વરાહપુરાણમ્

અભ્યર્ચ્ય સ્વગૃહં પ્રાયાદ્ ભવન્તૌ રક્ષપાલકૌ । સ્થાપ્ય દ્વાવપિ દીપાનાં જ્વલનાર્થં મહામતે ।। ૪૯.

પૂજન કરીને તે પોતાના ઘેર ગયો. તમે બંને રક્ષક ત્યાં રહીને પ્રકાશ માટે બે દીવા પ્રગટાવ્યા, હે બુદ્ધિશાળી.

ગતે વૈશ્યે ભવન્તૌથ દીપાન્ પ્રજ્વાલ્ય સંસ્થિતૌ । યાવત્ પ્રભાતા રજની નિશામેકાં નરોત્તમ ।। ૪૯.

વૈશ્ય ત્યાંથી જતા, તમે બંને દીવો પ્રગટાવીને ત્યાં જ રહ્યા, આખી રાત ત્યાં વિતાવી, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ.

તતઃ કાલે મૃતૌ તૌ તુ ઉભૌ દ્વાવપિ દમ્પતી । તેન પુણ્યેન તે જન્મ પ્રિયવ્રતગૃહેઽભવત્ ।। ૪૯.

પછી સમય આવે, તમે બંને પતિ-પત્ની મૃત્યુ પામ્યા. એ પુણ્યના કારણે તમારો જન્મ પ્રિયવ્રતના ઘરમાં થયો.

ઇયં તુ પત્ની તે જાતા પુરા વૈશ્યસ્ય દાસિકા । પારક્યસ્યાપિ દીપસ્ય જ્વાલિતસ્ય હરેર્ગૃહે ।। ૪૯.

આ પત્ની તારી પહેલાં વૈશ્યની દાસી હતી, અને હરિના ઘરમાં પ્રગટાવેલો એ બીજાના દીવો પણ...

યઃ પુનઃ સ્વેન વિત્તેન વિષ્ણોરગ્રે પ્રદીપકમ્ । જ્વાલયેત્ તસ્ય યત્ પુણ્યં તત્ સંખ્યાતું ન શક્યતે । તેન સાધો હરે સાધુ ઇત્યુક્તં વચનં મયા ।। ૪૯.

જે કોઈ પોતાનાં ધનથી વિષ્ણુના સમક્ષ દીવો પ્રગટાવે, એનું પુણ્ય ગણવું શક્ય નથી. તેથી, હે સાધુ, હે હરિ, શાબાશ — એ શબ્દો મેં કહ્યું.

કૃતે સંવત્સરે ભક્તિં હરેઃ કૃત્વા વિચક્ષણઃ । સંવત્સરાર્ધં ત્રેતાયાં સમમેતન્ન સંશયઃ ।। ૪૯.

કૃતયુગમાં જે કોઈ હરિની ભક્તિપૂર્વક એક વર્ષ પૂજા કરે, તે જ ફળ ત્રેતાયુગમાં અડધા વર્ષમાં મળે છે — આમાં શંકા નથી.

ત્રિમાસે દ્વાપરે ભક્ત્યા પૂજયઁલ્લભતે ફલમ્ । નમો નારાયણાયેત્યુક્ત્વા કલૌ તુ લભતે ફલમ્ । તેન મુષ્ટં જગદ્ વિષ્ણોર્ભક્તિમાત્રં મયેરિતમ્ ।। ૪૯.

દ્વાપરયુગમાં ભક્તિથી ત્રણ મહિના પૂજા કરીને ફળ મળે છે. કળિયુગમાં 'નમો નારાયણ' માત્ર બોલવાથી ફળ મળે છે. તેથી મેં કહ્યું કે આખું જગત વિષ્ણુ માટે ભક્તિથી જ મુઠ્ઠી સમાન છે.

પારક્યદીપસ્યોત્કર્ષાદ્ વૈ દેવાગ્રે ફલમીદૃશમ્ । પ્રાપ્તં ફલં ત્વયા રાજન્ ફલમેતન્ મયેરિતમ્ । અહો મૂઢા ન જાનન્તિ હરેર્દીપક્રિયાફલમ્ ।। ૪૯.

