વરાહપુરાણમ્

સોઽબ્રવીદ્ દેવસમિતિર્વર્તતે બ્રહ્મણો ગૃહે । એવં શ્રુત્વા વસુસ્તસ્થૌ દ્વારિ બ્રહ્મૌકસસ્તદા । તાવત્ તત્રૈવ રૈભ્યસ્તુ આજગામ મહાતપાઃ ।। ૫.

તેણે કહ્યું, 'બ્રહ્માના ઘરેથી દેવતાઓની સભા ચાલી રહી છે.' આવું સાંભળી, વસુ બ્રહ્માના દ્વારે ઊભો રહ્યો; એ જ સમયે મહાન તપસ્વી રૈભ્ય પણ ત્યાં આવી પહોંચ્યા.

સ રાજા પ્રીતમનસા વસુઃ સંપૂર્ણમાનસઃ । ઉવાચ પૂજયિત્વાગ્રે ક્વ પ્રયાતોઽસિ વૈ મુને ।। ૫.

એ રાજા વસુ આનંદિત મનથી અને સંતોષથી, રૈભ્યને સન્માન આપીને પૂછ્યું: 'મુનિ, તમે ક્યાંથી આવી રહ્યા છો?''

રૈભ્ય ઉવાચ । અહં બૃહસ્પતેઃ પાર્શ્વે આગતોઽસ્મિ મહાનૃપ । કિઞ્ચિત્કાર્યાન્તરં પ્રષ્ટુમહં દેવપુરોહિતમ્ ।। ૫.

રૈભ્યે કહ્યું: 'મહારાજ, હું બૃહસ્પતિ પાસેથી આવ્યો છું. મને દેવતાઓના પુરોહિતને એક કામ માટે પૂછવું છે.'

એવં વદતિ રૈભ્યે તુ બ્રહ્મણસ્તન્મહત્સદઃ । ઉત્તસ્થૌ સ્વાનિ ધિષ્ણ્યાનિ ગતા દેવગણાઃ પ્રભો ।। ૫.

રૈભ્ય આવું બોલી રહ્યા હતા ત્યારે, પ્રભુ, બ્રહ્માની મોટી સભામાં બેઠેલા બધા દેવતાઓ પોતાના સ્થાનેથી ઊભા થઈને ચાલ્યા ગયા.

તાવદ્ બૃહસ્પતિસ્તત્ર રૈભ્યેણ સહ સંવિદમ્ । કૃત્વા સ્વધિષ્ણ્યમગમદ્ વસુના ચ સુપૂજિતઃ ।। ૫.

પછી બૃહસ્પતિએ રૈભ્ય સાથે વાત કરીને, વસુ દ્વારા યોગ્ય રીતે સન્માન પામી, પોતાના સ્થાને ગયા.

રૈભ્ય આઙ્ગિરસો રાજા વસુશ્ચોપવિવેશ હ । ઉપવિષ્ટેષુ રાજેન્દ્ર તેષુ તેષ્વપિ સોઽબ્રવીત્ ।। ૫.

આંગિરસ વંશના રૈભ્ય અને રાજા વસુ બેસી ગયા; બધા બેઠા પછી, રાજાઓમાં રાજા, તેણે એમને કહ્યું.

બૃહસ્પતિર્દેવગુરૂ રૈભ્યં વચનમન્તિકે । કિં કરોમિ મહાભાગ વેદવેદાઙ્ગપારગ ।। ૫.

દેવતાઓના ગુરુ બૃહસ્પતિએ રૈભ્યને કહ્યું: 'મહાભાગ્યશાળી, વેદ અને વેદાંગના જાણકાર, હું તમારા માટે શું કરી શકું?''

રૈભ્ય ઉવાચ । બૃહસ્પતે કર્મણા કિં પ્રાપ્યતે જ્ઞાનિનાઽથવા । મોક્ષ એતન્મમાચક્ષ્વ પૃચ્છતઃ સંશયં પ્રભો ।। ૫.

