વરાહપુરાણમ્

ક્વાપિ સંપત્સ્યતે ભાવો દ્રષ્ટવ્યશ્ચાપિ તે પિતા । એવં નીતેઽપિ કિં કાર્યમિતિ ચિન્તાપરોઽભવત્ ।। ૫૩.

ક્યારેક આ સંબંધ ઉભો થશે; તારે પણ તારા પિતાને જોવો જોઈએ. આમ કરીને પણ, હવે શું કરવું એ વિચારમાં પડી ગયો.

તસ્ય ચિન્તયતઃ શસ્ત્રં પિતૃકં પુરતો બભૌ । તેન શસ્ત્રેણ તં રોષાન્મમન્થ સ્વરમન્તિકે ।। ૫૩.

જ્યારે એ વિચારતો હતો ત્યારે પિતૃવંશનું શસ્ત્ર સામે દેખાયું; ગુસ્સામાં એ શસ્ત્રથી નજીકના તત્વને ઉથલાવી નાખ્યું.

તસ્મિન્ મથિતમાત્રે તુ શિરસ્તસ્યાપિ દુર્ગ્રહમ્ । નાલિકેરફલાકારં ચતુર્વક્ત્રોઽન્વપશ્યત ।। ૫૩.

જેમજ એ ઉથલાયું, એમજ એણે એક માથું જોયું, જે પકડવામાં અઘરું હતું, ચાર મુખવાળું અને નાળિયેર જેવું દેખાતું હતું.

તચ્ચાવૃતં પ્રધાનેન દશધા સંવૃતો બભૌ । ચતુષ્પાદેન શસ્ત્રેણ ચિચ્છેદ તિલકાણ્ડવત્ ।। ૫૩.

એ માથું મુખ્ય તત્વથી દસ ગણી આવૃત હતું; ચાર ધારવાળા શસ્ત્રથી એણે એને તલના ફળ જેવું કાપી નાખ્યું.

પ્રકામં તિલસંચ્છિન્ને તદમૂલૌ ન મે બભૌ । અહં ત્વહં વદન્ ભૂતં તમપ્યેવમથાચ્છિનત્ ।। ૫૩.

જ્યારે તલ જેવા ભાગો સારી રીતે કાપી નાખ્યા, ત્યારે મૂળમાં કશુંયું બચ્યું નહીં; છતાં 'હું છું' એમ બોલતું એક જીવ દેખાયું, અને એણે એને પણ કાપી નાખ્યું.

તસ્મિન્ છિન્ને તદસ્યાંસે હ્રસ્વમન્યમવેક્ષત । અહં ભૂતાદિ વઃ પઞ્ચ વદન્તં ભૂતિમન્તિકાત્ ।। ૫૩.

એને પણ કાપ્યા પછી, એના ભાગમાં એક નાનું જીવ દેખાયું, જે નજીકથી 'હું પાંચ પ્રકારના જીવનો મૂળ છું' એમ બોલતો હતો.

તમપ્યેવમથો છિત્ત્વા પઞ્ચાશૂન્યમમીક્ષત । કૃત્વાવકાશં તે સર્વે જલ્પન્ત ઇદમન્તિકાત્ ।। ૫૩.

એને પણ કાપી નાખતાં, પાંચ તત્વોમાં ખાલીપું દેખાયું; જગ્યા બનાવી, બધા નજીકથી બોલવા લાગ્યા.

તમપ્યસઙ્ગશસ્ત્રેણ ચિચ્છેદ તિલકાણ્ડવત્ । તસ્મિંચ્છિન્ને દશાંશેન હ્રસ્વમન્યમપશ્યત ।। ૫૩.

એને પણ અસંગ શસ્ત્રથી તલના ફળ જેવું કાપી નાખ્યું; એ કાપતાં, એના દસમા ભાગ જેટલું નાનું બીજું દેખાયું.

પુરુષં રૂપશસ્ત્રેણ તં છિત્ત્વાઽન્યમપશ્યત । તદ્વદ્ હ્રસ્વં સિતં સૌમ્યં તમપ્યેવં તદાઽકરોત્ ।। ૫૩.

એ પુરુષને રૂપ કાપનારા શસ્ત્રથી કાપતાં બીજું દેખાયું; એ પણ નાનું, સફેદ અને શાંત હતું, એણે એ પણ એ જ રીતે કર્યું.

એવં કૃતે શરીરં તુ દદર્શ સ પુનઃ પ્રભુઃ । સ્વકીયમેવાકસ્યાન્તઃ પિતરં નૃપસત્તમ ।। ૫૩.

આ રીતે કર્યા પછી, પ્રભુએ ફરી પોતાનું શરીર આકાશમાં પોતાના પિતાના રૂપે જોયું, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ.

ત્રસરેણુસમં મૂર્ત્યા અવ્યક્તં સર્વજન્તુષુ । સમં દૃષ્ટ્વા પરં હર્ષં ઉભે વિસસ્વરાર્ત્તવિત્ ।। ૫૩.

