વરાહપુરાણમ્

એકૈવ તેષાં સુચિરં સંવેષ્ટ્યાસજ્યસંસ્થિતા । એવં સ પશુપાલોઽસૌ કૃતવાનઞ્જસા નૃપ ।। ૫૧.

એમાં એક જ વ્યક્તિ લાંબા સમય સુધી બધાને ઘેરીને અને જોડાઈને રહી ગઈ; એ રીતે એ ગવાળીએ સરળતાથી બધું કર્યું, રાજા.

તસ્ય તલ્લાઘવં દૃષ્ટ્વા રૂપં ચ નૃપતેર્મૃધે । ત્રિવર્ણઃ પુરુષો રાજન્નબ્રવીદ્ રાજસત્તમમ્ ।। ૫૧.

યુદ્ધમાં રાજાની ચપળતા અને રૂપ જોઈને, ત્રણ રંગવાળો પુરુષ એ શ્રેષ્ઠ રાજાને બોલ્યો.

ત્વત્પુત્રોઽસ્મિ મહારાજ બ્રૂહિ કિં કરવાણિ તે । અસ્માભિર્બન્ધુમિચ્છદ્ભિર્ભવન્તં નિશ્ચયઃ કૃતઃ ।। ૫૧.

'હું તમારો પુત્ર છું, મહારાજ. કહો, હું તમારા માટે શું કરું? અમારે તમારો સંબંધ સ્થાપિત કરવાનો મન છે, એ માટે અમે નક્કી કર્યું છે.'

યદિ નામ કૃતાઃ સર્વે વયં દેવ પરાજિતાઃ । એવમેવ શરીરેષુ લીનાસ્તિષ્ઠામ પાર્થિવ ।। ૫૧.

'દેવ, ભલે અમે બધા હારી ગયા હોઈએ, તો પણ, રાજા, અમે આ શરીરમાં જ એકરૂપ રહીએ છીએ.'

મર્ય્યેકે તવ પુત્રત્વં ગતે સર્વેષુ સંભવઃ । એવમુક્તસ્તતો રાજા તં નરં પુનરબ્રવીત્ ।। ૫૧.

'તમારા પુત્રોમાં એક જ બચ્યો છે; જ્યારે બધા ચાલ્યા જાય છે, ત્યારે પણ અસ્તિત્વ રહે છે.' આવું સાંભળીને રાજાએ ફરી એ પુરુષને કહ્યું.

પુત્રો ભવતિ મે કર્ત્તા અન્યેષામપિ સત્તમ । યુષ્મત્સુખૈર્નરૈર્ભાવૈર્નાહં લિપ્યે કદાચન ।। ૫૧.

'તમે મારા પુત્ર બનો, શ્રેષ્ઠ આત્માઓમાંના એક, અને બીજાઓના પણ. તમારાં સુખ કે સ્વભાવથી હું ક્યારેય અસ્પૃશ્ય થતો નથી.'

એવમુક્ત્વા સ નૃપતિસ્તમાત્મજમથાકરોત્ । તૈર્વિમુક્તઃ સ્વયં તેષાં મધ્યે સ વિરરામ હ ।। ૫૧.

આવી રીતે કહીને રાજાએ એને પોતાનો પુત્ર બનાવી લીધો; તેઓએ મુક્ત કર્યા પછી, એ બધાની વચ્ચે આરામથી રહ્યો.

અગસ્ત્ય ઉવાચ । સ ત્રિવર્ણો નૃપોત્સૃષ્ટઃ સ્વતન્ત્રત્વાચ્ચ પાર્થિવ । અહં નામાનમસૃજત્ પુત્રં પુત્રસ્ત્રિવર્ણકમ્ ।। ૫૨.

અગસ્ત્યે કહ્યું: એ ત્રણ રંગવાળો, રાજાએ મુક્ત કર્યો અને સ્વતંત્ર બન્યો, એણે 'અહં' નામનો પુત્ર ઉત્પન્ન કર્યો, જે પણ ત્રણ રંગવાળો હતો.

તસ્યાપિ ચાભવત્ કન્યા અવબોધસ્વરૂપિણી । સા તુ વિજ્ઞાનદં પુત્રં મનોહ્વં વિસસર્જ ।। ૫૨.

એને પણ એક દીકરી થઈ, જે જ્ઞાનરૂપ હતી; એ દીકરીએ 'મનોહ્વ' નામનો પુત્ર આપ્યો, જે જ્ઞાન આપનાર હતો.

તસ્યાપિ સર્વરૂપાઃ સ્યુસ્તનયાઃ પઞ્ચભોગિનઃ । યથાસંખ્યેન પુત્રાસ્તુ તેષામક્ષાભિધાનકાઃ ।। ૫૨.

એના પણ બધા રૂપવાળા, પાંચ આનંદ માણનારા પુત્રો થયા; અને તેમના પુત્રોને તેમનાં સંખ્યાનુસાર 'અક્ષ' નામ મળ્યું.

