વરાહપુરાણમ્

ચત્વારઃ સાગરાશ્ચૈવ કલ્પિતા રાજસત્તમ । તન્મધ્યે પ્રાગ્વિધાનેન સૌવર્ણં સ્થાપયેદ્ધરિમ્ । યોગીશ્વરં યોગનિદ્રાં ચરન્તં પીતવાસસમ્ ।। ૫૦.

હે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, આ ચાર ઘડા ચાર મહાસાગરનું પ્રતીક છે. તેમના મધ્યમાં, વિધિ મુજબ, પીળાં વસ્ત્રધારી, યોગનિદ્રામાં લીન, યોગીઓના સ્વામી એવા હરિની સોનાની પ્રતિમા સ્થાપિત કરવી.

તમપ્યેવં તુ સંપૂજ્ય જાગરં તત્ર કારયેત્ । કુર્યાચ્ચ વૈષ્ણવં યજ્ઞં યજેદ્ યોગીશ્વરં હરિમ્ ।। ૫૦.

આ રીતે ભગવાનની પૂજા કર્યા પછી, ત્યાં જાગરણ કરવું અને વૈષ્ણવ યજ્ઞ કરીને યોગેશ્વર હરિની ભક્તિપૂર્વક આરાધના કરવી.

ષોડશારે તથા ચક્રે રાજભિર્બહુભિઃ કૃતે । એવં કૃત્વા પ્રભાતે તુ બ્રાહ્મર્ણાય ચ દાપયેત્ ।। ૫૦.

આ ષોડશાર ચક્ર પર ઘણા રાજાઓ દ્વારા કરાયેલો વિધિ પૂર્ણ થયા પછી, સવારે એ બધું બ્રાહ્મણને આપવું.

ચત્વારઃ સાગરા દેયાશ્ચતુર્ણાં પઞ્ચમસ્ય હ । યોગીશ્વરં તુ સંપૂર્ણં દાપયેત્ પ્રયતઃ શુચિઃ ।। ૫૦.

આ ચાર મહાસાગર ચાર જુદા માણસોને આપવાના અને યોગેશ્વર ભગવાનની પૂર્ણ પ્રતિમા શ્રદ્ધા અને પવિત્રતાથી આપવી.

વેદાઢ્યે તુ સમં દત્તં દ્વિગુણં તદ્વિદે તથા । આચાર્યે પઞ્ચરાત્રાણાં સહસ્ત્રગુણિતં ભવેત્ ।। ૫૦.

જો કોઈ વેદમાં નિષ્ણાતને સમાન રીતે આપે તો તેનો ફળ બે ગણું થાય છે; અને પાંચરાત્ર શાસ્ત્રના આચાર્યને આપે તો તે હજારગણું થાય છે.

યસ્ત્વિમં સરહસ્યં તુ સમન્ત્રં ચોપપાદયેત્ । વિધાનં તસ્ય વૈ દત્તં કોટિકોટિગુણોત્તરમ્ ।। ૫૦.

પણ જે વ્યક્તિ આ સમગ્ર ગુપ્ત વિધિ અને મંત્રો સાથે આપે છે, તેના દાનનું ફળ કરોડો ગણું વધી જાય છે.

ગુરવે સતિ યસ્ત્વન્યમાશ્રયેત્ પૂજયેત્ કુધીઃ । સ દુર્ગતિમવાપ્નોતિ દત્તમસ્ય ચ નિષ્ફલમ્ । પ્રયત્નેન ગુરૌ પૂર્વં પશ્ચાદન્યસ્ય દાપયેત્ ।। ૫૦.

ગુરુ હાજર હોય ત્યારે, જો કોઈ અજ્ઞાની બીજાને આશ્રયે લઈ પૂજા કરે છે, તો તે દુર્ગતિ પામે છે અને તેનું દાન નિષ્ફળ જાય છે; શ્રદ્ધાપૂર્વક પહેલા ગુરુને અને પછી બીજાને દાન આપવું જોઈએ.