બીજાના દીવાના મહિમાથી દેવતાઓ સમક્ષ આવું ફળ મળે છે. રાજા, તું જે ફળ પામ્યો છે, એ જ ફળ મેં સમજાવ્યું. આહા, મૂર્ખો હરિને દીવો અર્પણ કરવાનું ફળ જાણતા નથી.

એવં વિધં દ્વિજા યે ચ રાજાનો યે ચ ભક્તિતઃ । યજન્તે વિવિધૈર્યજ્ઞૈસ્તેન તે સાધવઃ સ્મૃતાઃ ।। ૪૯.

આ રીતે, જે દ્વિજ અને રાજાઓ ભક્તિથી વિવિધ યજ્ઞો દ્વારા પૂજા કરે છે, તેઓને સદા સાધુ તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે.

અહં તમેવ મુક્ત્વાઽન્યં ન પશ્યામિ મહીતલે । તેન સાધો અગસ્ત્યેતિ મયા ચાત્મા પ્રશંસિતઃ । હર્ષેણ મહતા રાજન્ વ્યાક્ષિપ્તેન મયેરિતમ્ ।। ૪૯.

હું એ સિવાય ધરતી પર બીજું કોઈ જોઉં જ નહીં; એટલે, હે મહાન, મેં આનંદ અને ઉત્સાહથી અગસ્ત્યજીની પોતાની જેમ જ પ્રશંસા કરી, હે રાજા.

સા સ્ત્રી ધન્યા સ શૂદ્રસ્તુ તથા ધન્યતરો મતઃ । ભર્તુઃ સુશ્રૂષણં કૃત્વા તત્પરોક્ષે હરેરિતિ ।। ૪૯.

જે સ્ત્રી પતિની ભક્તિપૂર્વક સેવા કરે છે અને પતિની હાજરીમાં પણ હરીનું સ્મરણ કરે છે, એ ધન્ય છે; અને એવો શૂદ્ર તો વધુ ધન્ય ગણાય છે.

સા સ્ત્રી ધન્યા તથા શૂદ્રો દ્વિજસુશ્રૂષણે રતઃ । તદનુજ્ઞયા હરેર્ભક્તિઃ સ્ત્રી શૂદ્રો તેન સાધ્વિતિ ।। ૪૯.

જે સ્ત્રી અને જે શૂદ્ર દ્વિજોની સેવા કરવામાં આનંદ પામે છે, અને તેમની પરવાનગીથી હરીની ભક્તિ કરે છે, એ ધન્ય ગણાય છે.

આસુરં ભાવમાસ્થાય પ્રહ્લાદઃ પુરુષોત્તમમ્ । મુક્ત્વા ચાન્યં ન જાનાતિ તેનાસૌ સાધુરુચ્યતે ।। ૪૯.

પ્રહલાદે અસુરભાવ ધારણ કરીને પણ પુરુષોત્તમ સિવાય બીજું કોઈ માન્યું જ નહીં; એટલે એ સાધુ કહેવાય છે.

પ્રજાપતિકુલે ભૂત્વા બાલ એવ વનં ગતઃ । આરાધ્ય વિષ્ણું પ્રાપ્તં તત્ સ્થાનં પરમશોભનમ્ । તેન સાધો ધ્રુવેત્યેવં મયોક્તં રાજસત્તમ ।। ૪૯.

પ્રજાપતિના કુળમાં જન્મેલો ધ્રુવ બાળપણમાં જ વનમાં ગયો, વિષ્ણુની આરાધના કરી અને ઉત્તમ સ્થાન મેળવ્યું; તેથી, હે શ્રેષ્ઠ રાજા, મેં એને સાધુ કહ્યો છે.

ઇતિ રાજા વચઃ શ્રુત્વા અગસ્ત્યસ્ય મહાત્મનઃ । અલ્પોપદેશરાજાઽસૌ પપ્રચ્છ મુનિપુંગવમ્ ।। ૪૯.

