વરાહપુરાણમ્

ધરણીવ્રતમેતદ્ધિ પુરા કૃત્વા પ્રજાપતિઃ । પ્રજાપત્યં તથા લેભે મુક્તિં બ્રહ્મ ચ શાશ્વતમ્ ।। ૫૦.

પહેલાં પ્રજાપતિએ આ ધરણીવ્રત કરીને પ્રજાપતિપદ, મોક્ષ અને શાશ્વત બ્રહ્મ પ્રાપ્ત કર્યું હતું.

યુવનાશ્વોઽપિ રાજર્ષિરનેન વિધિના પુરા । માન્ધાતારં સુતં લેભે પરં બ્રહ્મ ચ શાશ્વતમ્ ।। ૫૦.

એ જ રીતે, પ્રાચીન સમયમાં યુવનાશ્વ રાજાએ આ વિધિથી પોતાના પુત્ર માંધાતાને અને શાશ્વત પરમ બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કર્યા હતા.

તથા ચ હૈહયો રાજા કૃતવીર્યો નરાધિપઃ । કાર્ત્તવીર્યં સુતં લેભે પરં બ્રહ્મ ચ શાશ્વતમ્ ।। ૫૦.

તેમજ, હૈહય વંશના રાજા કૃતવીર્યએ પણ આ વિધિથી પોતાના પુત્ર કાર્તવીર્યને અને શાશ્વત પરમ બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કર્યા હતા.

શકુન્તલાઽપ્યેવમેવ તપશ્ચીર્ત્વા મહામુને । લેભે શાકુન્તલં પુત્રં દૌષ્યન્તિં ચક્રવર્તિનમ્ ।। ૫૦.

એ જ રીતે, મહાન ઋષિ, શકુંતલાએ પણ તપ કરીને પોતાના પુત્ર દૌષ્યંત વંશનાจักવર્તી શાકુંતલને પ્રાપ્ત કર્યો હતો.

તથા પૌરાણરાજાનો વેદોક્તાશ્ચક્રવર્ત્તિનઃ । અનેન વિધિના પ્રાપ્તાશ્ચક્રવર્તિત્વમુત્તમમ્ ।। ૫૦.

તેમજ, પુરાણોમાં અને વેદોમાં વર્ણવાયેલા પ્રાચીન રાજાઓ અનેจักવર્તી રાજાઓએ પણ આ વિધિથી સર્વોચ્ચจักવર્તિત્વ પ્રાપ્ત કર્યું હતું.

ધરણ્યા અપિ પાતાલે મગ્નયા ચરિતં પુરા । વ્રતમેતત્ તતો નામ્ના ધરણીવ્રતમુત્તમમ્ ।। ૫૦.

પહેલાં ધરા પાતાળમાં ડૂબી ગઈ હતી, એટલે આ ઉપવાસ કરવામાં આવ્યો હતો; તેથી તેનું નામ શ્રેષ્ઠ ધરણીવ્રત પડ્યું છે.

સમાપ્તેઽસ્મિન્ ધરા દેવી હરિણા ક્રોડરૂપિણા । ઉદ્ધૃતાઽદ્યાપિ તુષ્ટેન સ્થાપિતા નૌરિવામ્ભસિ ।। ૫૦.

જ્યારે આ વ્રત પૂર્ણ થયું, ત્યારે હરિએ વરાહ રૂપે ધરાદેવીને ઉઠાવી અને પ્રસન્ન થઈને તેને પાણી પર નાવ જેવી સ્થિર રાખી.

ધરણીવ્રતમેતદ્ધિ કીર્તિતં તે મયા મુને । ય ઇદં શ્રૃણુયાદ્ ભક્ત્યા યશ્ચ કુર્યાન્નરોત્તમઃ । સર્વપાપવિનિર્મુક્તો વિષ્ણુસાયુજ્યમાપ્નુયાત્ ।। ૫૦.