અવિદ્યો વા સવિદ્યો વા ગુરુરેવ જનાર્દનઃ । માર્ગસ્થો વાપ્યમાર્ગસ્થો ગુરુરેવ પરા ગતિઃ ।। ૫૦.

ગુરુ ભલે વિદ્વાન હોય કે અવિદ્વાન, એ જ જનાર્દન છે; માર્ગ પર હોય કે ન હોય, ગુરુ જ સર્વોચ્ચ ગતિ છે.

પ્રતિપદ્ય ગુરું યસ્તુ મોહાદ્ વિપ્રતિપદ્યતે । સ જન્મકોટિ નરકે પચ્યતે પુરુષાધમઃ ।। ૫૦.

જે વ્યક્તિ ગુરુને સ્વીકારીને પછી મોહવશ ગુરુથી વિમુખ થાય છે, તે પાપી લાખો જન્મ સુધી નરકમાં દુઃખ ભોગવે છે.

એવં દત્ત્વા વિધાનેન દ્વાદશ્યાં વિષ્ણુમર્ચ્ય ચ । વિપ્રાણાં ભોજનં કુર્યાદ્ યથાશક્ત્યા સદક્ષિણમ્ ।। ૫૦.

આ રીતે વિધિપૂર્વક દાન કરીને અને દ્વાદશી પર વિષ્ણુની પૂજા કર્યા પછી, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે બ્રાહ્મણોને ભોજન અને યોગ્ય દક્ષિણાથી સંતોષવું.

ધરણીવ્રતમેતદ્ધિ પુરા કૃત્વા પ્રજાપતિઃ । પ્રજાપત્યં તથા લેભે મુક્તિં બ્રહ્મ ચ શાશ્વતમ્ ।। ૫૦.

પહેલાં પ્રજાપતિએ આ ધરણીવ્રત કરીને પ્રજાપતિપદ, મોક્ષ અને શાશ્વત બ્રહ્મ પ્રાપ્ત કર્યું હતું.

યુવનાશ્વોઽપિ રાજર્ષિરનેન વિધિના પુરા । માન્ધાતારં સુતં લેભે પરં બ્રહ્મ ચ શાશ્વતમ્ ।। ૫૦.

એ જ રીતે, પ્રાચીન સમયમાં યુવનાશ્વ રાજાએ આ વિધિથી પોતાના પુત્ર માંધાતાને અને શાશ્વત પરમ બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કર્યા હતા.

તથા ચ હૈહયો રાજા કૃતવીર્યો નરાધિપઃ । કાર્ત્તવીર્યં સુતં લેભે પરં બ્રહ્મ ચ શાશ્વતમ્ ।। ૫૦.

તેમજ, હૈહય વંશના રાજા કૃતવીર્યએ પણ આ વિધિથી પોતાના પુત્ર કાર્તવીર્યને અને શાશ્વત પરમ બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કર્યા હતા.

શકુન્તલાઽપ્યેવમેવ તપશ્ચીર્ત્વા મહામુને । લેભે શાકુન્તલં પુત્રં દૌષ્યન્તિં ચક્રવર્તિનમ્ ।। ૫૦.

એ જ રીતે, મહાન ઋષિ, શકુંતલાએ પણ તપ કરીને પોતાના પુત્ર દૌષ્યંત વંશનાจักવર્તી શાકુંતલને પ્રાપ્ત કર્યો હતો.

તથા પૌરાણરાજાનો વેદોક્તાશ્ચક્રવર્ત્તિનઃ । અનેન વિધિના પ્રાપ્તાશ્ચક્રવર્તિત્વમુત્તમમ્ ।। ૫૦.

તેમજ, પુરાણોમાં અને વેદોમાં વર્ણવાયેલા પ્રાચીન રાજાઓ અનેจักવર્તી રાજાઓએ પણ આ વિધિથી સર્વોચ્ચจักવર્તિત્વ પ્રાપ્ત કર્યું હતું.

ધરણ્યા અપિ પાતાલે મગ્નયા ચરિતં પુરા । વ્રતમેતત્ તતો નામ્ના ધરણીવ્રતમુત્તમમ્ ।। ૫૦.

