વરાહપુરાણમ્

તસ્યાં સંભૂતિમિચ્છન્ યસ્તસ્યોપાયં સ્વયં પરમ્ । પશુપાલાત્ સમુત્પન્નો યશ્ચતુષ્પાચ્ચતુર્મુખઃ ।। ૫૩.

જેને એનું મૂળ જાણવા છે, એ પોતે જ શ્રેષ્ઠ ઉપાય શોધે; ગોપાળકમાંથી ચતુષ્પદો અને તેમાથી ચતુર્મુખ જન્મ્યા.

સ ગુરુઃ સ કથાયાસ્તુ તસ્યાશ્ચૈવ પ્રવર્ત્તકઃ । તસ્ય પુત્રઃ સ્વરો નામ સપ્તમૂર્તિંરસૌ સ્મૃતઃ ।। ૫૩.

એ જ ગુરુ છે અને એ વાર્તાનો આરંભક છે; તેનો પુત્ર 'સ્વર' નામે ઓળખાય છે, જે સાતમો સ્વરૂપ ગણાય છે.

તેન પ્રોક્તં તુ યત્કિંચિત્ ચતુર્ણાં સાધનં નૃપ । ઋગર્થાનાં ચતુર્ભિસ્તે તદ્ભક્ત્યારાધ્યતાં યયુઃ ।। ૫૩.

એણે જે કંઈ ચારે પ્રકારના સાધનો કહ્યું, રાજા, તે રુગ્વેદના અર્થમાં ભક્તિ ધરાવતા લોકોએ આરાધના કરીને પ્રાપ્ત કર્યું.

ચતુર્ણાં પ્રથમો યસ્તુ ચતુઃશ્રૃઙ્ગસમાસ્થિતઃ । વૃષદ્વિતીયસ્તત્પ્રોક્તમાર્ગેણૈવ તૃતીયકઃ । ચતુર્થસ્તત્પ્રણીતસ્તાં પૂજ્ય ભક્ત્યા સુતં વ્રજેત્ ।। ૫૩.

ચારેમાંથી પહેલો, ચાર શીંગ ધરાવતો વૃષભ છે; બીજો અને ત્રીજો એના બતાવેલા માર્ગે ચાલે છે; ચોથો એના માર્ગદર્શનથી પુત્રની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરે છે.

સપ્તમૂર્ત્તેસ્તુ ચરિતં શુશ્રુંવુઃ પ્રથમં નૃપ । બ્રહ્મચર્યેણ વર્ત્તેત દ્વિતીયોઽસ્ય સનાતનઃ ।। ૫૩.

સાતમો સ્વરૂપના કૃત્યો સૌપ્રથમ સાંભળવામાં આવ્યા, રાજા; બીજો, સનાતન, બ્રહ્મચર્યથી જીવન વિતાવે છે.

તતો ભૃત્યાદિભરણં વૃષભારોહણં ત્રિષુ । વનવાસશ્ચ નિર્દ્દિષ્ટ આત્મસ્થે વૃષભે સતિ ।। ૫૩.

પછી ભૃત્યાદિની સંભાળ, ત્રણમાંથી વૃષભ પર આરોહણ અને વનમાં નિવાસ એ બધું નિર્ધારિત થયું, જ્યારે વૃષભ આત્મામાં સ્થિર થાય છે.

અહમસ્મિ વદત્યન્યશ્ચતુર્દ્ધા એકધા દ્વિધા । ભેદભિન્નસહોત્પન્નાસ્તસ્યાપત્યાનિ જજ્ઞિરે ।। ૫૩.

બીજો કહે છે: 'હું છું' – એ ચાર રીતે, એક રીતે અને બે રીતે કહે છે; એના ભિન્નતા અને વિભાજનથી સંતાન જન્મ્યા.

નિત્યાનિત્યસ્વરૂપાણિ દૃષ્ટ્વા પૂર્વં ચતુર્મુખઃ । ચિન્તયામાસ જનકં કથં પશ્યામ્યહં નૃપ ।। ૫૩.

ચતુર્મુખે પહેલા શાશ્વત અને અશાશ્વત સ્વરૂપો જોઈને વિચાર્યું: 'હું મારા પિતાને કેવી રીતે જોઈ શકું, રાજા?'

મદીયસ્ય પિતુર્યે હિ ગુણા આસન્ મહાત્મનઃ । ન તે સમ્પ્રતિ દૃશ્યન્તે સ્વરાપત્યેષુ કેષુચિત્ ।। ૫૩.

મારા પિતા મહાત્માના જે ગુણો હતા, તે હવે સ્વરના કેટલાક સંતાનોમાં દેખાતા નથી.

