વરાહપુરાણમ્

દુર્વાસા ઉવાચ । ગત્વા તુ પુષ્કરં તીર્થમગસ્ત્યો મુનિપુંગવઃ । કાર્તિક્યામાજગામાશુ પુનર્ભદ્રાશ્વમન્દિરમ્ ।। ૫૦.

દુર્વાસાએ કહ્યું: પુષ્કર તીર્થ જઈને, કાર્તિક માસે મહાન ઋષિ અગસ્ત્યજી ભદ્રાશ્વના ઘરે પરત આવ્યા.

તમાગતં મુનિં પ્રેક્ષ્ય રાજા પરમધાર્મિકઃ । અર્ઘપાદ્યાદિભિઃ પૂજ્ય કૃતાસનપરિગ્રહમ્ । ઉવાચ હર્ષિતો રાજા તમૃષિં સંશિતવ્રતમ્ ।। ૫૦.

એ મહાન ઋષિને આવતાં જોઈને, પરમ ધર્મી રાજાએ તેમને અર્ગ્ય, પાદ્ય વગેરેથી સન્માન આપ્યો અને આસન અપાવ્યા પછી આનંદપૂર્વક એ નિષ્ઠાવાન ઋષિને કહ્યું.

રાજોવાચ । ભગવન્ કથિતં પૂર્વં ત્વયા ઋષિવરોત્તમ । દ્વાદશ્યાશ્વયુજે માસિ વિધાનં તત્ કૃતં મયા । ઇદાનીં કાર્તિકે માસિ યત્ સ્યાત્ પુણ્યં વદસ્વ મે ।। ૫૦.

રાજાએ કહ્યું: ભગવાન, તમે અગાઉ જે આશ્વયુજ માસની દ્વાદશીનું વર્ણન કર્યું હતું, તે મેં કર્યું છે; હવે, કાર્તિક માસમાં જે પુણ્ય મળે છે, તે મને કહો.

અગસ્ત્ય ઉવાચ । શ્રૃણુ રાજન્ મહાબાહો કાર્તિકે માસિ દ્વાદશીમ્ । ઉપોષ્ય વિધિના યેન યચ્ચાસ્યાઃ પ્રાપ્યતે ફલમ્ ।। ૫૦.

અગસ્ત્યજીએ કહ્યું: હે મહાબાહુ રાજા, હવે કાર્તિક માસની દ્વાદશી વિશે સાંભળો—કેવી રીતે તેનું વ્રત કરવું અને તેનાથી શું ફળ મળે છે.

પ્રાગ્વિધાનેન સંકલ્પ્ય તદ્વત્ સ્નાનં તુ કારયેત્ । વિભુમેવાર્ચયેદ્ દેવં નારાયણમકલ્મષમ્ ।। ૫૦.

પહેલાં જે રીતે સંકલ્પ કર્યો હોય એ પ્રમાણે સ્નાન કરવું અને સર્વવ્યાપક, નિર્દોષ નારાયણ ભગવાનની પૂજા કરવી.

નમઃ સહસ્ત્રશિરસે શિરઃ સંપૂજયેદ્ધરેઃ । પુરુષાયેતિ ચ ભુજૌ કણ્ઠં વૈ વિશ્વરૂપિણે । જ્ઞાનાસ્ત્રાયેતિ ચાસ્ત્રાણિ શ્રીવત્સાય તથા ઉરઃ ।। ૫૦.

હજારો મસ્તક ધરાવનાર ભગવાનને નમન કરીને તેમના શિરની પૂજા કરવી; પુરુષરૂપે તેમના હાથોની, વિશ્વરૂપે ગળાની, જ્ઞાનાસ્ત્રધારી તરીકે શસ્ત્રોની અને શ્રીવત્સવાળા ઉરની પૂજા કરવી.

જગદ્ગ્રસિષ્ણવે પૂજ્ય ઉદરં દિવ્યમૂર્ત્તયે । કટિં સહસ્ત્રપાદાય પાદૌ દેવસ્ય પૂજયેત્ ।। ૫૦.