એતે પૂર્વં દસ્યવઃ સ્યુસ્તતો રાજ્ઞા વશીકૃતાઃ । અમૂર્ત્તા ઇવ તે સર્વે ચક્રુરાયતનં શુભમ્ ।। ૫૨.

આ બધા પહેલાં દસ્યુઓ હતા, પછી રાજાએ તેમને વશમાં લીધા; તેઓ બધા જાણે નિર્મૂર્ત બનીને સુંદર આવાસ બનાવ્યો.

નવદ્બારં પુરં તસ્ય ત્વેકસ્તમ્ભં ચતુષ્પથમ્ । નદીસહસ્ત્રસંકીર્ણ જલકૃત્ય સમાસ્થિતમ્ ।। ૫૨.

તે શહેરમાં નવ દરવાજા હતા, એક જ મજબૂત થાંભલો હતો, ચાર રસ્તા મળતા હતા, આસપાસ હજારો નદીઓ વહેતી અને બધે પાણીની વ્યવસ્થા હતી.

તત્પુરં તે પ્રવિવિશુરેકીભૂતાસ્તતો નવ । પુરુષો મૂર્ત્તિમાન્ રાજા પશુપાલોઽભવત્ ક્ષણાત્ ।। ૫૨.

તે નવેય એક થઈને એ શહેરમાં પ્રવેશ્યા; ત્યારે તરત જ એક પુરુષ રાજા અને ગોપાળક રૂપે દેખાયો.

તતસ્તત્પુરસંસ્થસ્તુ પશુપાલો મહાનૃપઃ । સંસૂચ્ય વાચકાઞ્છબ્દાન્ વેદાન્ સસ્માર તત્પુરે ।। ૫૨.

પછી એ મહારાજા ગોપાળક એ શહેરમાં રહીને વેદોના પાઠકોએ ઉચ્ચારેલા શબ્દોને યાદ કરીને વેદોનું સ્મરણ કરતું.

આત્મસ્વરૂપિણો નિત્યાસ્તદુક્તાનિ વ્રતાનિ ચ । નિયમાન્ ક્રતવશ્ચૈવ સર્વાન્ રાજા ચકાર હ ।। ૫૨.

રાજાએ આત્માની સાચી સ્વરૂપતા અને શાશ્વત કહેવાતા બધા વ્રતો, નિયમો અને યજ્ઞો ભક્તિપૂર્વક કર્યા.

સ કદાચિન્નૃપઃ ખિન્નઃ કર્મકાણ્ડં પ્રરોચયન્ । સર્વજ્ઞો યોગનિદ્રાયાં સ્થિત્વા પુત્રં સસર્જ હ ।। ૫૨.

ક્યારેક એ રાજા કર્મકાંડમાં વ્યસ્ત રહીને થાકી ગયો; સર્વજ્ઞ બની યોગની નિદ્રામાં જઈને તેણે એક પુત્રને ઉત્પન્ન કર્યો.

ચતુર્વક્ત્રં ચતુર્બાહું ચતુર્વેદં ચતુષ્પથમ્ । તસ્માદારભ્ય નૃપતેર્વશે પશ્વાદયઃ સ્થિતાઃ ।। ૫૨.

એ પુત્રને ચાર મુખ, ચાર હાથ, ચાર વેદો અને ચાર રસ્તા હતા; એ રાજાથી ગાય-ગોળ સહિત બધા પ્રાણીઓ તેના વશમાં રહ્યા.

તસ્મિન્ સમુદ્રે સ નૃપો વને તસ્મિંસ્તથૈવ ચ । તૃણાદિષુ નૃપસ્સૈવ હસ્ત્યાદિષુ તથૈવ ચ । સમોભવત્ કર્મકાણ્ડાદનુજ્ઞાય મહામતે ।। ૫૨.

એ મહારાજા એ સમુદ્રમાં, એ જંગલમાં અને ઘાસ-ફૂસમાં પણ હાજર રહ્યો; હાથી વગેરેમાં પણ એ સમાન રહ્યો, અને કર્મકાંડની મંજૂરી આપી.

ભદ્રાશ્વ ઉવાચ । મત્પ્રશ્નવિષયે બ્રહ્મન્ કથેયં કથિતા ત્વયા । તસ્યા વિભૂતિરભવત્ કસ્ય કેન કૃતેન હ ।। ૫૩.

ભદ્રાશ્વે પૂછ્યું: હે બ્રાહ્મણ, તમે મારા પ્રશ્નની જે વાર્તા કહી, એ કઈ મહિમા હતી? એ કોણે અને કેમ કરી હતી?

અગસ્ત્ય ઉવાચ । આગતેયં કથા ચિત્રા સર્વસ્ય વિષયે સ્થિતા । ત્વદ્દેહે મમ દેહે ચ સર્વજન્તુષુ સા સમા ।। ૫૩.