પિતુઃ પુત્રસ્ય યઃ પુત્રઃ સ પિતામહનામવાન્ । એવં શ્રુતિઃ સ્થિતા ચેયં સ્વરાપત્યેષુ નાન્યથા ।। ૫૩.

પિતાના પુત્રનો પુત્ર 'પિતામહ' કહેવાય છે; વંશજોમાં આ જ રીત પ્રચલિત છે, બીજું કઈ રીતે નથી.

ક્વાપિ સંપત્સ્યતે ભાવો દ્રષ્ટવ્યશ્ચાપિ તે પિતા । એવં નીતેઽપિ કિં કાર્યમિતિ ચિન્તાપરોઽભવત્ ।। ૫૩.

ક્યારેક આ સંબંધ ઉભો થશે; તારે પણ તારા પિતાને જોવો જોઈએ. આમ કરીને પણ, હવે શું કરવું એ વિચારમાં પડી ગયો.

તસ્ય ચિન્તયતઃ શસ્ત્રં પિતૃકં પુરતો બભૌ । તેન શસ્ત્રેણ તં રોષાન્મમન્થ સ્વરમન્તિકે ।। ૫૩.

જ્યારે એ વિચારતો હતો ત્યારે પિતૃવંશનું શસ્ત્ર સામે દેખાયું; ગુસ્સામાં એ શસ્ત્રથી નજીકના તત્વને ઉથલાવી નાખ્યું.

તસ્મિન્ મથિતમાત્રે તુ શિરસ્તસ્યાપિ દુર્ગ્રહમ્ । નાલિકેરફલાકારં ચતુર્વક્ત્રોઽન્વપશ્યત ।। ૫૩.

જેમજ એ ઉથલાયું, એમજ એણે એક માથું જોયું, જે પકડવામાં અઘરું હતું, ચાર મુખવાળું અને નાળિયેર જેવું દેખાતું હતું.

તચ્ચાવૃતં પ્રધાનેન દશધા સંવૃતો બભૌ । ચતુષ્પાદેન શસ્ત્રેણ ચિચ્છેદ તિલકાણ્ડવત્ ।। ૫૩.

એ માથું મુખ્ય તત્વથી દસ ગણી આવૃત હતું; ચાર ધારવાળા શસ્ત્રથી એણે એને તલના ફળ જેવું કાપી નાખ્યું.

પ્રકામં તિલસંચ્છિન્ને તદમૂલૌ ન મે બભૌ । અહં ત્વહં વદન્ ભૂતં તમપ્યેવમથાચ્છિનત્ ।। ૫૩.

જ્યારે તલ જેવા ભાગો સારી રીતે કાપી નાખ્યા, ત્યારે મૂળમાં કશુંયું બચ્યું નહીં; છતાં 'હું છું' એમ બોલતું એક જીવ દેખાયું, અને એણે એને પણ કાપી નાખ્યું.

તસ્મિન્ છિન્ને તદસ્યાંસે હ્રસ્વમન્યમવેક્ષત । અહં ભૂતાદિ વઃ પઞ્ચ વદન્તં ભૂતિમન્તિકાત્ ।। ૫૩.

એને પણ કાપ્યા પછી, એના ભાગમાં એક નાનું જીવ દેખાયું, જે નજીકથી 'હું પાંચ પ્રકારના જીવનો મૂળ છું' એમ બોલતો હતો.

તમપ્યેવમથો છિત્ત્વા પઞ્ચાશૂન્યમમીક્ષત । કૃત્વાવકાશં તે સર્વે જલ્પન્ત ઇદમન્તિકાત્ ।। ૫૩.

એને પણ કાપી નાખતાં, પાંચ તત્વોમાં ખાલીપું દેખાયું; જગ્યા બનાવી, બધા નજીકથી બોલવા લાગ્યા.

તમપ્યસઙ્ગશસ્ત્રેણ ચિચ્છેદ તિલકાણ્ડવત્ । તસ્મિંચ્છિન્ને દશાંશેન હ્રસ્વમન્યમપશ્યત ।। ૫૩.

એને પણ અસંગ શસ્ત્રથી તલના ફળ જેવું કાપી નાખ્યું; એ કાપતાં, એના દસમા ભાગ જેટલું નાનું બીજું દેખાયું.

પુરુષં રૂપશસ્ત્રેણ તં છિત્ત્વાઽન્યમપશ્યત । તદ્વદ્ હ્રસ્વં સિતં સૌમ્યં તમપ્યેવં તદાઽકરોત્ ।। ૫૩.

એ પુરુષને રૂપ કાપનારા શસ્ત્રથી કાપતાં બીજું દેખાયું; એ પણ નાનું, સફેદ અને શાંત હતું, એણે એ પણ એ જ રીતે કર્યું.

