વરાહપુરાણમ્

વસત્યવિરતં પ્રાતઃસ્નાયી ત્રિષવણે રતઃ । નામ્ના સંયમનઃ પૂર્વમેકસ્મિન્ દિવસે નદીમ્ । ધર્મારણ્યે ગતઃ સ્નાતું ધન્યાં ભાગીરથીં શુભામ્ ।। ૫.

તે સતત રહેતો, સવારે સ્નાન કરતો અને ત્રણ વખત સંધ્યા કરતો; પહેલાં, સંયમન નામનો એક માણસ, એક દિવસે ધર્મના જંગલમાં ધન્ય અને પવિત્ર ભાગીરથી નદીમાં સ્નાન કરવા ગયો.

તત્રાસીનં મહાયૂથં હરિણાનાં વિચક્ષણઃ । લુબ્ધો નિષ્ઠુરકો નામ ધનુઃપાણિઃ કૃતાન્તવત્ । આયયૌ તં જિઘાંસુઃ સ ધનુષ્યાયોજ્ય સાયકમ્ ।। ૫.

ત્યાં, એક તીવ્ર નજરવાળો શિકારી, નામ નિષ્ઠુરક, હાથમાં ધનુષ લઈને, મૃત્યુ જેવો ભયાનક, બેઠેલા હરિણોના મોટા ટોળા પાસે આવ્યો, તેમને મારવા ધનુષ પર બાણ ચડાવીને તૈયાર થયો.

તતઃ સંયમનો વિપ્રો દૃષ્ટ્વા તં મૃગયારતમ્ । વારયામાસ મા ભદ્ર જીવઘાતમિમં કુરુ ।। ૫.

પછી બ્રાહ્મણ સંયમને તેને શિકાર માટે તત્પર જોઈને અટકાવવાનો પ્રયાસ કર્યો: 'ભલા માનવી, આ જીવહિંસા ન કર.'

એતચ્છ્રુત્વા વચો વ્યાધઃ સ્મિતપૂર્વમિદં વચઃ । ઉવાચ નાહં હિંસામિ પૃથગ્જીવં દ્વિજોત્તમ ।। ૫.

આ શબ્દો સાંભળી, શિકારીએ હળવી સ્મિત સાથે કહ્યું: 'હું કોઈ અલગ આત્માને દુઃખ આપતો નથી, દ્વિજશ્રેષ્ઠ.'

પરમાત્મા ત્વયં ભૂતૈઃ ક્રીડતે ભગવાન્ સ્વયમ્ । કૃતા મૃદા બલીવર્દ્દાસ્તદ્વદેતન્ન સંશયઃ ।। ૫.

'પરમાત્મા, ભગવાન સ્વયં સર્વ જીવોમાં રમે છે; બળદ અને માટી બધું એણે જ બનાવ્યું છે—એવું કહેવાય છે, અને તેમાં કોઈ શંકા નથી.'

અહે ભાવઃ સદા બ્રહ્મન્નવિદ્યેયં મુમુક્ષુણામ્ । યાત્રાપ્રાણરતં સર્વં જગદેતદ્ વિચેષ્ટિતમ્ । તત્રાહમિતિ યઃ શબ્દઃ સ સાધુત્વં ન ગચ્છતિ ।। ૫.

'બ્રાહ્મણ, આ ભાવના તો હંમેશા રહે છે—મૂક્તિ ઇચ્છનાર માટે આ અજ્ઞાન છે. આ આખું જગત, પ્રાણયાત્રામાં વ્યસ્ત છે. અહીં 'હું' એવો શબ્દ સાચો નથી ગણાતો.'

ઇત્યાકર્ણ્ય સ વિપ્રેન્દ્રો દ્વિજઃ સંયમનસ્તદા । વિસ્મયેનાબ્રવીદ્ વાક્યં લુબ્ધં નિષ્ઠુરકં દ્વિજઃ ।। ૫.