ધૂળના કણ જેટલી નાની, સર્વ જીવોમાં અદૃશ્ય એવી મૂર્તિ જોઈને, બંનેને પરમ આનંદ થયો અને તેમનું દુઃખ દૂર થયું.

એવંવિધોઽસૌ પુરુષઃ સ્વરનામા મહાતપાઃ । મૂર્ત્તિસ્તસ્ય પ્રવૃત્તાખ્યં નિવૃત્તાખ્યં શિરો મહત્ ।। ૫૩.

આવો એ પુરુષ છે, જેનું નામ સ્વર છે અને જે મહાન તપસ્વી છે; એની મૂર્તિને 'પ્રવૃત્તિ' અને એનું મહાન માથું 'નિવૃત્તિ' કહેવાય છે.

એતસ્માદેવ તસ્યાશુ કથયા રાજસત્તમ । સંભૂતિરભવદ્ રાજન્ વિવૃત્તેસ્ત્વેષ એવ તુ ।। ૫૩.

આ જ વાતથી, હે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, ઉત્પત્તિ થઈ; વિલયથી તો એ જ રહે છે.

એષેતિહાસઃ પ્રથમઃ સર્વસ્ય જગતો ભૃશમ્ । ય ઇમં વેત્તિ તત્ત્વેન સાક્ષાત્ કર્મપરો ભવેત્ ।। ૫૩.

આ સમગ્ર જગતની પ્રથમ વાર્તા છે; જે આને સાચા અર્થમાં જાણે છે, તે કર્મમાં નિષ્ઠાવાન બને છે.

ભદ્રાશ્વ ઉવાચ । વિજ્ઞાનોત્પત્તિકામસ્ય ક આરાધ્યો ભવેદ્ દ્વિજ । કથં ચારાધ્યતેઽસૌ હિ એતદાખ્યાહિ મે દ્વિજ ।। ૫૪.

ભદ્રાશ્વે પૂછ્યું: જ્ઞાનની ઉત્પત્તિ ઇચ્છનાર માટે કયા દેવતાની ઉપાસના કરવી? અને એ કેવી રીતે કરવી? કૃપા કરીને મને કહો.

અગસ્ત્ય ઉવાચ । વિષ્ણુરેવ સદારાધ્યઃ સર્વદેવૈરપિ પ્રભુઃ । તસ્યોપાયં પ્રવક્ષ્યામિ યેનાસૌ વરદો ભવેત્ ।। ૫૪.

અગસ્ત્યે કહ્યું: સર્વે દેવતાઓ પણ જેને પૂજે છે, એવા વિષ્ણુની હંમેશા ઉપાસના કરવી. હું એ ઉપાય કહું છું, જેના દ્વારા એ વરદાન આપનાર બને છે.

રહસ્યં સર્વદેવાનાં મુનીનાં મનુજાંસ્તથા । નારાયણઃ પરો દેવસ્તં પ્રણમ્ય ન સીદતિ ।। ૫૪.

સર્વ દેવો, ઋષિઓ અને મનુષ્યોનું પરમ રહસ્ય એ નારાયણ છે; જે એને વંદન કરે છે, તે કદી પછાડાતો નથી.

શ્રૂયતે ચ પુરા રાજન્ નારદેન મહાત્મના । કથિતં તુષ્ટિદં વિષ્ણોર્વ્ર્તમપ્સરસાં તથા ।। ૫૪.

રાજા, પ્રાચીન સમયમાં મહાન આત્મા નારદજીએ વિષ્ણુ ભગવાનને પ્રસન્ન કરતું અને અપ્સરાઓને પણ આનંદ આપતું એક વ્રત વર્ણન કર્યું હતું એવી વાત સાંભળવામાં આવે છે.

નારદસ્તુ પુરા કલ્પે ગતવાન્ માનસં સરઃ । સ્નાનાર્થં તત્ર ચજાપશ્યત્ સર્વમપ્સરસાં ગણમ્ ।। ૫૪.

કોઈ એક પૂર્વ કલ્પમાં નારદજી સ્નાન કરવા માટે માનસ સરોવર ગયા હતા. ત્યાં તેમણે બધી અપ્સરાઓને એક સાથે જોયા.

તાસ્તં દૃષ્ટ્વા વિલાસિન્યો જટામુકુટધારિણમ્ । અસ્થિચર્માવશેષં તુ છત્રદણ્ડકપાલિનમ્ ।। ૫૪.

તે રમૂજી અપ્સરાઓએ નારદજીને જોયા, જેમના માથે જટાવાળું મુકડું હતું, શરીરે માત્ર હાડકાં અને ચામડી જ બાકી હતી અને હાથમાં છત્રી, દંડ અને ખોપરી હતી.

