમાં આપવું.

બ્રાહ્મણાંશ્ચ તથા પૂજ્ય વ્રતમેતત્ સમાપયેત્ । એવં કૃતે તથા વિષ્ણુર્ભર્ત્તા વો ભવિતા ધ્રુવમ્ ।। ૫૪.

બ્રાહ્મણોની પણ પૂજા કરીને આ વ્રત પૂર્ણ કરવું. આવું કરવાથી નિશ્ચિતપણે વિષ્ણુ ભગવાન તમારો પતિ બનશે.

અકૃત્વા મત્પ્રણામં તુ પૃષ્ટો ગર્વેણ શોભનાઃ । અવમાનસ્ય તસ્યાયં વિપાકો વો ભવિષ્યતિ ।। ૫૪.

મારા પ્રણામ કર્યા વિના, ગર્વથી તમે પ્રશ્ન કર્યો, હે સુંદરીઓ, તેથી આ અવમાનનનું ફળ તમને ભોગવવું પડશે.

એતસ્મિન્નેવ સરસિ અષ્ટાવક્રો મહામુનિઃ । તસ્યોપહાસં કૃત્વા તુ શાપં લપ્સ્યથ શોભનાઃ ।। ૫૪.

આ જ સરોવરમાં, મહાન ઋષિ અષ્ટાવક્રને તમે ઉપહાસ કર્યો હતો, તેથી એ તમારા પર શાપ આપશે, હે સુંદરીઓ.

વ્રતેનાનેન દેવેશં પતિં લબ્ધ્વાઽભિમાનતઃ । અવમાનેઽપહરણં ગોપાલૈર્વો ભવિષ્યતિ । પુરા હર્ત્તા ચ કન્યાનાં દેવો ભર્ત્તા ભવિષ્યતિ ।। ૫૪.

આ વ્રતથી દેવોના સ્વામી પતિ રૂપે પ્રાપ્ત થયા પછી, ગર્વથી ગોપાળો દ્વારા અવમાનના અને અપહરણ થશે. પહેલાં જે દેવ કન્યાઓને ચોરી લેતા હતા, એ હવે તેમનાં પતિ બનશે.

અગસ્ત્ય ઉવાચ । એવમુક્ત્વા સ દેવર્ષિઃ પ્રયયૌ નારદઃ ક્ષણાત્ । તા અપ્યેતદ્ વ્રતં ચક્રુસ્તુષ્ટશ્ચાસાં સ્વયં હરિઃ ।। ૫૪.

અગસ્ત્યે કહ્યું: આમ કહીને દેવર્ષિ નારદ તરત જ ચાલ્યા ગયા. એ સ્ત્રીઓએ પણ એ વ્રત કર્યું અને સ્વયં હરિ તેમનાથી પ્રસન્ન થયા.

અગસ્ત્ય ઉવાચ । શ્રૃણુ રાજન્ મહાભાગ વ્રતાનામુત્તમં વ્રતમ્ । યેન સંપ્રાપ્યતે વિષ્ણુઃ શુભેનૈવ ન સંશયઃ ।। ૫૫.

અગસ્ત્યે કહ્યું: હે રાજન, સુખી થાવ, શ્રેષ્ઠ વ્રત સાંભળો, જેના દ્વારા નિશ્ચયથી શુભતાથી વિષ્ણુ પ્રાપ્ત થાય છે.

માર્ગશીર્ષેઽથ માસે તુ પ્રથમાહ્નાત્ સમારભેત્ । એકભક્તં સિતે પક્ષે યાવત્ સ્યાદ્ દશમી તિથિઃ ।। ૫૫.

માર્ગશીર્ષ મહિનામાં, પ્રથમ દિવસે શરૂ કરીને, શુક્લ પક્ષમાં દશમી સુધી રોજ એક જ વાર ભોજન કરવું.

તતો દશમ્યાં મધ્યાહ્ને સ્નાત્વા વિષ્ણું સમર્ચ્ય ચ । ભક્ત્યા સંકલ્પયેત્ પ્રાગ્વદ્ દ્વાદશીં પક્ષતો નૃપ ।। ૫૫.

પછી દશમીના દિવસે મધ્યાહ્ને સ્નાન કરીને, વિષ્ણુની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરી, પહેલાં જેવું સંકલ્પ કરીને, પક્ષની દ્વાદશી માટે નિર્ધાર કરવો, હે રાજન.