આ સાંભળી, એ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ સંયમને આશ્ચર્યથી શિકારી નિષ્ઠુરકને કહ્યું.

કિમેતદુચ્યતે ભદ્ર પ્રત્યક્ષં હેતુમદ્વચઃ । તતઃ શ્રુત્વા મુનેર્વિપ્રં લુબ્ધકઃ પ્રાહ ધર્મવિત્ । કુત્વા લોહમયં જાલં તસ્યાધો જ્વલનં દદૌ ।। ૫.

આ શું કહો છો, ભદ્ર? તમારું વચન સીધું અને સમજણભર્યું છે. પછી જ્યારે ઋષિ પાસેથી એ સાંભળ્યું, ત્યારે ધર્મને જાણનાર શિકારીએ પૂછ્યું: 'તમે લોખંડનું જાળ કેમ પાથર્યું અને નીચે અગ્નિ શા માટે પ્રગટાવી?'

દત્ત્વા વહ્નિં દ્વિજં પ્રાહ જ્વાલ્યતાં કાષ્ઠસચયઃ । તતો વિપ્રો મુખેનાગ્નિં પ્રજ્વાલ્ય વિરરામ હ ।। ૫.

અગ્નિ પ્રગટાવીને તેણે બ્રાહ્મણને કહ્યું: 'હવે લાકડાંનો ઢગલો સળગાવો.' પછી બ્રાહ્મણે પોતાના મોઢાથી અગ્નિ પ્રગટાવ્યો અને શાંત રહી ગયો.

જ્વલિતે તુ પુનર્વહ્નૌ તં જાલં લોહસંભવમ્ । પૃથક્પૃથક્ સહસ્ત્રાણિ નિન્યેઽન્તર્જાલકૈર્દ્વિજ । એકસ્થાનગતસ્યાપિ વહ્નેરાયસજાલકૈઃ ।। ૫.

પછી જ્યારે અગ્નિ જ્વલવા લાગ્યો, ત્યારે બ્રાહ્મણે એક જ જગ્યાએ રહેલા લોખંડના અનેક જાળ અલગ અલગ કર્યા, દરેકમાં અલગ અલગ જાળી હતી.

તતો લુબ્ધોઽબ્રવીદ્વિપ્રમેકાં જ્વાલાં મહામુને । ગૃહાણ યેન શેષાણાં કરિષ્યામીહ નાશનમ્ ।। ૫.

પછી શિકારી એ મહામુનિ બ્રાહ્મણને કહ્યું: 'એક જ્વાળા લઈ લો, જેના દ્વારા હું બાકીની બધી અહીં નાશ કરી દઈશ.'

એવમુક્ત્વા હુતાશે તુ તોયપૂર્ણં ઘટં દ્રુતમ્ । ચિક્ષેપ સહસા વહ્નિઃ પ્રશશામાશુ પૂર્વવત્ ।। ૫.

આવી રીતે કહીને તેણે તરત જ પાણીથી ભરેલો ઘડો અગ્નિમાં નાખી દીધો; અને એ પહેલાં જેવું, અગ્નિ તરત જ બુઝાઈ ગયો.

તતોઽબ્રવીલ્લુબ્ધકસ્તુ બ્રાહ્મણં તં તપોધનમ્ । ભગવન્ યા ત્વયા જ્વાલા ગૃહોતાસીદ્ધુતાશનાત્ । પ્રયચ્છ યેન માર્ગાણિ માંસાન્યાનાય્ય ભક્ષયે ।। ૫.

પછી શિકારી એ તપસ્વી બ્રાહ્મણને કહ્યું: 'ભગવાન, તમે અગ્નિમાંથી જે જ્વાળા લીધી હતી, એ મને આપો જેથી હું લાવેલું માંસ રાંધી શકું.'

એવમુક્તસ્તદા વિપ્રો યાવદાયસજાલકમ્ । પશ્યત્યેવ ન તત્રાગ્નિર્મૂલનાશે ગતઃ ક્ષયમ્ ।। ૫.