મુનિ, આ ધરણીવ્રત મેં તને સમજાવ્યું છે; જે ભક્તિથી સાંભળે અથવા શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય જે આ કરે, તે બધા પાપોથી મુક્ત થઈને વિષ્ણુમાં એકરૂપ થાય છે.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । શ્રુત્વા દુર્વાસસો વાક્યં ધરણીવ્રતમુત્તમમ્ । યયૌ સત્યતપાઃ સદ્યો હિમવત્પાર્શ્વમુત્તમમ્ ।। ૫૧.

શ્રીવરાહે કહ્યું: દુર્વાસાના વચનથી શ્રેષ્ઠ ધરણીવ્રત સાંભળીને સત્યતપસ તરત જ ઉત્તમ હિમાલયની બાજુએ ગયો.

પુષ્પભદ્રા નદી યત્ર શિલા ચિત્રશિલા તથા । વટો ભદ્રવટો યત્ર તત્ર તસ્યાશ્રમો બભૌ । તત્રોપરિ મહત્ તસ્ય ચરિતં સંભવિષ્યતિ ।। ૫૧.

જ્યાં પુષ્પભદ્રા નદી વહે છે, ચિત્રશિલાઓ છે અને ભદ્રવટ વૃક્ષ છે, ત્યાં તેનો આશ્રમ તેજથી ઝગમગતો હતો; અને ત્યાં જ તેની એક મહાન ઘટના બનવાની છે.

ધરણ્યુવાચ । બહુકલ્પસહસ્ત્રાણિ વ્રતસ્યાસ્ય સનાતન । મયા કૃતસ્ય તપસસ્તન્મયા વિસ્મૃતં પ્રભો ।। ૫૧.

ધરાએ કહ્યું: પ્રભુ, હજારો મહાયુગોથી મેં આ પ્રાચીન વ્રત અને તપ કર્યું છે, પણ હું તેને ભૂલી ગઈ હતી.

ઇદાનીં ત્વત્પ્રસાદેન સ્મરણં પ્રાક્તનં મમ । જાતં જાતિસ્મરા ચાસ્મિ વિશોકા પરમેશ્વર ।। ૫૧.

હવે તમારી કૃપાથી મને પૂર્વજન્મોની યાદ આવી છે; હું સર્વે ભૂતકાળ યાદ રાખનારી અને દુઃખથી મુક્ત થઈ ગઈ છું, પરમેશ્વર.

યદિ નામ પરં દેવ કૌતુકં હૃદિ વર્તતે । અગસ્ત્યઃ પુનરાગત્ય ભદ્રાશ્વસ્ય નિવેશનમ્ । યચ્ચકાર સ રાજા ચ તન્મમાચક્ષ્વ ભૂધર ।। ૫૧.

દેવ, જો હજુ પણ તારા હૃદયમાં કૌતુક છે તો, ભુધર, મને કહો કે અગસ્ત્યે ભદ્રાશ્વના ઘર પાછા આવીને શું કર્યું અને તે રાજાએ શું કર્યું.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । પ્રત્યાગતમૃષિં દૃષ્ટ્વા ભદ્રાશ્વઃ શ્વેતવાહનઃ । વરાસનગતં દૃષ્ટ્વા કૃત્વા પૂજાં વિશેષતઃ । અપૃચ્છન્મોક્ષધર્માખ્યં પ્રશ્નં સકલધારિણિ ।। ૫૧.

શ્રીવરાહે કહ્યું: ઋષિ પાછા આવ્યા તે જોઈને શ્વેતધ્વજ ભદ્રાશ્વે તેમને શ્રેષ્ઠ આસન પર બેઠેલા જોયા, વિશેષ પૂજા કરી અને પછી તેમને મોક્ષધર્મ વિશે પ્રશ્ન કર્યો, હે સર્વધારી.

ભદ્રાશ્વ ઉવાચ । ભગવન્ કર્મણા કેન છિદ્યતે ભવસંસૃતિઃ । કિં વા કૃત્વા ન શોચન્તિ મૂર્ત્તામૂર્ત્તોપપત્તિષુ ।। ૫૧.

ભદ્રાશ્વે પૂછ્યું: ભગવાન, કયા કર્મથી જન્મમરણનો ચક્ર તૂટી જાય છે? અને એવું શું કરવું કે શરીરધારી કે અશરીરી અવસ્થામાં દુઃખ ન રહે?