વિશ્વને ગ્રહણ કરનાર ભગવાનના પેટની, દિવ્યમૂર્તિના કમરની અને હજારો પગ ધરાવનાર દેવના પગની પૂજા કરવી.

અનુલોમેન દેવેશં પૂજયિત્વા વિચક્ષણઃ । નમો દામોદરાયેતિ સર્વાઙ્ગં પૂજયેદ્ધરેઃ ।। ૫૦.

યોગ્ય ક્રમથી દેવોના દેવ શ્રીહરિની પૂજા કર્યા પછી, સમજદાર મનુષ્યએ 'દામોદરને નમસ્કાર' કહીને હરિના સમગ્ર અંગોની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરવી જોઈએ.

એવં સંપૂજ્ય વિધિના તસ્યાગ્રે ચતુરો ઘટાન્ । સ્થાપયેદ્ રત્નગર્ભાંસ્તુ સિતચન્દનચર્ચિતાન્ ।। ૫૦.

આ રીતે વિધિ પ્રમાણે પૂજા કર્યા પછી, ભગવાનની સામે ચાર ઘડા મુકવા, જે રત્નોથી ભરેલા અને સફેદ ચંદનથી સુગંધિત કરેલા હોય.

સ્ત્રગ્દામબદ્ધગ્રીવાંસ્તુ સિતવસ્ત્રાવગુણ્ઠિતાન્ । સ્થાપિતાન્ તામ્રપાત્રૈસ્તુ તિલપૂર્ણૈઃ સકાઞ્ચનૈઃ ।। ૫૦.

આ ઘડાઓના ગળામાં ફૂલોની માળા પહેરાવેલી હોય, સફેદ વસ્ત્રથી ઢાંકી દેવામાં આવ્યા હોય અને તે ઘડાઓ તાંબાના વાસણમાં મુકેલા હોય, જેમાં તલ અને સોનુ ભરેલું હોય.

ચત્વારઃ સાગરાશ્ચૈવ કલ્પિતા રાજસત્તમ । તન્મધ્યે પ્રાગ્વિધાનેન સૌવર્ણં સ્થાપયેદ્ધરિમ્ । યોગીશ્વરં યોગનિદ્રાં ચરન્તં પીતવાસસમ્ ।। ૫૦.

હે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, આ ચાર ઘડા ચાર મહાસાગરનું પ્રતીક છે. તેમના મધ્યમાં, વિધિ મુજબ, પીળાં વસ્ત્રધારી, યોગનિદ્રામાં લીન, યોગીઓના સ્વામી એવા હરિની સોનાની પ્રતિમા સ્થાપિત કરવી.

તમપ્યેવં તુ સંપૂજ્ય જાગરં તત્ર કારયેત્ । કુર્યાચ્ચ વૈષ્ણવં યજ્ઞં યજેદ્ યોગીશ્વરં હરિમ્ ।। ૫૦.

આ રીતે ભગવાનની પૂજા કર્યા પછી, ત્યાં જાગરણ કરવું અને વૈષ્ણવ યજ્ઞ કરીને યોગેશ્વર હરિની ભક્તિપૂર્વક આરાધના કરવી.

ષોડશારે તથા ચક્રે રાજભિર્બહુભિઃ કૃતે । એવં કૃત્વા પ્રભાતે તુ બ્રાહ્મર્ણાય ચ દાપયેત્ ।। ૫૦.

આ ષોડશાર ચક્ર પર ઘણા રાજાઓ દ્વારા કરાયેલો વિધિ પૂર્ણ થયા પછી, સવારે એ બધું બ્રાહ્મણને આપવું.

ચત્વારઃ સાગરા દેયાશ્ચતુર્ણાં પઞ્ચમસ્ય હ । યોગીશ્વરં તુ સંપૂર્ણં દાપયેત્ પ્રયતઃ શુચિઃ ।। ૫૦.