રૈભ્યે કહ્યું: 'બૃહસ્પતિ, કર્મથી શું મળે છે કે જ્ઞાનથી શું મળે છે? મુક્તિ વિશે મને કહો, કારણ કે મને આ વિષયમાં શંકા છે.'

બૃહસ્પતિરુવાચ । યત્કિંચિત્ કુરુતે કર્મ પુરુષઃ સાધ્વસાધુ વા । સર્વં નારાયણે ન્યસ્ય કુર્વન્ નૈવ ચ લિપ્યતે ।। ૫.

બૃહસ્પતિએ કહ્યું: 'માણસે જે કંઈ પણ કરે, સારા કે ખરાબ, બધું નારાયણને અર્પણ કરીને કરે તો એ કદી બંધાઈ જતો નથી.'

શ્રૂયતે ચ દ્વિજશ્રેષ્ઠ સંવાદો વિપ્રલુબ્ધયોઃ । આત્રેયો બ્રાહ્મણઃ કશ્ચિદ્ વેદાભ્યાસરતો મુનિઃ ।। ૫.

'દ્વિજશ્રેષ્ઠ, એવું પણ સાંભળવામાં આવે છે કે બે વિવાદ કરતા લોકો વચ્ચે સંવાદ થયો હતો: એક બ્રાહ્મણ ઋષિ, નામ આત્રેય, જે વેદના અભ્યાસમાં તત્પર હતો.'

વસત્યવિરતં પ્રાતઃસ્નાયી ત્રિષવણે રતઃ । નામ્ના સંયમનઃ પૂર્વમેકસ્મિન્ દિવસે નદીમ્ । ધર્મારણ્યે ગતઃ સ્નાતું ધન્યાં ભાગીરથીં શુભામ્ ।। ૫.

તે સતત રહેતો, સવારે સ્નાન કરતો અને ત્રણ વખત સંધ્યા કરતો; પહેલાં, સંયમન નામનો એક માણસ, એક દિવસે ધર્મના જંગલમાં ધન્ય અને પવિત્ર ભાગીરથી નદીમાં સ્નાન કરવા ગયો.

તત્રાસીનં મહાયૂથં હરિણાનાં વિચક્ષણઃ । લુબ્ધો નિષ્ઠુરકો નામ ધનુઃપાણિઃ કૃતાન્તવત્ । આયયૌ તં જિઘાંસુઃ સ ધનુષ્યાયોજ્ય સાયકમ્ ।। ૫.

ત્યાં, એક તીવ્ર નજરવાળો શિકારી, નામ નિષ્ઠુરક, હાથમાં ધનુષ લઈને, મૃત્યુ જેવો ભયાનક, બેઠેલા હરિણોના મોટા ટોળા પાસે આવ્યો, તેમને મારવા ધનુષ પર બાણ ચડાવીને તૈયાર થયો.

તતઃ સંયમનો વિપ્રો દૃષ્ટ્વા તં મૃગયારતમ્ । વારયામાસ મા ભદ્ર જીવઘાતમિમં કુરુ ।। ૫.

પછી બ્રાહ્મણ સંયમને તેને શિકાર માટે તત્પર જોઈને અટકાવવાનો પ્રયાસ કર્યો: 'ભલા માનવી, આ જીવહિંસા ન કર.'

એતચ્છ્રુત્વા વચો વ્યાધઃ સ્મિતપૂર્વમિદં વચઃ । ઉવાચ નાહં હિંસામિ પૃથગ્જીવં દ્વિજોત્તમ ।। ૫.

આ શબ્દો સાંભળી, શિકારીએ હળવી સ્મિત સાથે કહ્યું: 'હું કોઈ અલગ આત્માને દુઃખ આપતો નથી, દ્વિજશ્રેષ્ઠ.'

પરમાત્મા ત્વયં ભૂતૈઃ ક્રીડતે ભગવાન્ સ્વયમ્ । કૃતા મૃદા બલીવર્દ્દાસ્તદ્વદેતન્ન સંશયઃ ।। ૫.

