વરાહપુરાણમ્

સા સ્ત્રી ધન્યા સ શૂદ્રસ્તુ તથા ધન્યતરો મતઃ । ભર્તુઃ સુશ્રૂષણં કૃત્વા તત્પરોક્ષે હરેરિતિ ।। ૪૯.

જે સ્ત્રી પતિની ભક્તિપૂર્વક સેવા કરે છે અને પતિની હાજરીમાં પણ હરીનું સ્મરણ કરે છે, એ ધન્ય છે; અને એવો શૂદ્ર તો વધુ ધન્ય ગણાય છે.

સા સ્ત્રી ધન્યા તથા શૂદ્રો દ્વિજસુશ્રૂષણે રતઃ । તદનુજ્ઞયા હરેર્ભક્તિઃ સ્ત્રી શૂદ્રો તેન સાધ્વિતિ ।। ૪૯.

જે સ્ત્રી અને જે શૂદ્ર દ્વિજોની સેવા કરવામાં આનંદ પામે છે, અને તેમની પરવાનગીથી હરીની ભક્તિ કરે છે, એ ધન્ય ગણાય છે.

આસુરં ભાવમાસ્થાય પ્રહ્લાદઃ પુરુષોત્તમમ્ । મુક્ત્વા ચાન્યં ન જાનાતિ તેનાસૌ સાધુરુચ્યતે ।। ૪૯.

પ્રહલાદે અસુરભાવ ધારણ કરીને પણ પુરુષોત્તમ સિવાય બીજું કોઈ માન્યું જ નહીં; એટલે એ સાધુ કહેવાય છે.

પ્રજાપતિકુલે ભૂત્વા બાલ એવ વનં ગતઃ । આરાધ્ય વિષ્ણું પ્રાપ્તં તત્ સ્થાનં પરમશોભનમ્ । તેન સાધો ધ્રુવેત્યેવં મયોક્તં રાજસત્તમ ।। ૪૯.

પ્રજાપતિના કુળમાં જન્મેલો ધ્રુવ બાળપણમાં જ વનમાં ગયો, વિષ્ણુની આરાધના કરી અને ઉત્તમ સ્થાન મેળવ્યું; તેથી, હે શ્રેષ્ઠ રાજા, મેં એને સાધુ કહ્યો છે.

ઇતિ રાજા વચઃ શ્રુત્વા અગસ્ત્યસ્ય મહાત્મનઃ । અલ્પોપદેશરાજાઽસૌ પપ્રચ્છ મુનિપુંગવમ્ ।। ૪૯.

મહાત્મા અગસ્ત્યજીના એ વચન સાંભળી, ઓછા શિક્ષિત હોવા છતાં એ રાજાએ મહાન ઋષિને પ્રશ્ન કર્યો.

અગસ્ત્યશ્ચ મહાભાગઃ કાર્તિક્યાં પુષ્કરં વ્રજન્ । ગતેઽગસ્ત્યે પ્રગચ્છન્ વૈ ભદ્રાશ્વસ્ય નિવેશનમ્ ।। ૪૯.

મહાભાગ અગસ્ત્યજી કાર્તિક માસે પુષ્કર યાત્રાએ જતા હતા; અગસ્ત્યજી ગયા પછી તેઓ ભદ્રાશ્વના ઘર તરફ ગયા.

પૃષ્ટશ્ચ રાજ્ઞા તામેવ દ્વાદશીં મુનિસત્તમઃ । દુર્વાસા ઉવાચ । ઇદમેવ મયા તુભ્યં કથિતં તે તપોધન ।। ૪૯.

રાજાએ એ જ દ્વાદશી વિશે પૂછ્યું ત્યારે શ્રેષ્ઠ ઋષિ દુર્વાસાએ કહ્યું: 'હે તપોધન, મેં તને એટલું જ કહ્યું છે.'

કથયિત્વા પુનર્વાક્યમગસ્ત્યો નૃપસત્તમમ્ । ઉવાચ પુષ્કરં યામિ પુનરેષ્યામિ તે ગૃહમ્ । એવમુક્ત્વા જગામાશુ સદ્યોઽદર્શનતાં મુનિઃ ।। ૪૯.