અગસ્ત્ય ઉવાચ । શ્રૃણુ રાજન્ કથાં દિવ્યાં દૂરાસન્નવ્યવસ્થિતામ્ । દૃશ્યાદૃશ્યવિભાગોત્થાં સમાહિતમના નૃપ ।। ૫૧.

અગસ્ત્યે કહ્યું: રાજા, તું મન એકાગ્ર કરીને દૈવી કથા સાંભળ, જે દૂર અને નજીક બંને છે, દેખાતા અને અદેખાતા ભેદમાંથી ઉત્પન્ન થઈ છે.

નાહો ન રાત્રિર્ન દિશોઽદિશશ્ચ ન દ્યૌર્ન દેવા ન દિનં ન સૂર્યઃ । તસ્મિન્ કાલે પશુપાલેતિ રાજા સ પાલયામાસ પશૂનનેકાન્ ।। ૫૧.

ત્યાં ન તો દિવસ હતો, ન રાત, ન દિશાઓ કે મધ્યદિશાઓ; ન આકાશ, ન દેવો, ન સૂર્ય કે દિવસ. એ સમયે પશુપાલ નામનો રાજા અનેક પશુઓ ચરાવતો હતો.

તાન્ પાલયન્ સ કદાચિદ્ દિદૃક્ષુઃ પૂર્વં સમુદ્રં ચ જગામ તૂર્ણમ્ । અનન્તપારસ્ય મહોદધેસ્તુ તીરે વનં તત્ર વસન્તિ સર્પાઃ ।। ૫૧.

પશુઓ ચરાવતાં એક દિવસ રાજાએ પૂર્વના સમુદ્રને જોવા ઈચ્છા કરી અને ઝડપથી ત્યાં ગયો; અનંત મહાસાગરનાં કિનારે એક વન હતું, જ્યાં સાપો રહેતા.

અષ્ટૌ દ્રુમાઃ કામવહા નદી ચ તુર્યક્ ચોદ્ર્ધ્વં બભ્રમુસ્તત્ર ચાન્યે । પઞ્ચ પ્રધાનાઃ પુરુષાસ્તથૈકાં સ્ત્રિયં બિભ્રતે તેજસા દીપ્યમાનામ્ ।। ૫૧.

ત્યાં આઠ કામના આપનારા વૃક્ષો અને એક નદી હતી; ઉપર પક્ષીઓ ઉડતાં અને બીજા પણ હતા; ત્યાં પાંચ મુખ્ય પુરુષો હતા, અને તેઓ એક તેજસ્વી સ્ત્રીને લઈ જતા હતા.

સાઽપિ સ્ત્રી સ્વે વક્ષસિ ધારયન્તી સહસ્ત્રસૂર્યપ્રતિમં વિશાલમ્ । તસ્યાધરસ્ત્રિર્વિકારસ્ત્રિવર્ણ- સ્તં રાજાનં પશ્ય પરિભ્રમન્તમ્ ।। ૫૧.

એ સ્ત્રી પણ પોતાના વક્ષ પર હજાર સૂર્ય જેવું વિશાળ રૂપ ધારણ કરતી હતી; તેના નીચે ત્રણ પ્રકારના રૂપ અને ત્રણ રંગો હતા—એ રાજાને તું ફરતો જોઈશ.

તૂષ્ણીંભૂતા મૃતકલ્પા ઇવાસન્ નૃપોઽપ્યસૌ તદ્વનં સંવિવેશ । તસ્મિન્ પ્રવિષ્ટે સર્વ એતે વિવિશુ- ર્ભયાદૈક્યં ગતવન્તઃ ક્ષણેન ।। ૫૧.

બધા શાંત, જાણે મરેલા જેવા થઈ ગયા; અને એ રાજા એ વનમાં પ્રવેશ્યો; તે પ્રવેશતાં જ બધા પણ અંદર ગયા અને ડરથી એક થઈ ગયા.