આવી રીતે કહેતાં બ્રાહ્મણે લોખંડના જાળમાં જોયું, પણ ત્યાં અગ્નિ નહોતો; એ મૂળથી નાશ પામી ગયો હતો.

તતો વિલક્ષભાવેન બ્રાહ્મણઃ શંસિતવ્રતઃ । તૂષ્ણીંભૂતસ્થિતસ્તાવલ્લુબ્ધકો વાક્યમબ્રવીત્ ।। ૫.

પછી બ્રાહ્મણ, જે વ્રતમાં સ્થિર હતો, શરમ અનુભવીને ચૂપચાપ ઊભો રહ્યો, અને એ વખતે શિકારી બોલ્યો.

એતસ્મિઞ્જ્વલિતો વહ્નિર્બહુશાખશ્ચ સત્તમ । મૂલનાશે ભવેન્નાશસ્તદ્વદેતદપિ દ્વિજ ।। ૫.

આ અગ્નિમાં, મહાન ભલા, ઘણી શાખાઓ જ્વલતી હોય છે; પણ જ્યારે મૂળ નાશ પામે, ત્યારે અગ્નિ પણ બુઝાઈ જાય છે. બ્રાહ્મણ, શું એ સાચું છે?

આત્મા સ પ્રકૃતિસ્થશ્ચ ભૂતાનાં સંશ્રયો ભવેત્ । ભૂય એષા જગત્સૃષ્ટિસ્તત્રૈવ જગતો ભવેત્ ।। ૫.

આત્મા પોતાનાં સ્વરૂપમાં સ્થિત રહીને બધાં જીવનો આધાર બને છે. આ જગતની સર્જના પણ એમાંથી થાય છે અને એમાં જ જગત રહે છે.

પિણ્ડગ્રહણધર્મેણ યદસ્ય વિહિતં વ્રતમ્ । તત્તદાત્મનિ સંયોજ્ય કુર્વાણો નાવસીદતિ ।। ૫.

ભિક્ષા ગ્રહણ કરવાની રીત પ્રમાણે, જે વ્રત નિર્ધારિત છે, એ આત્મામાં જોડીને જે કરે છે, તેને કદી પતન થતું નથી.

એવમુક્તે તુ વ્યાધેન બ્રાહ્મણે રાજસત્તમ । પુષ્પવૃષ્ટિરથાકાશાત્ તસ્યોપરિ પપાત હ ।। ૫.

શિકારીએ બ્રાહ્મણને આવું કહ્યું ત્યારે, રાજા, આકાશમાંથી ફૂલની વર્ષા તેના ઉપર પડી.

વિમાનાનિ ચ દિવ્યાનિ કામગાનિ મહાન્તિ ચ । બહુરત્નાનિ મુખ્યાનિ દદૃશે બ્રાહ્મણોત્તમઃ ।। ૫.

તેણે ત્યાં દિવ્ય અને ઇચ્છા મુજબ ગતિ કરનારા, અનેક રત્નોથી શોભતા અને વિશાળ વિમાનો જોયા.

તેષુ નિષ્ઠુરકં લુબ્ધં સર્વેષુ સમવસ્થિતમ્ । દદૃશે બ્રાહ્મણસ્તત્ર કામરૂપિણમુત્તમમ્ ।। ૫.

એમાં બ્રાહ્મણે કઠોર અને લોભી મનુષ્યને બધાંમાં ઊભેલો જોયો, અને ત્યાં તેણે અનેક રૂપ ધરાવનારો શ્રેષ્ઠ પુરુષ જોયો.

અદ્વૈતવાસનાસિદ્ધં યોગાદ્ બહુશરીરકમ્ । દૃષ્ટ્વા વિપ્રો મુદા યુક્તઃ પ્રયયૌ નિજમાશ્રમમ્ ।। ૫.

અદ્વૈતની ભાવનામાં નિપુણ અને યોગથી અનેક શરીર ધરાવનાર એવા પુરુષને જોઈ, બ્રાહ્મણ આનંદથી પોતાના આશ્રમમાં પાછો ગયો.