આ ચાર મહાસાગર ચાર જુદા માણસોને આપવાના અને યોગેશ્વર ભગવાનની પૂર્ણ પ્રતિમા શ્રદ્ધા અને પવિત્રતાથી આપવી.

વેદાઢ્યે તુ સમં દત્તં દ્વિગુણં તદ્વિદે તથા । આચાર્યે પઞ્ચરાત્રાણાં સહસ્ત્રગુણિતં ભવેત્ ।। ૫૦.

જો કોઈ વેદમાં નિષ્ણાતને સમાન રીતે આપે તો તેનો ફળ બે ગણું થાય છે; અને પાંચરાત્ર શાસ્ત્રના આચાર્યને આપે તો તે હજારગણું થાય છે.

યસ્ત્વિમં સરહસ્યં તુ સમન્ત્રં ચોપપાદયેત્ । વિધાનં તસ્ય વૈ દત્તં કોટિકોટિગુણોત્તરમ્ ।। ૫૦.

પણ જે વ્યક્તિ આ સમગ્ર ગુપ્ત વિધિ અને મંત્રો સાથે આપે છે, તેના દાનનું ફળ કરોડો ગણું વધી જાય છે.

ગુરવે સતિ યસ્ત્વન્યમાશ્રયેત્ પૂજયેત્ કુધીઃ । સ દુર્ગતિમવાપ્નોતિ દત્તમસ્ય ચ નિષ્ફલમ્ । પ્રયત્નેન ગુરૌ પૂર્વં પશ્ચાદન્યસ્ય દાપયેત્ ।। ૫૦.

ગુરુ હાજર હોય ત્યારે, જો કોઈ અજ્ઞાની બીજાને આશ્રયે લઈ પૂજા કરે છે, તો તે દુર્ગતિ પામે છે અને તેનું દાન નિષ્ફળ જાય છે; શ્રદ્ધાપૂર્વક પહેલા ગુરુને અને પછી બીજાને દાન આપવું જોઈએ.

અવિદ્યો વા સવિદ્યો વા ગુરુરેવ જનાર્દનઃ । માર્ગસ્થો વાપ્યમાર્ગસ્થો ગુરુરેવ પરા ગતિઃ ।। ૫૦.

ગુરુ ભલે વિદ્વાન હોય કે અવિદ્વાન, એ જ જનાર્દન છે; માર્ગ પર હોય કે ન હોય, ગુરુ જ સર્વોચ્ચ ગતિ છે.

પ્રતિપદ્ય ગુરું યસ્તુ મોહાદ્ વિપ્રતિપદ્યતે । સ જન્મકોટિ નરકે પચ્યતે પુરુષાધમઃ ।। ૫૦.

જે વ્યક્તિ ગુરુને સ્વીકારીને પછી મોહવશ ગુરુથી વિમુખ થાય છે, તે પાપી લાખો જન્મ સુધી નરકમાં દુઃખ ભોગવે છે.

એવં દત્ત્વા વિધાનેન દ્વાદશ્યાં વિષ્ણુમર્ચ્ય ચ । વિપ્રાણાં ભોજનં કુર્યાદ્ યથાશક્ત્યા સદક્ષિણમ્ ।। ૫૦.

આ રીતે વિધિપૂર્વક દાન કરીને અને દ્વાદશી પર વિષ્ણુની પૂજા કર્યા પછી, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે બ્રાહ્મણોને ભોજન અને યોગ્ય દક્ષિણાથી સંતોષવું.

ધરણીવ્રતમેતદ્ધિ પુરા કૃત્વા પ્રજાપતિઃ । પ્રજાપત્યં તથા લેભે મુક્તિં બ્રહ્મ ચ શાશ્વતમ્ ।। ૫૦.

પહેલાં પ્રજાપતિએ આ ધરણીવ્રત કરીને પ્રજાપતિપદ, મોક્ષ અને શાશ્વત બ્રહ્મ પ્રાપ્ત કર્યું હતું.

યુવનાશ્વોઽપિ રાજર્ષિરનેન વિધિના પુરા । માન્ધાતારં સુતં લેભે પરં બ્રહ્મ ચ શાશ્વતમ્ ।। ૫૦.

