વરાહપુરાણમ્

એતે પૂર્વં દસ્યવઃ સ્યુસ્તતો રાજ્ઞા વશીકૃતાઃ । અમૂર્ત્તા ઇવ તે સર્વે ચક્રુરાયતનં શુભમ્ ।। ૫૨.

આ બધા પહેલાં દસ્યુઓ હતા, પછી રાજાએ તેમને વશમાં લીધા; તેઓ બધા જાણે નિર્મૂર્ત બનીને સુંદર આવાસ બનાવ્યો.

નવદ્બારં પુરં તસ્ય ત્વેકસ્તમ્ભં ચતુષ્પથમ્ । નદીસહસ્ત્રસંકીર્ણ જલકૃત્ય સમાસ્થિતમ્ ।। ૫૨.

તે શહેરમાં નવ દરવાજા હતા, એક જ મજબૂત થાંભલો હતો, ચાર રસ્તા મળતા હતા, આસપાસ હજારો નદીઓ વહેતી અને બધે પાણીની વ્યવસ્થા હતી.

તત્પુરં તે પ્રવિવિશુરેકીભૂતાસ્તતો નવ । પુરુષો મૂર્ત્તિમાન્ રાજા પશુપાલોઽભવત્ ક્ષણાત્ ।। ૫૨.

તે નવેય એક થઈને એ શહેરમાં પ્રવેશ્યા; ત્યારે તરત જ એક પુરુષ રાજા અને ગોપાળક રૂપે દેખાયો.

તતસ્તત્પુરસંસ્થસ્તુ પશુપાલો મહાનૃપઃ । સંસૂચ્ય વાચકાઞ્છબ્દાન્ વેદાન્ સસ્માર તત્પુરે ।। ૫૨.

પછી એ મહારાજા ગોપાળક એ શહેરમાં રહીને વેદોના પાઠકોએ ઉચ્ચારેલા શબ્દોને યાદ કરીને વેદોનું સ્મરણ કરતું.

આત્મસ્વરૂપિણો નિત્યાસ્તદુક્તાનિ વ્રતાનિ ચ । નિયમાન્ ક્રતવશ્ચૈવ સર્વાન્ રાજા ચકાર હ ।। ૫૨.

રાજાએ આત્માની સાચી સ્વરૂપતા અને શાશ્વત કહેવાતા બધા વ્રતો, નિયમો અને યજ્ઞો ભક્તિપૂર્વક કર્યા.

સ કદાચિન્નૃપઃ ખિન્નઃ કર્મકાણ્ડં પ્રરોચયન્ । સર્વજ્ઞો યોગનિદ્રાયાં સ્થિત્વા પુત્રં સસર્જ હ ।। ૫૨.

ક્યારેક એ રાજા કર્મકાંડમાં વ્યસ્ત રહીને થાકી ગયો; સર્વજ્ઞ બની યોગની નિદ્રામાં જઈને તેણે એક પુત્રને ઉત્પન્ન કર્યો.

ચતુર્વક્ત્રં ચતુર્બાહું ચતુર્વેદં ચતુષ્પથમ્ । તસ્માદારભ્ય નૃપતેર્વશે પશ્વાદયઃ સ્થિતાઃ ।। ૫૨.

એ પુત્રને ચાર મુખ, ચાર હાથ, ચાર વેદો અને ચાર રસ્તા હતા; એ રાજાથી ગાય-ગોળ સહિત બધા પ્રાણીઓ તેના વશમાં રહ્યા.

તસ્મિન્ સમુદ્રે સ નૃપો વને તસ્મિંસ્તથૈવ ચ । તૃણાદિષુ નૃપસ્સૈવ હસ્ત્યાદિષુ તથૈવ ચ । સમોભવત્ કર્મકાણ્ડાદનુજ્ઞાય મહામતે ।। ૫૨.

એ મહારાજા એ સમુદ્રમાં, એ જંગલમાં અને ઘાસ-ફૂસમાં પણ હાજર રહ્યો; હાથી વગેરેમાં પણ એ સમાન રહ્યો, અને કર્મકાંડની મંજૂરી આપી.

ભદ્રાશ્વ ઉવાચ । મત્પ્રશ્નવિષયે બ્રહ્મન્ કથેયં કથિતા ત્વયા । તસ્યા વિભૂતિરભવત્ કસ્ય કેન કૃતેન હ ।। ૫૩.

ભદ્રાશ્વે પૂછ્યું: હે બ્રાહ્મણ, તમે મારા પ્રશ્નની જે વાર્તા કહી, એ કઈ મહિમા હતી? એ કોણે અને કેમ કરી હતી?

અગસ્ત્ય ઉવાચ । આગતેયં કથા ચિત્રા સર્વસ્ય વિષયે સ્થિતા । ત્વદ્દેહે મમ દેહે ચ સર્વજન્તુષુ સા સમા ।। ૫૩.