પહેલાં ધરા પાતાળમાં ડૂબી ગઈ હતી, એટલે આ ઉપવાસ કરવામાં આવ્યો હતો; તેથી તેનું નામ શ્રેષ્ઠ ધરણીવ્રત પડ્યું છે.

સમાપ્તેઽસ્મિન્ ધરા દેવી હરિણા ક્રોડરૂપિણા । ઉદ્ધૃતાઽદ્યાપિ તુષ્ટેન સ્થાપિતા નૌરિવામ્ભસિ ।। ૫૦.

જ્યારે આ વ્રત પૂર્ણ થયું, ત્યારે હરિએ વરાહ રૂપે ધરાદેવીને ઉઠાવી અને પ્રસન્ન થઈને તેને પાણી પર નાવ જેવી સ્થિર રાખી.

ધરણીવ્રતમેતદ્ધિ કીર્તિતં તે મયા મુને । ય ઇદં શ્રૃણુયાદ્ ભક્ત્યા યશ્ચ કુર્યાન્નરોત્તમઃ । સર્વપાપવિનિર્મુક્તો વિષ્ણુસાયુજ્યમાપ્નુયાત્ ।। ૫૦.

મુનિ, આ ધરણીવ્રત મેં તને સમજાવ્યું છે; જે ભક્તિથી સાંભળે અથવા શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય જે આ કરે, તે બધા પાપોથી મુક્ત થઈને વિષ્ણુમાં એકરૂપ થાય છે.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । શ્રુત્વા દુર્વાસસો વાક્યં ધરણીવ્રતમુત્તમમ્ । યયૌ સત્યતપાઃ સદ્યો હિમવત્પાર્શ્વમુત્તમમ્ ।। ૫૧.

શ્રીવરાહે કહ્યું: દુર્વાસાના વચનથી શ્રેષ્ઠ ધરણીવ્રત સાંભળીને સત્યતપસ તરત જ ઉત્તમ હિમાલયની બાજુએ ગયો.

પુષ્પભદ્રા નદી યત્ર શિલા ચિત્રશિલા તથા । વટો ભદ્રવટો યત્ર તત્ર તસ્યાશ્રમો બભૌ । તત્રોપરિ મહત્ તસ્ય ચરિતં સંભવિષ્યતિ ।। ૫૧.

જ્યાં પુષ્પભદ્રા નદી વહે છે, ચિત્રશિલાઓ છે અને ભદ્રવટ વૃક્ષ છે, ત્યાં તેનો આશ્રમ તેજથી ઝગમગતો હતો; અને ત્યાં જ તેની એક મહાન ઘટના બનવાની છે.

ધરણ્યુવાચ । બહુકલ્પસહસ્ત્રાણિ વ્રતસ્યાસ્ય સનાતન । મયા કૃતસ્ય તપસસ્તન્મયા વિસ્મૃતં પ્રભો ।। ૫૧.

ધરાએ કહ્યું: પ્રભુ, હજારો મહાયુગોથી મેં આ પ્રાચીન વ્રત અને તપ કર્યું છે, પણ હું તેને ભૂલી ગઈ હતી.

ઇદાનીં ત્વત્પ્રસાદેન સ્મરણં પ્રાક્તનં મમ । જાતં જાતિસ્મરા ચાસ્મિ વિશોકા પરમેશ્વર ।। ૫૧.

હવે તમારી કૃપાથી મને પૂર્વજન્મોની યાદ આવી છે; હું સર્વે ભૂતકાળ યાદ રાખનારી અને દુઃખથી મુક્ત થઈ ગઈ છું, પરમેશ્વર.

યદિ નામ પરં દેવ કૌતુકં હૃદિ વર્તતે । અગસ્ત્યઃ પુનરાગત્ય ભદ્રાશ્વસ્ય નિવેશનમ્ । યચ્ચકાર સ રાજા ચ તન્મમાચક્ષ્વ ભૂધર ।। ૫૧.