આ રીતે કહીને અગસ્ત્યજીએ શ્રેષ્ઠ રાજાને ફરી કહ્યું: 'હું પુષ્કર જઈ રહ્યો છું, પછી તારા ઘરે પાછો આવીશ.' એવું કહીને ઋષિ તરત જ અદૃશ્ય થઈ ગયા.

રાજાઽપિ તેન વિધિના પદ્મનાભસ્ય દ્વાદશીમ્ ।. ઉપોષ્ય પરમં કામમિહ જન્મનિ ચાપ્તવાન્ ।। ૪૯.

રાજાએ એ જ રીતે પદ્મનાભની દ્વાદશીનું વ્રત રાખ્યું અને આ જ જન્મમાં સર્વોચ્ચ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરી.

સપત્નીકો નૃપવરો દ્વાદશીં સમુપોષ્ય ચ । ઇહ જન્મનિ રાજાઽસૌ પુત્રપૌત્રાંસ્તથાઽઽપ્તવાન્ ।। ૪૯.

એ શ્રેષ્ઠ રાજાએ પોતાની રાણી સાથે દ્વાદશીનું વ્રત રાખ્યું અને આ જન્મમાં જ પુત્ર અને પૌત્ર પ્રાપ્ત કર્યા.

દુર્વાસા ઉવાચ । ગત્વા તુ પુષ્કરં તીર્થમગસ્ત્યો મુનિપુંગવઃ । કાર્તિક્યામાજગામાશુ પુનર્ભદ્રાશ્વમન્દિરમ્ ।। ૫૦.

દુર્વાસાએ કહ્યું: પુષ્કર તીર્થ જઈને, કાર્તિક માસે મહાન ઋષિ અગસ્ત્યજી ભદ્રાશ્વના ઘરે પરત આવ્યા.

તમાગતં મુનિં પ્રેક્ષ્ય રાજા પરમધાર્મિકઃ । અર્ઘપાદ્યાદિભિઃ પૂજ્ય કૃતાસનપરિગ્રહમ્ । ઉવાચ હર્ષિતો રાજા તમૃષિં સંશિતવ્રતમ્ ।। ૫૦.

એ મહાન ઋષિને આવતાં જોઈને, પરમ ધર્મી રાજાએ તેમને અર્ગ્ય, પાદ્ય વગેરેથી સન્માન આપ્યો અને આસન અપાવ્યા પછી આનંદપૂર્વક એ નિષ્ઠાવાન ઋષિને કહ્યું.

રાજોવાચ । ભગવન્ કથિતં પૂર્વં ત્વયા ઋષિવરોત્તમ । દ્વાદશ્યાશ્વયુજે માસિ વિધાનં તત્ કૃતં મયા । ઇદાનીં કાર્તિકે માસિ યત્ સ્યાત્ પુણ્યં વદસ્વ મે ।। ૫૦.

રાજાએ કહ્યું: ભગવાન, તમે અગાઉ જે આશ્વયુજ માસની દ્વાદશીનું વર્ણન કર્યું હતું, તે મેં કર્યું છે; હવે, કાર્તિક માસમાં જે પુણ્ય મળે છે, તે મને કહો.

અગસ્ત્ય ઉવાચ । શ્રૃણુ રાજન્ મહાબાહો કાર્તિકે માસિ દ્વાદશીમ્ । ઉપોષ્ય વિધિના યેન યચ્ચાસ્યાઃ પ્રાપ્યતે ફલમ્ ।। ૫૦.

અગસ્ત્યજીએ કહ્યું: હે મહાબાહુ રાજા, હવે કાર્તિક માસની દ્વાદશી વિશે સાંભળો—કેવી રીતે તેનું વ્રત કરવું અને તેનાથી શું ફળ મળે છે.

પ્રાગ્વિધાનેન સંકલ્પ્ય તદ્વત્ સ્નાનં તુ કારયેત્ । વિભુમેવાર્ચયેદ્ દેવં નારાયણમકલ્મષમ્ ।। ૫૦.