તામપ્યેવમુષિત્વા ચ યવાન્ વિપ્રાય દાપયેત્ । કૃષ્ણાયેતિ હરિર્વાચ્યો દાને હોમે તથાર્ચ્ચને ।। ૫૫.

આ રીતે વ્રત પાળ્યા પછી, યવ બ્રાહ્મણને દાનમાં આપવું. દાન, હોમ કે પૂજામાં 'કૃષ્ણ માટે' એમ કહીને આપવું.

ચાતુર્માસ્યમથૈવં તુ ક્ષપિત્વા રાજસત્તમ । ચૈત્રાદિષુ પુનસ્તદ્વદુપોષ્ય પ્રયતઃ સુધીઃ । સક્તુપાત્રાણિ વિપ્રાણાં સહિરણ્યાનિ દાપયેત્ ।। ૫૫.

આ રીતે ચાતુર્માસ પૂરા કર્યા પછી, હે શ્રેષ્ઠ રાજા, ચૈત્રથી ફરી એ જ રીતે શ્રદ્ધાપૂર્વક વ્રત પાળવું અને બ્રાહ્મણોને સત્તુના વાસણો અને સોનુ આપવું.

શ્રાવણાદિષુ માસેષુ તદ્વચ્છાલિં પ્રદાપયેત્ । ત્રિષુ માસેષુ યાવચ્ચ કાર્ત્તિકસ્યાદિરાગતઃ ।। ૫૫.

શ્રાવણથી શરૂ થતા મહિનાઓમાં પણ એ જ રીતે ત્રણ મહિના સુધી, કાર્તિકના આરંભ સુધી, ચોખા દાનમાં આપવા.

તમપ્યેવં ક્ષપિત્વા તુ દશમ્યાં પ્રયતઃ શુચિઃ । અર્ચયિત્વા હરિં ભક્ત્યા માસનામ્ના વિચક્ષણઃ ।। ૫૫.

આ રીતે વ્રત પૂર્ણ કર્યા પછી, દશમીના દિવસે પવિત્રતા અને શ્રદ્ધાથી હરિની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરીને, મહિના નું નામ લેવું.

સંકલ્પં પૂર્વવદ્ ભક્ત્યા દ્વાદશ્યાં સંયતેન્દ્રિયઃ । એકાદશ્યાં યથાશક્ત્યા કારયેત્ પૃથિવીં નૃપ ।। ૫૫.

પહેલાં જેવું સંકલ્પ ભક્તિપૂર્વક દ્વાદશીના દિવસે કરવું, ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખીને. એકાદશીને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે પૃથ્વી તૈયાર કરવી, હે રાજન.

કાઞ્ચનાઙ્ગાં ચ પાતાલકુલપર્વતસંયુતામ્ । ભૂમિન્યાસવિધાનેન સ્થાપયેત્ તાં હરેઃ પુરઃ ।। ૫૫.

સોનાની અંગવાળી, પાતાળ અને પર્વતોથી શોભાયમાન પૃથ્વીની પ્રતિમા વિધિપૂર્વક હરિના સમક્ષ સ્થાપિત કરવી.

સિતવસ્ત્રયુગચ્છન્નાં સર્વબીજસમન્વિતામ્ । સંપૂજ્ય પ્રિયદત્તેતિ પઞ્ચરત્નૈર્વિચક્ષણઃ ।। ૫૫.

સફેદ કપડાંની જોડીથી ઢાંકી, બધા બીજોથી ભરેલી એ પ્રતિમાને 'પ્રિયદત્તા' કહીને, પાંચ રત્નોથી પૂજા કરવી.

જાગરં તત્ર કુર્વીત પ્રભાતે તુ પુનર્દ્વિજાન્ । આમન્ત્ર્યં સંખ્યયા રાજંશ્ચતુર્વિંશતિ યાવતઃ ।। ૫૫.

ત્યાં જાગરણ કરવું અને સવારે ફરીથી, સંખ્યા પ્રમાણે, ચોવીસ બ્રાહ્મણોને બોલાવવા, હે રાજા.

તેષાં એકૈકશો ગાં ચ અનડ્વાહં ચ દાપયેત્ । એકૈકં વસ્ત્રયુગ્મં ચ અઙ્ગુલીયકમેવ ચ ।। ૫૫.

પ્રત્યેક બ્રાહ્મણને એક ગાય, એક વાછરડો, કપડાંની જોડી અને એક અંગૂઠી આપવી.