એ જ રીતે, પ્રાચીન સમયમાં યુવનાશ્વ રાજાએ આ વિધિથી પોતાના પુત્ર માંધાતાને અને શાશ્વત પરમ બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કર્યા હતા.

તથા ચ હૈહયો રાજા કૃતવીર્યો નરાધિપઃ । કાર્ત્તવીર્યં સુતં લેભે પરં બ્રહ્મ ચ શાશ્વતમ્ ।। ૫૦.

તેમજ, હૈહય વંશના રાજા કૃતવીર્યએ પણ આ વિધિથી પોતાના પુત્ર કાર્તવીર્યને અને શાશ્વત પરમ બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કર્યા હતા.

શકુન્તલાઽપ્યેવમેવ તપશ્ચીર્ત્વા મહામુને । લેભે શાકુન્તલં પુત્રં દૌષ્યન્તિં ચક્રવર્તિનમ્ ।। ૫૦.

એ જ રીતે, મહાન ઋષિ, શકુંતલાએ પણ તપ કરીને પોતાના પુત્ર દૌષ્યંત વંશનાจักવર્તી શાકુંતલને પ્રાપ્ત કર્યો હતો.

તથા પૌરાણરાજાનો વેદોક્તાશ્ચક્રવર્ત્તિનઃ । અનેન વિધિના પ્રાપ્તાશ્ચક્રવર્તિત્વમુત્તમમ્ ।। ૫૦.

તેમજ, પુરાણોમાં અને વેદોમાં વર્ણવાયેલા પ્રાચીન રાજાઓ અનેจักવર્તી રાજાઓએ પણ આ વિધિથી સર્વોચ્ચจักવર્તિત્વ પ્રાપ્ત કર્યું હતું.

ધરણ્યા અપિ પાતાલે મગ્નયા ચરિતં પુરા । વ્રતમેતત્ તતો નામ્ના ધરણીવ્રતમુત્તમમ્ ।। ૫૦.

પહેલાં ધરા પાતાળમાં ડૂબી ગઈ હતી, એટલે આ ઉપવાસ કરવામાં આવ્યો હતો; તેથી તેનું નામ શ્રેષ્ઠ ધરણીવ્રત પડ્યું છે.

સમાપ્તેઽસ્મિન્ ધરા દેવી હરિણા ક્રોડરૂપિણા । ઉદ્ધૃતાઽદ્યાપિ તુષ્ટેન સ્થાપિતા નૌરિવામ્ભસિ ।। ૫૦.

જ્યારે આ વ્રત પૂર્ણ થયું, ત્યારે હરિએ વરાહ રૂપે ધરાદેવીને ઉઠાવી અને પ્રસન્ન થઈને તેને પાણી પર નાવ જેવી સ્થિર રાખી.

ધરણીવ્રતમેતદ્ધિ કીર્તિતં તે મયા મુને । ય ઇદં શ્રૃણુયાદ્ ભક્ત્યા યશ્ચ કુર્યાન્નરોત્તમઃ । સર્વપાપવિનિર્મુક્તો વિષ્ણુસાયુજ્યમાપ્નુયાત્ ।। ૫૦.

મુનિ, આ ધરણીવ્રત મેં તને સમજાવ્યું છે; જે ભક્તિથી સાંભળે અથવા શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય જે આ કરે, તે બધા પાપોથી મુક્ત થઈને વિષ્ણુમાં એકરૂપ થાય છે.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । શ્રુત્વા દુર્વાસસો વાક્યં ધરણીવ્રતમુત્તમમ્ । યયૌ સત્યતપાઃ સદ્યો હિમવત્પાર્શ્વમુત્તમમ્ ।। ૫૧.

શ્રીવરાહે કહ્યું: દુર્વાસાના વચનથી શ્રેષ્ઠ ધરણીવ્રત સાંભળીને સત્યતપસ તરત જ ઉત્તમ હિમાલયની બાજુએ ગયો.