અગસ્ત્યે કહ્યું: આ અદ્ભુત વાર્તા સર્વત્ર વ્યાપી છે; તે તારી અંદર, મારી અંદર અને બધા જીવોમાં સમાન રીતે છે.

તસ્યાં સંભૂતિમિચ્છન્ યસ્તસ્યોપાયં સ્વયં પરમ્ । પશુપાલાત્ સમુત્પન્નો યશ્ચતુષ્પાચ્ચતુર્મુખઃ ।। ૫૩.

જેને એનું મૂળ જાણવા છે, એ પોતે જ શ્રેષ્ઠ ઉપાય શોધે; ગોપાળકમાંથી ચતુષ્પદો અને તેમાથી ચતુર્મુખ જન્મ્યા.

સ ગુરુઃ સ કથાયાસ્તુ તસ્યાશ્ચૈવ પ્રવર્ત્તકઃ । તસ્ય પુત્રઃ સ્વરો નામ સપ્તમૂર્તિંરસૌ સ્મૃતઃ ।। ૫૩.

એ જ ગુરુ છે અને એ વાર્તાનો આરંભક છે; તેનો પુત્ર 'સ્વર' નામે ઓળખાય છે, જે સાતમો સ્વરૂપ ગણાય છે.

તેન પ્રોક્તં તુ યત્કિંચિત્ ચતુર્ણાં સાધનં નૃપ । ઋગર્થાનાં ચતુર્ભિસ્તે તદ્ભક્ત્યારાધ્યતાં યયુઃ ।। ૫૩.

એણે જે કંઈ ચારે પ્રકારના સાધનો કહ્યું, રાજા, તે રુગ્વેદના અર્થમાં ભક્તિ ધરાવતા લોકોએ આરાધના કરીને પ્રાપ્ત કર્યું.

ચતુર્ણાં પ્રથમો યસ્તુ ચતુઃશ્રૃઙ્ગસમાસ્થિતઃ । વૃષદ્વિતીયસ્તત્પ્રોક્તમાર્ગેણૈવ તૃતીયકઃ । ચતુર્થસ્તત્પ્રણીતસ્તાં પૂજ્ય ભક્ત્યા સુતં વ્રજેત્ ।। ૫૩.

ચારેમાંથી પહેલો, ચાર શીંગ ધરાવતો વૃષભ છે; બીજો અને ત્રીજો એના બતાવેલા માર્ગે ચાલે છે; ચોથો એના માર્ગદર્શનથી પુત્રની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરે છે.

સપ્તમૂર્ત્તેસ્તુ ચરિતં શુશ્રુંવુઃ પ્રથમં નૃપ । બ્રહ્મચર્યેણ વર્ત્તેત દ્વિતીયોઽસ્ય સનાતનઃ ।। ૫૩.

સાતમો સ્વરૂપના કૃત્યો સૌપ્રથમ સાંભળવામાં આવ્યા, રાજા; બીજો, સનાતન, બ્રહ્મચર્યથી જીવન વિતાવે છે.

તતો ભૃત્યાદિભરણં વૃષભારોહણં ત્રિષુ । વનવાસશ્ચ નિર્દ્દિષ્ટ આત્મસ્થે વૃષભે સતિ ।। ૫૩.

પછી ભૃત્યાદિની સંભાળ, ત્રણમાંથી વૃષભ પર આરોહણ અને વનમાં નિવાસ એ બધું નિર્ધારિત થયું, જ્યારે વૃષભ આત્મામાં સ્થિર થાય છે.

અહમસ્મિ વદત્યન્યશ્ચતુર્દ્ધા એકધા દ્વિધા । ભેદભિન્નસહોત્પન્નાસ્તસ્યાપત્યાનિ જજ્ઞિરે ।। ૫૩.

બીજો કહે છે: 'હું છું' – એ ચાર રીતે, એક રીતે અને બે રીતે કહે છે; એના ભિન્નતા અને વિભાજનથી સંતાન જન્મ્યા.

નિત્યાનિત્યસ્વરૂપાણિ દૃષ્ટ્વા પૂર્વં ચતુર્મુખઃ । ચિન્તયામાસ જનકં કથં પશ્યામ્યહં નૃપ ।। ૫૩.

ચતુર્મુખે પહેલા શાશ્વત અને અશાશ્વત સ્વરૂપો જોઈને વિચાર્યું: 'હું મારા પિતાને કેવી રીતે જોઈ શકું, રાજા?'

મદીયસ્ય પિતુર્યે હિ ગુણા આસન્ મહાત્મનઃ । ન તે સમ્પ્રતિ દૃશ્યન્તે સ્વરાપત્યેષુ કેષુચિત્ ।। ૫૩.

મારા પિતા મહાત્માના જે ગુણો હતા, તે હવે સ્વરના કેટલાક સંતાનોમાં દેખાતા નથી.