અગસ્ત્યે કહ્યું: આ અદ્ભુત વાર્તા સર્વત્ર વ્યાપી છે; તે તારી અંદર, મારી અંદર અને બધા જીવોમાં સમાન રીતે છે.

તસ્યાં સંભૂતિમિચ્છન્ યસ્તસ્યોપાયં સ્વયં પરમ્ । પશુપાલાત્ સમુત્પન્નો યશ્ચતુષ્પાચ્ચતુર્મુખઃ ।। ૫૩.

જેને એનું મૂળ જાણવા છે, એ પોતે જ શ્રેષ્ઠ ઉપાય શોધે; ગોપાળકમાંથી ચતુષ્પદો અને તેમાથી ચતુર્મુખ જન્મ્યા.

સ ગુરુઃ સ કથાયાસ્તુ તસ્યાશ્ચૈવ પ્રવર્ત્તકઃ । તસ્ય પુત્રઃ સ્વરો નામ સપ્તમૂર્તિંરસૌ સ્મૃતઃ ।। ૫૩.

એ જ ગુરુ છે અને એ વાર્તાનો આરંભક છે; તેનો પુત્ર 'સ્વર' નામે ઓળખાય છે, જે સાતમો સ્વરૂપ ગણાય છે.

તેન પ્રોક્તં તુ યત્કિંચિત્ ચતુર્ણાં સાધનં નૃપ । ઋગર્થાનાં ચતુર્ભિસ્તે તદ્ભક્ત્યારાધ્યતાં યયુઃ ।। ૫૩.

એણે જે કંઈ ચારે પ્રકારના સાધનો કહ્યું, રાજા, તે રુગ્વેદના અર્થમાં ભક્તિ ધરાવતા લોકોએ આરાધના કરીને પ્રાપ્ત કર્યું.

ચતુર્ણાં પ્રથમો યસ્તુ ચતુઃશ્રૃઙ્ગસમાસ્થિતઃ । વૃષદ્વિતીયસ્તત્પ્રોક્તમાર્ગેણૈવ તૃતીયકઃ । ચતુર્થસ્તત્પ્રણીતસ્તાં પૂજ્ય ભક્ત્યા સુતં વ્રજેત્ ।। ૫૩.

ચારેમાંથી પહેલો, ચાર શીંગ ધરાવતો વૃષભ છે; બીજો અને ત્રીજો એના બતાવેલા માર્ગે ચાલે છે; ચોથો એના માર્ગદર્શનથી પુત્રની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરે છે.

સપ્તમૂર્ત્તેસ્તુ ચરિતં શુશ્રુંવુઃ પ્રથમં નૃપ । બ્રહ્મચર્યેણ વર્ત્તેત દ્વિતીયોઽસ્ય સનાતનઃ ।। ૫૩.

સાતમો સ્વરૂપના કૃત્યો સૌપ્રથમ સાંભળવામાં આવ્યા, રાજા; બીજો, સનાતન, બ્રહ્મચર્યથી જીવન વિતાવે છે.

તતો ભૃત્યાદિભરણં વૃષભારોહણં ત્રિષુ । વનવાસશ્ચ નિર્દ્દિષ્ટ આત્મસ્થે વૃષભે સતિ ।। ૫૩.

પછી ભૃત્યાદિની સંભાળ, ત્રણમાંથી વૃષભ પર આરોહણ અને વનમાં નિવાસ એ બધું નિર્ધારિત થયું, જ્યારે વૃષભ આત્મામાં સ્થિર થાય છે.

અહમસ્મિ વદત્યન્યશ્ચતુર્દ્ધા એકધા દ્વિધા । ભેદભિન્નસહોત્પન્નાસ્તસ્યાપત્યાનિ જજ્ઞિરે ।। ૫૩.

બીજો કહે છે: 'હું છું' – એ ચાર રીતે, એક રીતે અને બે રીતે કહે છે; એના ભિન્નતા અને વિભાજનથી સંતાન જન્મ્યા.

નિત્યાનિત્યસ્વરૂપાણિ દૃષ્ટ્વા પૂર્વં ચતુર્મુખઃ । ચિન્તયામાસ જનકં કથં પશ્યામ્યહં નૃપ ।। ૫૩.

ચતુર્મુખે પહેલા શાશ્વત અને અશાશ્વત સ્વરૂપો જોઈને વિચાર્યું: 'હું મારા પિતાને કેવી રીતે જોઈ શકું, રાજા?'

મદીયસ્ય પિતુર્યે હિ ગુણા આસન્ મહાત્મનઃ । ન તે સમ્પ્રતિ દૃશ્યન્તે સ્વરાપત્યેષુ કેષુચિત્ ।। ૫૩.

મારા પિતા મહાત્માના જે ગુણો હતા, તે હવે સ્વરના કેટલાક સંતાનોમાં દેખાતા નથી.