દેવાસુરમનુષ્યાણાં દિદૃક્ષું કલહપ્રિયમ્ । બ્રહ્મપુત્રં તપોયુક્તં પપ્રચ્છુસ્તા વરાઙ્ગનાઃ ।। ૫૪.

દેવતાઓ, અસુરો અને મનુષ્યો જેમને જોવા ઇચ્છે છે, ઝઘડા કરવા ગમતા, બ્રહ્માજીના પુત્ર અને તપસ્વી એવા નારદજીને જોઈને એ સુંદર અપ્સરાઓએ તેમને પ્રશ્ન કર્યો.

અપ્સરસ ઊચુઃ । ભગવન્ બ્રહ્મતનય ભર્તૃકામા વયં દ્વિજ । નારાયણશ્ચ ભર્ત્તા નો યથા સ્યાત્ તત્ પ્રચક્ષ્વ નઃ ।। ૫૪.

અપ્સરાઓએ કહ્યું: 'હે ભગવન, હે બ્રહ્માજીના પુત્ર, અમે પતિની ઇચ્છાવાળી છીએ, હે દ્વિજ, અમને કહો કે નારાયણ ભગવાન અમારો પતિ કેવી રીતે બની શકે.'

નારદ ઉવાચ । પ્રણામપૂર્વકઃ પ્રશ્નઃ સર્વત્ર વિહિતઃ શુભઃ । સ ચ મે ન કૃતો ગર્વાદ્ યુષ્માભિર્યૌવનસ્મયાત્ ।। ૫૪.

નારદજી બોલ્યા: 'પ્રશ્ન કરતા પહેલા નમ્રતાપૂર્વક નમસ્કાર કરવો હંમેશા શુભ માનવામાં આવે છે, પણ તમે યુવાનીના ગર્વથી અને અભિમાનથી એ ન કર્યું.'

તથાપિ દેવદેવસ્ય વિષ્ણોર્યન્નામકીર્તિતમ્ । ભવતીભિસ્તથા ભર્ત્તા ભવત્વિતિ હરિઃ કૃતઃ । તન્નામોચ્ચારણાદેવ કૃતં સર્વં ન સંશયઃ ।। ૫૪.

ત્યાંયે, દેવોના દેવ વિષ્ણુનું જે નામ તમે ઉચ્ચાર્યું છે, એ પ્રમાણે હરી તમારી ઈચ્છા પ્રમાણે પતિ બની જશે. માત્ર ભગવાનનું નામ લેવાથી બધું સિદ્ધ થાય છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.

ઇદાનીં કથયામ્યાશુ વ્રતં યેન હરિઃ સ્વયમ્ । વરદત્વમવાપ્નોતિ ભર્તૃત્વં ચ નિયચ્છતિ ।। ૫૪.

હવે હું તમને એ વ્રત ઝડપથી કહું છું, જેના દ્વારા હરિ સ્વયં મનગમતી વરદાન આપે છે અને પતિપણું પણ આપે છે.

નારદ ઉવાચ । વસન્તે શુક્લપક્ષસ્ય દ્વાદશી યા ભવેચ્છુભા । તસ્યામુપોષ્ય વિધિવન્ નિશાયાં હરિમર્ચ્ચયેત્ ।। ૫૪.

નારદજી બોલ્યા: 'વસંત ઋતુમાં, શુક્લપક્ષની શુભ દ્વાદશી તિથિએ, નિયમ પ્રમાણે ઉપવાસ કરીને રાત્રે હરિનું પૂજન કરવું.'

પર્યઙ્કાસ્તરણં કૃત્વા નાનાચિત્રસમન્વિતમ્ । તત્ર લક્ષ્મ્યા યુતં રૌપ્યં હરિં કૃત્વા નિવેશયેત્ ।। ૫૪.

પહેલા વિવિધ સુંદર ચિત્રોથી શોભાયમાન પથારી તૈયાર કરી, તેમાં લક્ષ્મીજી સાથે ચાંદીની વિષ્ણુમૂર્તિ સ્થાપિત કરવી.

તસ્યોપરિ તતઃ પુષ્પૈર્મણ્ડપં કારયેદ્ બુધઃ । નૃત્યવાદિત્રગેયૈશ્ચ જાગરં તત્ર કારયેત્ ।। ૫૪.

પછી એ પથારી ઉપર ફૂલોનો મંડપ બનાવવો અને ત્યાં નૃત્ય તથા વાદ્યસંગીત સાથે જાગરણ કરવું.

મનોભવાયેતિ શિર અનઙ્ગાયેતિ વૈ કટિમ્ । કામાય બાહુમૂલે તુ સુશાસ્ત્રાયેતિ ચોદરમ્ ।। ૫૪.

માથા પર 'મનોભવ માટે', કમરે 'અનંગ માટે', બાહુના મૂળમાં 'કામ માટે' અને પેટ પર 'સારા શાસ્ત્રો માટે' એમ ઉચ્ચારવું.