પિતુઃ પુત્રસ્ય યઃ પુત્રઃ સ પિતામહનામવાન્ । એવં શ્રુતિઃ સ્થિતા ચેયં સ્વરાપત્યેષુ નાન્યથા ।। ૫૩.

પિતાના પુત્રનો પુત્ર 'પિતામહ' કહેવાય છે; વંશજોમાં આ જ રીત પ્રચલિત છે, બીજું કઈ રીતે નથી.

ક્વાપિ સંપત્સ્યતે ભાવો દ્રષ્ટવ્યશ્ચાપિ તે પિતા । એવં નીતેઽપિ કિં કાર્યમિતિ ચિન્તાપરોઽભવત્ ।। ૫૩.

ક્યારેક આ સંબંધ ઉભો થશે; તારે પણ તારા પિતાને જોવો જોઈએ. આમ કરીને પણ, હવે શું કરવું એ વિચારમાં પડી ગયો.

તસ્ય ચિન્તયતઃ શસ્ત્રં પિતૃકં પુરતો બભૌ । તેન શસ્ત્રેણ તં રોષાન્મમન્થ સ્વરમન્તિકે ।। ૫૩.

જ્યારે એ વિચારતો હતો ત્યારે પિતૃવંશનું શસ્ત્ર સામે દેખાયું; ગુસ્સામાં એ શસ્ત્રથી નજીકના તત્વને ઉથલાવી નાખ્યું.

તસ્મિન્ મથિતમાત્રે તુ શિરસ્તસ્યાપિ દુર્ગ્રહમ્ । નાલિકેરફલાકારં ચતુર્વક્ત્રોઽન્વપશ્યત ।। ૫૩.

જેમજ એ ઉથલાયું, એમજ એણે એક માથું જોયું, જે પકડવામાં અઘરું હતું, ચાર મુખવાળું અને નાળિયેર જેવું દેખાતું હતું.

તચ્ચાવૃતં પ્રધાનેન દશધા સંવૃતો બભૌ । ચતુષ્પાદેન શસ્ત્રેણ ચિચ્છેદ તિલકાણ્ડવત્ ।। ૫૩.

એ માથું મુખ્ય તત્વથી દસ ગણી આવૃત હતું; ચાર ધારવાળા શસ્ત્રથી એણે એને તલના ફળ જેવું કાપી નાખ્યું.

પ્રકામં તિલસંચ્છિન્ને તદમૂલૌ ન મે બભૌ । અહં ત્વહં વદન્ ભૂતં તમપ્યેવમથાચ્છિનત્ ।। ૫૩.

જ્યારે તલ જેવા ભાગો સારી રીતે કાપી નાખ્યા, ત્યારે મૂળમાં કશુંયું બચ્યું નહીં; છતાં 'હું છું' એમ બોલતું એક જીવ દેખાયું, અને એણે એને પણ કાપી નાખ્યું.

તસ્મિન્ છિન્ને તદસ્યાંસે હ્રસ્વમન્યમવેક્ષત । અહં ભૂતાદિ વઃ પઞ્ચ વદન્તં ભૂતિમન્તિકાત્ ।। ૫૩.

એને પણ કાપ્યા પછી, એના ભાગમાં એક નાનું જીવ દેખાયું, જે નજીકથી 'હું પાંચ પ્રકારના જીવનો મૂળ છું' એમ બોલતો હતો.

તમપ્યેવમથો છિત્ત્વા પઞ્ચાશૂન્યમમીક્ષત । કૃત્વાવકાશં તે સર્વે જલ્પન્ત ઇદમન્તિકાત્ ।। ૫૩.

એને પણ કાપી નાખતાં, પાંચ તત્વોમાં ખાલીપું દેખાયું; જગ્યા બનાવી, બધા નજીકથી બોલવા લાગ્યા.

તમપ્યસઙ્ગશસ્ત્રેણ ચિચ્છેદ તિલકાણ્ડવત્ । તસ્મિંચ્છિન્ને દશાંશેન હ્રસ્વમન્યમપશ્યત ।। ૫૩.

એને પણ અસંગ શસ્ત્રથી તલના ફળ જેવું કાપી નાખ્યું; એ કાપતાં, એના દસમા ભાગ જેટલું નાનું બીજું દેખાયું.

પુરુષં રૂપશસ્ત્રેણ તં છિત્ત્વાઽન્યમપશ્યત । તદ્વદ્ હ્રસ્વં સિતં સૌમ્યં તમપ્યેવં તદાઽકરોત્ ।। ૫૩.

એ પુરુષને રૂપ કાપનારા શસ્ત્રથી કાપતાં બીજું દેખાયું; એ પણ નાનું, સફેદ અને શાંત હતું, એણે એ પણ એ જ રીતે કર્યું.