'પરમાત્મા, ભગવાન સ્વયં સર્વ જીવોમાં રમે છે; બળદ અને માટી બધું એણે જ બનાવ્યું છે—એવું કહેવાય છે, અને તેમાં કોઈ શંકા નથી.'

અહે ભાવઃ સદા બ્રહ્મન્નવિદ્યેયં મુમુક્ષુણામ્ । યાત્રાપ્રાણરતં સર્વં જગદેતદ્ વિચેષ્ટિતમ્ । તત્રાહમિતિ યઃ શબ્દઃ સ સાધુત્વં ન ગચ્છતિ ।। ૫.

'બ્રાહ્મણ, આ ભાવના તો હંમેશા રહે છે—મૂક્તિ ઇચ્છનાર માટે આ અજ્ઞાન છે. આ આખું જગત, પ્રાણયાત્રામાં વ્યસ્ત છે. અહીં 'હું' એવો શબ્દ સાચો નથી ગણાતો.'

ઇત્યાકર્ણ્ય સ વિપ્રેન્દ્રો દ્વિજઃ સંયમનસ્તદા । વિસ્મયેનાબ્રવીદ્ વાક્યં લુબ્ધં નિષ્ઠુરકં દ્વિજઃ ।। ૫.

આ સાંભળી, એ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ સંયમને આશ્ચર્યથી શિકારી નિષ્ઠુરકને કહ્યું.

કિમેતદુચ્યતે ભદ્ર પ્રત્યક્ષં હેતુમદ્વચઃ । તતઃ શ્રુત્વા મુનેર્વિપ્રં લુબ્ધકઃ પ્રાહ ધર્મવિત્ । કુત્વા લોહમયં જાલં તસ્યાધો જ્વલનં દદૌ ।। ૫.

આ શું કહો છો, ભદ્ર? તમારું વચન સીધું અને સમજણભર્યું છે. પછી જ્યારે ઋષિ પાસેથી એ સાંભળ્યું, ત્યારે ધર્મને જાણનાર શિકારીએ પૂછ્યું: 'તમે લોખંડનું જાળ કેમ પાથર્યું અને નીચે અગ્નિ શા માટે પ્રગટાવી?'

દત્ત્વા વહ્નિં દ્વિજં પ્રાહ જ્વાલ્યતાં કાષ્ઠસચયઃ । તતો વિપ્રો મુખેનાગ્નિં પ્રજ્વાલ્ય વિરરામ હ ।। ૫.

અગ્નિ પ્રગટાવીને તેણે બ્રાહ્મણને કહ્યું: 'હવે લાકડાંનો ઢગલો સળગાવો.' પછી બ્રાહ્મણે પોતાના મોઢાથી અગ્નિ પ્રગટાવ્યો અને શાંત રહી ગયો.

જ્વલિતે તુ પુનર્વહ્નૌ તં જાલં લોહસંભવમ્ । પૃથક્પૃથક્ સહસ્ત્રાણિ નિન્યેઽન્તર્જાલકૈર્દ્વિજ । એકસ્થાનગતસ્યાપિ વહ્નેરાયસજાલકૈઃ ।। ૫.

પછી જ્યારે અગ્નિ જ્વલવા લાગ્યો, ત્યારે બ્રાહ્મણે એક જ જગ્યાએ રહેલા લોખંડના અનેક જાળ અલગ અલગ કર્યા, દરેકમાં અલગ અલગ જાળી હતી.

તતો લુબ્ધોઽબ્રવીદ્વિપ્રમેકાં જ્વાલાં મહામુને । ગૃહાણ યેન શેષાણાં કરિષ્યામીહ નાશનમ્ ।। ૫.

પછી શિકારી એ મહામુનિ બ્રાહ્મણને કહ્યું: 'એક જ્વાળા લઈ લો, જેના દ્વારા હું બાકીની બધી અહીં નાશ કરી દઈશ.'

