વરાહપુરાણમ્

ત્રસરેણુસમં મૂર્ત્યા અવ્યક્તં સર્વજન્તુષુ । સમં દૃષ્ટ્વા પરં હર્ષં ઉભે વિસસ્વરાર્ત્તવિત્ ।। ૫૩.

ધૂળના કણ જેટલી નાની, સર્વ જીવોમાં અદૃશ્ય એવી મૂર્તિ જોઈને, બંનેને પરમ આનંદ થયો અને તેમનું દુઃખ દૂર થયું.

એવંવિધોઽસૌ પુરુષઃ સ્વરનામા મહાતપાઃ । મૂર્ત્તિસ્તસ્ય પ્રવૃત્તાખ્યં નિવૃત્તાખ્યં શિરો મહત્ ।। ૫૩.

આવો એ પુરુષ છે, જેનું નામ સ્વર છે અને જે મહાન તપસ્વી છે; એની મૂર્તિને 'પ્રવૃત્તિ' અને એનું મહાન માથું 'નિવૃત્તિ' કહેવાય છે.

એતસ્માદેવ તસ્યાશુ કથયા રાજસત્તમ । સંભૂતિરભવદ્ રાજન્ વિવૃત્તેસ્ત્વેષ એવ તુ ।। ૫૩.

આ જ વાતથી, હે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, ઉત્પત્તિ થઈ; વિલયથી તો એ જ રહે છે.

એષેતિહાસઃ પ્રથમઃ સર્વસ્ય જગતો ભૃશમ્ । ય ઇમં વેત્તિ તત્ત્વેન સાક્ષાત્ કર્મપરો ભવેત્ ।। ૫૩.

આ સમગ્ર જગતની પ્રથમ વાર્તા છે; જે આને સાચા અર્થમાં જાણે છે, તે કર્મમાં નિષ્ઠાવાન બને છે.

ભદ્રાશ્વ ઉવાચ । વિજ્ઞાનોત્પત્તિકામસ્ય ક આરાધ્યો ભવેદ્ દ્વિજ । કથં ચારાધ્યતેઽસૌ હિ એતદાખ્યાહિ મે દ્વિજ ।। ૫૪.

ભદ્રાશ્વે પૂછ્યું: જ્ઞાનની ઉત્પત્તિ ઇચ્છનાર માટે કયા દેવતાની ઉપાસના કરવી? અને એ કેવી રીતે કરવી? કૃપા કરીને મને કહો.

અગસ્ત્ય ઉવાચ । વિષ્ણુરેવ સદારાધ્યઃ સર્વદેવૈરપિ પ્રભુઃ । તસ્યોપાયં પ્રવક્ષ્યામિ યેનાસૌ વરદો ભવેત્ ।। ૫૪.

અગસ્ત્યે કહ્યું: સર્વે દેવતાઓ પણ જેને પૂજે છે, એવા વિષ્ણુની હંમેશા ઉપાસના કરવી. હું એ ઉપાય કહું છું, જેના દ્વારા એ વરદાન આપનાર બને છે.

રહસ્યં સર્વદેવાનાં મુનીનાં મનુજાંસ્તથા । નારાયણઃ પરો દેવસ્તં પ્રણમ્ય ન સીદતિ ।। ૫૪.

સર્વ દેવો, ઋષિઓ અને મનુષ્યોનું પરમ રહસ્ય એ નારાયણ છે; જે એને વંદન કરે છે, તે કદી પછાડાતો નથી.

શ્રૂયતે ચ પુરા રાજન્ નારદેન મહાત્મના । કથિતં તુષ્ટિદં વિષ્ણોર્વ્ર્તમપ્સરસાં તથા ।। ૫૪.

રાજા, પ્રાચીન સમયમાં મહાન આત્મા નારદજીએ વિષ્ણુ ભગવાનને પ્રસન્ન કરતું અને અપ્સરાઓને પણ આનંદ આપતું એક વ્રત વર્ણન કર્યું હતું એવી વાત સાંભળવામાં આવે છે.

નારદસ્તુ પુરા કલ્પે ગતવાન્ માનસં સરઃ । સ્નાનાર્થં તત્ર ચજાપશ્યત્ સર્વમપ્સરસાં ગણમ્ ।। ૫૪.

કોઈ એક પૂર્વ કલ્પમાં નારદજી સ્નાન કરવા માટે માનસ સરોવર ગયા હતા. ત્યાં તેમણે બધી અપ્સરાઓને એક સાથે જોયા.

તાસ્તં દૃષ્ટ્વા વિલાસિન્યો જટામુકુટધારિણમ્ । અસ્થિચર્માવશેષં તુ છત્રદણ્ડકપાલિનમ્ ।। ૫૪.

તે રમૂજી અપ્સરાઓએ નારદજીને જોયા, જેમના માથે જટાવાળું મુકડું હતું, શરીરે માત્ર હાડકાં અને ચામડી જ બાકી હતી અને હાથમાં છત્રી, દંડ અને ખોપરી હતી.