તૈઃ સર્પૈઃ સ નૃપો દુર્વિનીતૈઃ સંવેષ્ટિતો દસ્યુભિશ્ચિન્તયાનઃ । કથં ચૈતેન ભવિષ્યન્તિ યેન કથં ચૈતે સંસૃતાઃ સંભવેયુઃ ।। ૫૧.

એ દુશ્ટ સાપો અને દસ્યુઓએ રાજાને ઘેરી લીધો; રાજા વિચારે છે: 'આ બધું કેવી રીતે બન્યું? અને આ જીવ એકબીજામાં કેમ ફસાયા?'

એવં રાજ્ઞશ્ચિન્તયતસ્ત્રિવર્ણઃ પુરુષઃ પરઃ । શ્વેતં રક્તં તથા કૃષ્ણં ત્રિવર્ણં ધારયન્નરઃ ।। ૫૧.

એ રીતે રાજા વિચારતો હતો ત્યારે એક પરમ પુરુષ દેખાયા, જેમણે સફેદ, લાલ અને કાળો—એ ત્રણ રંગ ધારણ કર્યા હતા.

સ સંજ્ઞાં કૃતવાન્ મહ્યમપરોઽથ ક્વ યાસ્યસિ । એવં તસ્ય બ્રુવાણસ્ય મહન્નામ વ્યજાયત ।। ૫૧.

તે વ્યક્તિએ મને સંકેત આપ્યો અને પછી પૂછ્યું: 'હવે તું ક્યાં જશે?' એ રીતે જ્યારે એ બોલતો હતો, ત્યારે એક મહાન નામ પ્રગટ થયું.

તેનાપિ રાજા સંવીતઃ સ બુધ્યસ્વેતિ ચાબ્રવીત્ । એવમુક્તે તતઃ સ્ત્રી તુ તં રાજાનં રુરોધ હ ।। ૫૧.

પછી એ વ્યક્તિએ રાજાને ઘેરી લીધો અને કહ્યું: 'હવે જાગો.' આવું કહેતાં જ, એ સ્ત્રીએ રાજાને રોકી લીધો.

માયાતતં તં મા ભૈષ્ટ તતોઽન્યઃ પુરુષો નૃપમ્ । સંવેષ્ટ્ય સ્થિતવાન્ વીરસ્તતઃ સર્વેશ્વરેશ્વરઃ ।। ૫૧.

માયામાં ફસાયેલા રાજાને બીજાએ કહ્યું: 'ડરશો નહીં.' ત્યારબાદ એક વીર પુરુષે રાજાને ઘેરીને મજબૂતીથી ઊભો રહ્યો—એ સર્વેશ્વરોના પણ સ્વામી હતા.

તતોઽન્યે પઞ્ચ પુરુષા આગત્ય નૃપસત્તમમ્ । સંવિષ્ટ્ય સંસ્થિતાઃ સર્વે તતો રાજા વિરોધિતઃ ।। ૫૧.

પછી પાંચ અન્ય પુરુષો પણ એ શ્રેષ્ઠ રાજા પાસે આવ્યા; એમણે રાજાને ઘેરીને ત્યાં ઊભા રહ્યા, અને એ રીતે રાજા અટકાવી દેવામાં આવ્યા.

રુદ્ધે રાજનિ તે સર્વે એકીભૂતાસ્તુ દસ્યવઃ । મથિતું શસ્ત્રમાદાય લીનાઽન્યોઽન્યં તતો ભયાત્ ।। ૫૧.

રાજા અટકાવાયા પછી, બધા દસ્યુઓ એક થઈ ગયા; હથિયાર લઈને હુમલો કરવા તૈયાર થયા, પણ ડરથી એકબીજાથી છુપાઈ ગયા.

તૈર્લીનૈર્નૃપર્તેર્વેશ્મ બભૌ પરમશોભનમ્ । અન્યેષામપિ પાપાનાં કોટિઃ સાગ્રાભવન્નૃપ ।। ૫૧.

જ્યારે એ લોકો છુપાઈ ગયા, ત્યારે રાજાના મહેલે અતિ સુંદર તેજ પામ્યું; અને, રાજા, ત્યાં બીજા પણ કરોડો દુરાચારી લોકો હતા.