એવં જ્ઞાનવતઃ કર્મ્મ કુર્વતોઽપિ સ્વજાતિકમ્ । ભવેન્મુક્તિર્દ્વિજશ્રેષ્ઠ રૈભ્ય રાજન્ વસો ધ્રુવમ્ ।। ૫.

હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ રૈભ્ય, જ્ઞાનવાન મનુષ્ય પોતાનાં કર્મો કરતો હોવા છતાં અવશ્ય મુક્તિ પામે છે, રાજા, એ નિશ્ચિત છે.

એવં તૌ સંશયચ્છેદં પ્રાપ્તૌ રૈભ્યવસૂ નૃપ । બૃહસ્પતેસ્તતો ધિષ્ણ્યાજ્જગ્મતુર્નિજમાશ્રમમ્ ।। ૫.

હે રાજા, આ રીતે રૈભ્ય અને વસુએ પોતાનો સંશય દૂર કર્યો અને પછી બૃહસ્પતિના આશ્રમમાંથી પોતાના આશ્રમ તરફ ગયા.

તસ્માત્ ત્વમપિ રાજેન્દ્ર દેવં નારાયણં પ્રભુમ્ । અભેદેન સ્વદેહસ્થં પશ્યન્નારાધય પ્રભુમ્ ।। ૫.

આથી, હે રાજાધિરાજ, તું પણ ભગવાન નારાયણને પોતાના શરીરમાં અદ્વૈતરૂપે રહેલા જોઈને ભક્તિપૂર્વક પૂજા કર.

કપિલસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સ રાજાઽશ્વશિરા વિભુઃ । જ્યેષ્ઠં પુત્રં સમાહૂય ધન્યં સ્થૂલશિરાહ્વયમ્ । અભિષિચ્ય નિજે રાજ્યે સ રાજા પ્રયયૌ વનમ્ ।। ૫.

કપિલના વચન સાંભળી, એ વિભુ અશ્વશિરા રાજાએ પોતાના મોટાભાઈ ધન્ય, જેનું નામ સ્થૂલશિરા હતું, તેને બોલાવી, પોતાનું રાજપદ સોંપ્યું અને પછી રાજા વનમાં ચાલ્યા ગયા.

નૈમિષાખ્યં વરારોહે તત્ર યજ્ઞતનું ગુરુમ્ । તપસારાધયામાસ યજ્ઞમૂર્તિં સ્તવેન ચ ।। ૫.

ત્યાં, સુંદરે, નૈમિષ નામના સ્થળે, તેણે પોતાના ગુરુ, યજ્ઞમૂર્તિને તપ અને સ્તુતિથી પૂજ્યા.

ધરણ્યુવાચ । કથં યજ્ઞતનોઃ સ્તોત્રં રાજ્ઞા નારાયણસ્ય હ । સ્તુતિઃ કૃતા મહાભાગ પુનરેતચ્ચ શંસ મે ।। ૫.

પૃથ્વીએ કહ્યું: હે મહાભાગ, રાજાએ યજ્ઞમૂર્તિ નારાયણની સ્તુતિ કેવી રીતે રચી? એ સ્તુતિ ફરીથી મને કહો.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । નમામિ યાજ્યં ત્રિદશાધિપસ્ય ભવસ્ય સૂર્યસ્ય હુતાશનસ્ય । સોમસ્ય રાજ્ઞો મરુતામનેક- રૂપં હરિં યજ્ઞનરં નમસ્યે ।। ૫.

શ્રીવરાહે કહ્યું: હું એ યજ્ઞમૂર્તિને વંદન કરું છું, જે દેવતાઓના સ્વામી, ભવ, સૂર્ય, અગ્નિ, સોમ, રાજા અને મરુતોના સ્વરૂપ છે, અનેક રૂપ ધરાવનાર હરિ, યજ્ઞમૂર્તિને હું નમું છું.