દેવાસુરમનુષ્યાણાં દિદૃક્ષું કલહપ્રિયમ્ । બ્રહ્મપુત્રં તપોયુક્તં પપ્રચ્છુસ્તા વરાઙ્ગનાઃ ।। ૫૪.

દેવતાઓ, અસુરો અને મનુષ્યો જેમને જોવા ઇચ્છે છે, ઝઘડા કરવા ગમતા, બ્રહ્માજીના પુત્ર અને તપસ્વી એવા નારદજીને જોઈને એ સુંદર અપ્સરાઓએ તેમને પ્રશ્ન કર્યો.

અપ્સરસ ઊચુઃ । ભગવન્ બ્રહ્મતનય ભર્તૃકામા વયં દ્વિજ । નારાયણશ્ચ ભર્ત્તા નો યથા સ્યાત્ તત્ પ્રચક્ષ્વ નઃ ।। ૫૪.

અપ્સરાઓએ કહ્યું: 'હે ભગવન, હે બ્રહ્માજીના પુત્ર, અમે પતિની ઇચ્છાવાળી છીએ, હે દ્વિજ, અમને કહો કે નારાયણ ભગવાન અમારો પતિ કેવી રીતે બની શકે.'

નારદ ઉવાચ । પ્રણામપૂર્વકઃ પ્રશ્નઃ સર્વત્ર વિહિતઃ શુભઃ । સ ચ મે ન કૃતો ગર્વાદ્ યુષ્માભિર્યૌવનસ્મયાત્ ।। ૫૪.

નારદજી બોલ્યા: 'પ્રશ્ન કરતા પહેલા નમ્રતાપૂર્વક નમસ્કાર કરવો હંમેશા શુભ માનવામાં આવે છે, પણ તમે યુવાનીના ગર્વથી અને અભિમાનથી એ ન કર્યું.'

તથાપિ દેવદેવસ્ય વિષ્ણોર્યન્નામકીર્તિતમ્ । ભવતીભિસ્તથા ભર્ત્તા ભવત્વિતિ હરિઃ કૃતઃ । તન્નામોચ્ચારણાદેવ કૃતં સર્વં ન સંશયઃ ।। ૫૪.

ત્યાંયે, દેવોના દેવ વિષ્ણુનું જે નામ તમે ઉચ્ચાર્યું છે, એ પ્રમાણે હરી તમારી ઈચ્છા પ્રમાણે પતિ બની જશે. માત્ર ભગવાનનું નામ લેવાથી બધું સિદ્ધ થાય છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.

ઇદાનીં કથયામ્યાશુ વ્રતં યેન હરિઃ સ્વયમ્ । વરદત્વમવાપ્નોતિ ભર્તૃત્વં ચ નિયચ્છતિ ।। ૫૪.

હવે હું તમને એ વ્રત ઝડપથી કહું છું, જેના દ્વારા હરિ સ્વયં મનગમતી વરદાન આપે છે અને પતિપણું પણ આપે છે.

નારદ ઉવાચ । વસન્તે શુક્લપક્ષસ્ય દ્વાદશી યા ભવેચ્છુભા । તસ્યામુપોષ્ય વિધિવન્ નિશાયાં હરિમર્ચ્ચયેત્ ।। ૫૪.

નારદજી બોલ્યા: 'વસંત ઋતુમાં, શુક્લપક્ષની શુભ દ્વાદશી તિથિએ, નિયમ પ્રમાણે ઉપવાસ કરીને રાત્રે હરિનું પૂજન કરવું.'

પર્યઙ્કાસ્તરણં કૃત્વા નાનાચિત્રસમન્વિતમ્ । તત્ર લક્ષ્મ્યા યુતં રૌપ્યં હરિં કૃત્વા નિવેશયેત્ ।। ૫૪.

પહેલા વિવિધ સુંદર ચિત્રોથી શોભાયમાન પથારી તૈયાર કરી, તેમાં લક્ષ્મીજી સાથે ચાંદીની વિષ્ણુમૂર્તિ સ્થાપિત કરવી.

તસ્યોપરિ તતઃ પુષ્પૈર્મણ્ડપં કારયેદ્ બુધઃ । નૃત્યવાદિત્રગેયૈશ્ચ જાગરં તત્ર કારયેત્ ।। ૫૪.

પછી એ પથારી ઉપર ફૂલોનો મંડપ બનાવવો અને ત્યાં નૃત્ય તથા વાદ્યસંગીત સાથે જાગરણ કરવું.

મનોભવાયેતિ શિર અનઙ્ગાયેતિ વૈ કટિમ્ । કામાય બાહુમૂલે તુ સુશાસ્ત્રાયેતિ ચોદરમ્ ।। ૫૪.

માથા પર 'મનોભવ માટે', કમરે 'અનંગ માટે', બાહુના મૂળમાં 'કામ માટે' અને પેટ પર 'સારા શાસ્ત્રો માટે' એમ ઉચ્ચારવું.

મન્મથાયેતિ પાદૌ તુ હરયેતિ ચ સર્વતઃ । પુષ્પૈઃ સંપૂજ્ય દેવેશં મલ્લિકાજાતિભિસ્તથા ।। ૫૪.