એવમુક્ત્વા હુતાશે તુ તોયપૂર્ણં ઘટં દ્રુતમ્ । ચિક્ષેપ સહસા વહ્નિઃ પ્રશશામાશુ પૂર્વવત્ ।। ૫.

આવી રીતે કહીને તેણે તરત જ પાણીથી ભરેલો ઘડો અગ્નિમાં નાખી દીધો; અને એ પહેલાં જેવું, અગ્નિ તરત જ બુઝાઈ ગયો.

તતોઽબ્રવીલ્લુબ્ધકસ્તુ બ્રાહ્મણં તં તપોધનમ્ । ભગવન્ યા ત્વયા જ્વાલા ગૃહોતાસીદ્ધુતાશનાત્ । પ્રયચ્છ યેન માર્ગાણિ માંસાન્યાનાય્ય ભક્ષયે ।। ૫.

પછી શિકારી એ તપસ્વી બ્રાહ્મણને કહ્યું: 'ભગવાન, તમે અગ્નિમાંથી જે જ્વાળા લીધી હતી, એ મને આપો જેથી હું લાવેલું માંસ રાંધી શકું.'

એવમુક્તસ્તદા વિપ્રો યાવદાયસજાલકમ્ । પશ્યત્યેવ ન તત્રાગ્નિર્મૂલનાશે ગતઃ ક્ષયમ્ ।। ૫.

આવી રીતે કહેતાં બ્રાહ્મણે લોખંડના જાળમાં જોયું, પણ ત્યાં અગ્નિ નહોતો; એ મૂળથી નાશ પામી ગયો હતો.

તતો વિલક્ષભાવેન બ્રાહ્મણઃ શંસિતવ્રતઃ । તૂષ્ણીંભૂતસ્થિતસ્તાવલ્લુબ્ધકો વાક્યમબ્રવીત્ ।। ૫.

પછી બ્રાહ્મણ, જે વ્રતમાં સ્થિર હતો, શરમ અનુભવીને ચૂપચાપ ઊભો રહ્યો, અને એ વખતે શિકારી બોલ્યો.

એતસ્મિઞ્જ્વલિતો વહ્નિર્બહુશાખશ્ચ સત્તમ । મૂલનાશે ભવેન્નાશસ્તદ્વદેતદપિ દ્વિજ ।। ૫.

આ અગ્નિમાં, મહાન ભલા, ઘણી શાખાઓ જ્વલતી હોય છે; પણ જ્યારે મૂળ નાશ પામે, ત્યારે અગ્નિ પણ બુઝાઈ જાય છે. બ્રાહ્મણ, શું એ સાચું છે?

આત્મા સ પ્રકૃતિસ્થશ્ચ ભૂતાનાં સંશ્રયો ભવેત્ । ભૂય એષા જગત્સૃષ્ટિસ્તત્રૈવ જગતો ભવેત્ ।। ૫.

આત્મા પોતાનાં સ્વરૂપમાં સ્થિત રહીને બધાં જીવનો આધાર બને છે. આ જગતની સર્જના પણ એમાંથી થાય છે અને એમાં જ જગત રહે છે.

પિણ્ડગ્રહણધર્મેણ યદસ્ય વિહિતં વ્રતમ્ । તત્તદાત્મનિ સંયોજ્ય કુર્વાણો નાવસીદતિ ।। ૫.

ભિક્ષા ગ્રહણ કરવાની રીત પ્રમાણે, જે વ્રત નિર્ધારિત છે, એ આત્મામાં જોડીને જે કરે છે, તેને કદી પતન થતું નથી.

એવમુક્તે તુ વ્યાધેન બ્રાહ્મણે રાજસત્તમ । પુષ્પવૃષ્ટિરથાકાશાત્ તસ્યોપરિ પપાત હ ।। ૫.

શિકારીએ બ્રાહ્મણને આવું કહ્યું ત્યારે, રાજા, આકાશમાંથી ફૂલની વર્ષા તેના ઉપર પડી.