પહેલાં જે રીતે સંકલ્પ કર્યો હોય એ પ્રમાણે સ્નાન કરવું અને સર્વવ્યાપક, નિર્દોષ નારાયણ ભગવાનની પૂજા કરવી.

નમઃ સહસ્ત્રશિરસે શિરઃ સંપૂજયેદ્ધરેઃ । પુરુષાયેતિ ચ ભુજૌ કણ્ઠં વૈ વિશ્વરૂપિણે । જ્ઞાનાસ્ત્રાયેતિ ચાસ્ત્રાણિ શ્રીવત્સાય તથા ઉરઃ ।। ૫૦.

હજારો મસ્તક ધરાવનાર ભગવાનને નમન કરીને તેમના શિરની પૂજા કરવી; પુરુષરૂપે તેમના હાથોની, વિશ્વરૂપે ગળાની, જ્ઞાનાસ્ત્રધારી તરીકે શસ્ત્રોની અને શ્રીવત્સવાળા ઉરની પૂજા કરવી.

જગદ્ગ્રસિષ્ણવે પૂજ્ય ઉદરં દિવ્યમૂર્ત્તયે । કટિં સહસ્ત્રપાદાય પાદૌ દેવસ્ય પૂજયેત્ ।। ૫૦.

વિશ્વને ગ્રહણ કરનાર ભગવાનના પેટની, દિવ્યમૂર્તિના કમરની અને હજારો પગ ધરાવનાર દેવના પગની પૂજા કરવી.

અનુલોમેન દેવેશં પૂજયિત્વા વિચક્ષણઃ । નમો દામોદરાયેતિ સર્વાઙ્ગં પૂજયેદ્ધરેઃ ।। ૫૦.

યોગ્ય ક્રમથી દેવોના દેવ શ્રીહરિની પૂજા કર્યા પછી, સમજદાર મનુષ્યએ 'દામોદરને નમસ્કાર' કહીને હરિના સમગ્ર અંગોની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરવી જોઈએ.

એવં સંપૂજ્ય વિધિના તસ્યાગ્રે ચતુરો ઘટાન્ । સ્થાપયેદ્ રત્નગર્ભાંસ્તુ સિતચન્દનચર્ચિતાન્ ।। ૫૦.

આ રીતે વિધિ પ્રમાણે પૂજા કર્યા પછી, ભગવાનની સામે ચાર ઘડા મુકવા, જે રત્નોથી ભરેલા અને સફેદ ચંદનથી સુગંધિત કરેલા હોય.

સ્ત્રગ્દામબદ્ધગ્રીવાંસ્તુ સિતવસ્ત્રાવગુણ્ઠિતાન્ । સ્થાપિતાન્ તામ્રપાત્રૈસ્તુ તિલપૂર્ણૈઃ સકાઞ્ચનૈઃ ।। ૫૦.

આ ઘડાઓના ગળામાં ફૂલોની માળા પહેરાવેલી હોય, સફેદ વસ્ત્રથી ઢાંકી દેવામાં આવ્યા હોય અને તે ઘડાઓ તાંબાના વાસણમાં મુકેલા હોય, જેમાં તલ અને સોનુ ભરેલું હોય.

ચત્વારઃ સાગરાશ્ચૈવ કલ્પિતા રાજસત્તમ । તન્મધ્યે પ્રાગ્વિધાનેન સૌવર્ણં સ્થાપયેદ્ધરિમ્ । યોગીશ્વરં યોગનિદ્રાં ચરન્તં પીતવાસસમ્ ।। ૫૦.

હે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, આ ચાર ઘડા ચાર મહાસાગરનું પ્રતીક છે. તેમના મધ્યમાં, વિધિ મુજબ, પીળાં વસ્ત્રધારી, યોગનિદ્રામાં લીન, યોગીઓના સ્વામી એવા હરિની સોનાની પ્રતિમા સ્થાપિત કરવી.