મહાત્મા અગસ્ત્યજીના એ વચન સાંભળી, ઓછા શિક્ષિત હોવા છતાં એ રાજાએ મહાન ઋષિને પ્રશ્ન કર્યો.

અગસ્ત્યશ્ચ મહાભાગઃ કાર્તિક્યાં પુષ્કરં વ્રજન્ । ગતેઽગસ્ત્યે પ્રગચ્છન્ વૈ ભદ્રાશ્વસ્ય નિવેશનમ્ ।। ૪૯.

મહાભાગ અગસ્ત્યજી કાર્તિક માસે પુષ્કર યાત્રાએ જતા હતા; અગસ્ત્યજી ગયા પછી તેઓ ભદ્રાશ્વના ઘર તરફ ગયા.

પૃષ્ટશ્ચ રાજ્ઞા તામેવ દ્વાદશીં મુનિસત્તમઃ । દુર્વાસા ઉવાચ । ઇદમેવ મયા તુભ્યં કથિતં તે તપોધન ।। ૪૯.

રાજાએ એ જ દ્વાદશી વિશે પૂછ્યું ત્યારે શ્રેષ્ઠ ઋષિ દુર્વાસાએ કહ્યું: 'હે તપોધન, મેં તને એટલું જ કહ્યું છે.'

કથયિત્વા પુનર્વાક્યમગસ્ત્યો નૃપસત્તમમ્ । ઉવાચ પુષ્કરં યામિ પુનરેષ્યામિ તે ગૃહમ્ । એવમુક્ત્વા જગામાશુ સદ્યોઽદર્શનતાં મુનિઃ ।। ૪૯.

આ રીતે કહીને અગસ્ત્યજીએ શ્રેષ્ઠ રાજાને ફરી કહ્યું: 'હું પુષ્કર જઈ રહ્યો છું, પછી તારા ઘરે પાછો આવીશ.' એવું કહીને ઋષિ તરત જ અદૃશ્ય થઈ ગયા.

રાજાઽપિ તેન વિધિના પદ્મનાભસ્ય દ્વાદશીમ્ ।. ઉપોષ્ય પરમં કામમિહ જન્મનિ ચાપ્તવાન્ ।। ૪૯.

રાજાએ એ જ રીતે પદ્મનાભની દ્વાદશીનું વ્રત રાખ્યું અને આ જ જન્મમાં સર્વોચ્ચ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરી.

સપત્નીકો નૃપવરો દ્વાદશીં સમુપોષ્ય ચ । ઇહ જન્મનિ રાજાઽસૌ પુત્રપૌત્રાંસ્તથાઽઽપ્તવાન્ ।। ૪૯.

એ શ્રેષ્ઠ રાજાએ પોતાની રાણી સાથે દ્વાદશીનું વ્રત રાખ્યું અને આ જન્મમાં જ પુત્ર અને પૌત્ર પ્રાપ્ત કર્યા.

દુર્વાસા ઉવાચ । ગત્વા તુ પુષ્કરં તીર્થમગસ્ત્યો મુનિપુંગવઃ । કાર્તિક્યામાજગામાશુ પુનર્ભદ્રાશ્વમન્દિરમ્ ।। ૫૦.

દુર્વાસાએ કહ્યું: પુષ્કર તીર્થ જઈને, કાર્તિક માસે મહાન ઋષિ અગસ્ત્યજી ભદ્રાશ્વના ઘરે પરત આવ્યા.

તમાગતં મુનિં પ્રેક્ષ્ય રાજા પરમધાર્મિકઃ । અર્ઘપાદ્યાદિભિઃ પૂજ્ય કૃતાસનપરિગ્રહમ્ । ઉવાચ હર્ષિતો રાજા તમૃષિં સંશિતવ્રતમ્ ।। ૫૦.

એ મહાન ઋષિને આવતાં જોઈને, પરમ ધર્મી રાજાએ તેમને અર્ગ્ય, પાદ્ય વગેરેથી સન્માન આપ્યો અને આસન અપાવ્યા પછી આનંદપૂર્વક એ નિષ્ઠાવાન ઋષિને કહ્યું.