દેવ, જો હજુ પણ તારા હૃદયમાં કૌતુક છે તો, ભુધર, મને કહો કે અગસ્ત્યે ભદ્રાશ્વના ઘર પાછા આવીને શું કર્યું અને તે રાજાએ શું કર્યું.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । પ્રત્યાગતમૃષિં દૃષ્ટ્વા ભદ્રાશ્વઃ શ્વેતવાહનઃ । વરાસનગતં દૃષ્ટ્વા કૃત્વા પૂજાં વિશેષતઃ । અપૃચ્છન્મોક્ષધર્માખ્યં પ્રશ્નં સકલધારિણિ ।। ૫૧.

શ્રીવરાહે કહ્યું: ઋષિ પાછા આવ્યા તે જોઈને શ્વેતધ્વજ ભદ્રાશ્વે તેમને શ્રેષ્ઠ આસન પર બેઠેલા જોયા, વિશેષ પૂજા કરી અને પછી તેમને મોક્ષધર્મ વિશે પ્રશ્ન કર્યો, હે સર્વધારી.

ભદ્રાશ્વ ઉવાચ । ભગવન્ કર્મણા કેન છિદ્યતે ભવસંસૃતિઃ । કિં વા કૃત્વા ન શોચન્તિ મૂર્ત્તામૂર્ત્તોપપત્તિષુ ।। ૫૧.

ભદ્રાશ્વે પૂછ્યું: ભગવાન, કયા કર્મથી જન્મમરણનો ચક્ર તૂટી જાય છે? અને એવું શું કરવું કે શરીરધારી કે અશરીરી અવસ્થામાં દુઃખ ન રહે?

અગસ્ત્ય ઉવાચ । શ્રૃણુ રાજન્ કથાં દિવ્યાં દૂરાસન્નવ્યવસ્થિતામ્ । દૃશ્યાદૃશ્યવિભાગોત્થાં સમાહિતમના નૃપ ।। ૫૧.

અગસ્ત્યે કહ્યું: રાજા, તું મન એકાગ્ર કરીને દૈવી કથા સાંભળ, જે દૂર અને નજીક બંને છે, દેખાતા અને અદેખાતા ભેદમાંથી ઉત્પન્ન થઈ છે.

નાહો ન રાત્રિર્ન દિશોઽદિશશ્ચ ન દ્યૌર્ન દેવા ન દિનં ન સૂર્યઃ । તસ્મિન્ કાલે પશુપાલેતિ રાજા સ પાલયામાસ પશૂનનેકાન્ ।। ૫૧.

ત્યાં ન તો દિવસ હતો, ન રાત, ન દિશાઓ કે મધ્યદિશાઓ; ન આકાશ, ન દેવો, ન સૂર્ય કે દિવસ. એ સમયે પશુપાલ નામનો રાજા અનેક પશુઓ ચરાવતો હતો.

તાન્ પાલયન્ સ કદાચિદ્ દિદૃક્ષુઃ પૂર્વં સમુદ્રં ચ જગામ તૂર્ણમ્ । અનન્તપારસ્ય મહોદધેસ્તુ તીરે વનં તત્ર વસન્તિ સર્પાઃ ।। ૫૧.

પશુઓ ચરાવતાં એક દિવસ રાજાએ પૂર્વના સમુદ્રને જોવા ઈચ્છા કરી અને ઝડપથી ત્યાં ગયો; અનંત મહાસાગરનાં કિનારે એક વન હતું, જ્યાં સાપો રહેતા.

અષ્ટૌ દ્રુમાઃ કામવહા નદી ચ તુર્યક્ ચોદ્ર્ધ્વં બભ્રમુસ્તત્ર ચાન્યે । પઞ્ચ પ્રધાનાઃ પુરુષાસ્તથૈકાં સ્ત્રિયં બિભ્રતે તેજસા દીપ્યમાનામ્ ।। ૫૧.

ત્યાં આઠ કામના આપનારા વૃક્ષો અને એક નદી હતી; ઉપર પક્ષીઓ ઉડતાં અને બીજા પણ હતા; ત્યાં પાંચ મુખ્ય પુરુષો હતા, અને તેઓ એક તેજસ્વી સ્ત્રીને લઈ જતા હતા.