તમપ્યેવં તુ સંપૂજ્ય જાગરં તત્ર કારયેત્ । કુર્યાચ્ચ વૈષ્ણવં યજ્ઞં યજેદ્ યોગીશ્વરં હરિમ્ ।। ૫૦.

આ રીતે ભગવાનની પૂજા કર્યા પછી, ત્યાં જાગરણ કરવું અને વૈષ્ણવ યજ્ઞ કરીને યોગેશ્વર હરિની ભક્તિપૂર્વક આરાધના કરવી.

ષોડશારે તથા ચક્રે રાજભિર્બહુભિઃ કૃતે । એવં કૃત્વા પ્રભાતે તુ બ્રાહ્મર્ણાય ચ દાપયેત્ ।। ૫૦.

આ ષોડશાર ચક્ર પર ઘણા રાજાઓ દ્વારા કરાયેલો વિધિ પૂર્ણ થયા પછી, સવારે એ બધું બ્રાહ્મણને આપવું.

ચત્વારઃ સાગરા દેયાશ્ચતુર્ણાં પઞ્ચમસ્ય હ । યોગીશ્વરં તુ સંપૂર્ણં દાપયેત્ પ્રયતઃ શુચિઃ ।। ૫૦.

આ ચાર મહાસાગર ચાર જુદા માણસોને આપવાના અને યોગેશ્વર ભગવાનની પૂર્ણ પ્રતિમા શ્રદ્ધા અને પવિત્રતાથી આપવી.

વેદાઢ્યે તુ સમં દત્તં દ્વિગુણં તદ્વિદે તથા । આચાર્યે પઞ્ચરાત્રાણાં સહસ્ત્રગુણિતં ભવેત્ ।। ૫૦.

જો કોઈ વેદમાં નિષ્ણાતને સમાન રીતે આપે તો તેનો ફળ બે ગણું થાય છે; અને પાંચરાત્ર શાસ્ત્રના આચાર્યને આપે તો તે હજારગણું થાય છે.

યસ્ત્વિમં સરહસ્યં તુ સમન્ત્રં ચોપપાદયેત્ । વિધાનં તસ્ય વૈ દત્તં કોટિકોટિગુણોત્તરમ્ ।। ૫૦.

પણ જે વ્યક્તિ આ સમગ્ર ગુપ્ત વિધિ અને મંત્રો સાથે આપે છે, તેના દાનનું ફળ કરોડો ગણું વધી જાય છે.

ગુરવે સતિ યસ્ત્વન્યમાશ્રયેત્ પૂજયેત્ કુધીઃ । સ દુર્ગતિમવાપ્નોતિ દત્તમસ્ય ચ નિષ્ફલમ્ । પ્રયત્નેન ગુરૌ પૂર્વં પશ્ચાદન્યસ્ય દાપયેત્ ।। ૫૦.

ગુરુ હાજર હોય ત્યારે, જો કોઈ અજ્ઞાની બીજાને આશ્રયે લઈ પૂજા કરે છે, તો તે દુર્ગતિ પામે છે અને તેનું દાન નિષ્ફળ જાય છે; શ્રદ્ધાપૂર્વક પહેલા ગુરુને અને પછી બીજાને દાન આપવું જોઈએ.

અવિદ્યો વા સવિદ્યો વા ગુરુરેવ જનાર્દનઃ । માર્ગસ્થો વાપ્યમાર્ગસ્થો ગુરુરેવ પરા ગતિઃ ।। ૫૦.

ગુરુ ભલે વિદ્વાન હોય કે અવિદ્વાન, એ જ જનાર્દન છે; માર્ગ પર હોય કે ન હોય, ગુરુ જ સર્વોચ્ચ ગતિ છે.

પ્રતિપદ્ય ગુરું યસ્તુ મોહાદ્ વિપ્રતિપદ્યતે । સ જન્મકોટિ નરકે પચ્યતે પુરુષાધમઃ ।। ૫૦.

જે વ્યક્તિ ગુરુને સ્વીકારીને પછી મોહવશ ગુરુથી વિમુખ થાય છે, તે પાપી લાખો જન્મ સુધી નરકમાં દુઃખ ભોગવે છે.