રાજોવાચ । ભગવન્ કથિતં પૂર્વં ત્વયા ઋષિવરોત્તમ । દ્વાદશ્યાશ્વયુજે માસિ વિધાનં તત્ કૃતં મયા । ઇદાનીં કાર્તિકે માસિ યત્ સ્યાત્ પુણ્યં વદસ્વ મે ।। ૫૦.

રાજાએ કહ્યું: ભગવાન, તમે અગાઉ જે આશ્વયુજ માસની દ્વાદશીનું વર્ણન કર્યું હતું, તે મેં કર્યું છે; હવે, કાર્તિક માસમાં જે પુણ્ય મળે છે, તે મને કહો.

અગસ્ત્ય ઉવાચ । શ્રૃણુ રાજન્ મહાબાહો કાર્તિકે માસિ દ્વાદશીમ્ । ઉપોષ્ય વિધિના યેન યચ્ચાસ્યાઃ પ્રાપ્યતે ફલમ્ ।। ૫૦.

અગસ્ત્યજીએ કહ્યું: હે મહાબાહુ રાજા, હવે કાર્તિક માસની દ્વાદશી વિશે સાંભળો—કેવી રીતે તેનું વ્રત કરવું અને તેનાથી શું ફળ મળે છે.

પ્રાગ્વિધાનેન સંકલ્પ્ય તદ્વત્ સ્નાનં તુ કારયેત્ । વિભુમેવાર્ચયેદ્ દેવં નારાયણમકલ્મષમ્ ।। ૫૦.

પહેલાં જે રીતે સંકલ્પ કર્યો હોય એ પ્રમાણે સ્નાન કરવું અને સર્વવ્યાપક, નિર્દોષ નારાયણ ભગવાનની પૂજા કરવી.

નમઃ સહસ્ત્રશિરસે શિરઃ સંપૂજયેદ્ધરેઃ । પુરુષાયેતિ ચ ભુજૌ કણ્ઠં વૈ વિશ્વરૂપિણે । જ્ઞાનાસ્ત્રાયેતિ ચાસ્ત્રાણિ શ્રીવત્સાય તથા ઉરઃ ।। ૫૦.

હજારો મસ્તક ધરાવનાર ભગવાનને નમન કરીને તેમના શિરની પૂજા કરવી; પુરુષરૂપે તેમના હાથોની, વિશ્વરૂપે ગળાની, જ્ઞાનાસ્ત્રધારી તરીકે શસ્ત્રોની અને શ્રીવત્સવાળા ઉરની પૂજા કરવી.

જગદ્ગ્રસિષ્ણવે પૂજ્ય ઉદરં દિવ્યમૂર્ત્તયે । કટિં સહસ્ત્રપાદાય પાદૌ દેવસ્ય પૂજયેત્ ।। ૫૦.

વિશ્વને ગ્રહણ કરનાર ભગવાનના પેટની, દિવ્યમૂર્તિના કમરની અને હજારો પગ ધરાવનાર દેવના પગની પૂજા કરવી.

અનુલોમેન દેવેશં પૂજયિત્વા વિચક્ષણઃ । નમો દામોદરાયેતિ સર્વાઙ્ગં પૂજયેદ્ધરેઃ ।। ૫૦.

યોગ્ય ક્રમથી દેવોના દેવ શ્રીહરિની પૂજા કર્યા પછી, સમજદાર મનુષ્યએ 'દામોદરને નમસ્કાર' કહીને હરિના સમગ્ર અંગોની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરવી જોઈએ.

એવં સંપૂજ્ય વિધિના તસ્યાગ્રે ચતુરો ઘટાન્ । સ્થાપયેદ્ રત્નગર્ભાંસ્તુ સિતચન્દનચર્ચિતાન્ ।। ૫૦.

આ રીતે વિધિ પ્રમાણે પૂજા કર્યા પછી, ભગવાનની સામે ચાર ઘડા મુકવા, જે રત્નોથી ભરેલા અને સફેદ ચંદનથી સુગંધિત કરેલા હોય.