પગ પર 'મનમથ માટે', સર્વત્ર 'હરિ માટે' કહી, દેવોના દેવને ખાસ કરીને મલ્લિકા જાતિના ફૂલો વડે પૂજન કરવું.

પશ્ચાચ્ચતુર આદાય ઇક્ષુદણ્ડાન્ સુશોભનાન્ । ચતુર્દિક્ષુ ન્યસેત્ તસ્ય દેવસ્ય પ્રણતો નૃપ ।। ૫૪.

પછી ચાર સુંદર ઈખના દાંડા લઈને, ભગવાનની ચારેય બાજુમાં તેને ગોઠવવા, અને નમન કરવું, હે રાજા.

એવં કૃત્વા પ્રભાતે તુ પ્રદદ્યાદ્ બ્રાહ્મણાય વૈ । વેદવેદાઙ્ગયુક્તાય સંપૂર્ણાઙ્ગાય ધીમતે ।। ૫૪.

આ રીતે વિધિ પૂર્ણ કર્યા પછી, સવારે એ બધું વેદ-વેદાંગમાં પારંગત, પૂર્ણાંગ અને બુદ્ધિશાળી બ્રાહ્મણને દાનમાં આપવું.

બ્રાહ્મણાંશ્ચ તથા પૂજ્ય વ્રતમેતત્ સમાપયેત્ । એવં કૃતે તથા વિષ્ણુર્ભર્ત્તા વો ભવિતા ધ્રુવમ્ ।। ૫૪.

બ્રાહ્મણોની પણ પૂજા કરીને આ વ્રત પૂર્ણ કરવું. આવું કરવાથી નિશ્ચિતપણે વિષ્ણુ ભગવાન તમારો પતિ બનશે.

અકૃત્વા મત્પ્રણામં તુ પૃષ્ટો ગર્વેણ શોભનાઃ । અવમાનસ્ય તસ્યાયં વિપાકો વો ભવિષ્યતિ ।। ૫૪.

મારા પ્રણામ કર્યા વિના, ગર્વથી તમે પ્રશ્ન કર્યો, હે સુંદરીઓ, તેથી આ અવમાનનનું ફળ તમને ભોગવવું પડશે.

એતસ્મિન્નેવ સરસિ અષ્ટાવક્રો મહામુનિઃ । તસ્યોપહાસં કૃત્વા તુ શાપં લપ્સ્યથ શોભનાઃ ।। ૫૪.

આ જ સરોવરમાં, મહાન ઋષિ અષ્ટાવક્રને તમે ઉપહાસ કર્યો હતો, તેથી એ તમારા પર શાપ આપશે, હે સુંદરીઓ.

વ્રતેનાનેન દેવેશં પતિં લબ્ધ્વાઽભિમાનતઃ । અવમાનેઽપહરણં ગોપાલૈર્વો ભવિષ્યતિ । પુરા હર્ત્તા ચ કન્યાનાં દેવો ભર્ત્તા ભવિષ્યતિ ।। ૫૪.

આ વ્રતથી દેવોના સ્વામી પતિ રૂપે પ્રાપ્ત થયા પછી, ગર્વથી ગોપાળો દ્વારા અવમાનના અને અપહરણ થશે. પહેલાં જે દેવ કન્યાઓને ચોરી લેતા હતા, એ હવે તેમનાં પતિ બનશે.

અગસ્ત્ય ઉવાચ । એવમુક્ત્વા સ દેવર્ષિઃ પ્રયયૌ નારદઃ ક્ષણાત્ । તા અપ્યેતદ્ વ્રતં ચક્રુસ્તુષ્ટશ્ચાસાં સ્વયં હરિઃ ।। ૫૪.

અગસ્ત્યે કહ્યું: આમ કહીને દેવર્ષિ નારદ તરત જ ચાલ્યા ગયા. એ સ્ત્રીઓએ પણ એ વ્રત કર્યું અને સ્વયં હરિ તેમનાથી પ્રસન્ન થયા.

અગસ્ત્ય ઉવાચ । શ્રૃણુ રાજન્ મહાભાગ વ્રતાનામુત્તમં વ્રતમ્ । યેન સંપ્રાપ્યતે વિષ્ણુઃ શુભેનૈવ ન સંશયઃ ।। ૫૫.

અગસ્ત્યે કહ્યું: હે રાજન, સુખી થાવ, શ્રેષ્ઠ વ્રત સાંભળો, જેના દ્વારા નિશ્ચયથી શુભતાથી વિષ્ણુ પ્રાપ્ત થાય છે.

માર્ગશીર્ષેઽથ માસે તુ પ્રથમાહ્નાત્ સમારભેત્ । એકભક્તં સિતે પક્ષે યાવત્ સ્યાદ્ દશમી તિથિઃ ।। ૫૫.

માર્ગશીર્ષ મહિનામાં, પ્રથમ દિવસે શરૂ કરીને, શુક્લ પક્ષમાં દશમી સુધી રોજ એક જ વાર ભોજન કરવું.