એવં કૃતે શરીરં તુ દદર્શ સ પુનઃ પ્રભુઃ । સ્વકીયમેવાકસ્યાન્તઃ પિતરં નૃપસત્તમ ।। ૫૩.

આ રીતે કર્યા પછી, પ્રભુએ ફરી પોતાનું શરીર આકાશમાં પોતાના પિતાના રૂપે જોયું, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ.

ત્રસરેણુસમં મૂર્ત્યા અવ્યક્તં સર્વજન્તુષુ । સમં દૃષ્ટ્વા પરં હર્ષં ઉભે વિસસ્વરાર્ત્તવિત્ ।। ૫૩.

ધૂળના કણ જેટલી નાની, સર્વ જીવોમાં અદૃશ્ય એવી મૂર્તિ જોઈને, બંનેને પરમ આનંદ થયો અને તેમનું દુઃખ દૂર થયું.

એવંવિધોઽસૌ પુરુષઃ સ્વરનામા મહાતપાઃ । મૂર્ત્તિસ્તસ્ય પ્રવૃત્તાખ્યં નિવૃત્તાખ્યં શિરો મહત્ ।। ૫૩.

આવો એ પુરુષ છે, જેનું નામ સ્વર છે અને જે મહાન તપસ્વી છે; એની મૂર્તિને 'પ્રવૃત્તિ' અને એનું મહાન માથું 'નિવૃત્તિ' કહેવાય છે.

એતસ્માદેવ તસ્યાશુ કથયા રાજસત્તમ । સંભૂતિરભવદ્ રાજન્ વિવૃત્તેસ્ત્વેષ એવ તુ ।। ૫૩.

આ જ વાતથી, હે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, ઉત્પત્તિ થઈ; વિલયથી તો એ જ રહે છે.

એષેતિહાસઃ પ્રથમઃ સર્વસ્ય જગતો ભૃશમ્ । ય ઇમં વેત્તિ તત્ત્વેન સાક્ષાત્ કર્મપરો ભવેત્ ।। ૫૩.

આ સમગ્ર જગતની પ્રથમ વાર્તા છે; જે આને સાચા અર્થમાં જાણે છે, તે કર્મમાં નિષ્ઠાવાન બને છે.

ભદ્રાશ્વ ઉવાચ । વિજ્ઞાનોત્પત્તિકામસ્ય ક આરાધ્યો ભવેદ્ દ્વિજ । કથં ચારાધ્યતેઽસૌ હિ એતદાખ્યાહિ મે દ્વિજ ।। ૫૪.

ભદ્રાશ્વે પૂછ્યું: જ્ઞાનની ઉત્પત્તિ ઇચ્છનાર માટે કયા દેવતાની ઉપાસના કરવી? અને એ કેવી રીતે કરવી? કૃપા કરીને મને કહો.

અગસ્ત્ય ઉવાચ । વિષ્ણુરેવ સદારાધ્યઃ સર્વદેવૈરપિ પ્રભુઃ । તસ્યોપાયં પ્રવક્ષ્યામિ યેનાસૌ વરદો ભવેત્ ।। ૫૪.

અગસ્ત્યે કહ્યું: સર્વે દેવતાઓ પણ જેને પૂજે છે, એવા વિષ્ણુની હંમેશા ઉપાસના કરવી. હું એ ઉપાય કહું છું, જેના દ્વારા એ વરદાન આપનાર બને છે.

રહસ્યં સર્વદેવાનાં મુનીનાં મનુજાંસ્તથા । નારાયણઃ પરો દેવસ્તં પ્રણમ્ય ન સીદતિ ।। ૫૪.

સર્વ દેવો, ઋષિઓ અને મનુષ્યોનું પરમ રહસ્ય એ નારાયણ છે; જે એને વંદન કરે છે, તે કદી પછાડાતો નથી.

શ્રૂયતે ચ પુરા રાજન્ નારદેન મહાત્મના । કથિતં તુષ્ટિદં વિષ્ણોર્વ્ર્તમપ્સરસાં તથા ।। ૫૪.

રાજા, પ્રાચીન સમયમાં મહાન આત્મા નારદજીએ વિષ્ણુ ભગવાનને પ્રસન્ન કરતું અને અપ્સરાઓને પણ આનંદ આપતું એક વ્રત વર્ણન કર્યું હતું એવી વાત સાંભળવામાં આવે છે.

નારદસ્તુ પુરા કલ્પે ગતવાન્ માનસં સરઃ । સ્નાનાર્થં તત્ર ચજાપશ્યત્ સર્વમપ્સરસાં ગણમ્ ।। ૫૪.

કોઈ એક પૂર્વ કલ્પમાં નારદજી સ્નાન કરવા માટે માનસ સરોવર ગયા હતા. ત્યાં તેમણે બધી અપ્સરાઓને એક સાથે જોયા.