વરાહપુરાણમ્

એવંભૂતામથો દૃષ્ટ્વા રાજ્ઞીં પરમશોભનામ્ । સાધુ સાધુ જગન્નાથેત્યગસ્ત્યઃ પ્રાહ હર્ષિતઃ ।। ૪૯.

એવી અતિ સુંદર રાણી જોઈને, અગસ્ત્ય મુનિ આનંદિત થઈ બોલ્યા: 'શાબાશ, શાબાશ, હે જગન્નાથ!'

દ્વિતીયે દિવસેઽપ્યેવં રાજ્ઞીં દૃષ્ટ્વા મહાપ્રભામ્ । અહો મુષ્ટમહો મુષ્ટં જગદેતચ્ચરાચરમ્ । ઇત્યગસ્ત્યો દ્વિતીયેઽહ્નિ રાજ્ઞીં દૃષ્ટ્વાઽભ્યુવાચ હ ।। ૪૯.

બીજા દિવસે પણ રાણીની તેજસ્વિતા જોઈને અગસ્ત્યે કહ્યું: 'આહા, મુઠ્ઠી ભર, આહા, મુઠ્ઠી ભર — આખું જગત, ચાલતું અને અચળ, બધું જ આમાં સમાયેલું છે!' એમ બીજા દિવસે પણ રાણીને જોઈને અગસ્ત્યે આ રીતે કહ્યું.

તૃતીયેઽહનિ તાં દૃષ્ટ્વા પુનરેવમુવાચ હ । અહો મૂઢા ન જાનન્તિ ગોવિન્દં પરમેશ્વરમ્ । ય એકેઽહ્નિ ફલં ચૈતદ્ રાજ્ઞે તુષ્ટઃ પ્રદત્તવાન્ ।। ૪૯.

ત્રીજા દિવસે ફરીથી રાણી જોઈને તેણે કહ્યું: 'આહા, મૂર્ખો છે, તેઓ ગોવિંદ, પરમેશ્વરને ઓળખતા નથી, જેમણે પ્રસન્ન થઈને એક જ દિવસે રાણીને આ ફળ આપ્યું.'

ચતુર્થે દિવસે હસ્તાવુત્ક્ષિપ્ય પુનરબ્રવીત્ । સાધુ સાધુ જગન્નાથ સ્ત્રી શૂદ્રાઃ સાધુ સાધ્વિતિ । દ્વિજાઃ સાધુ નૃપાઃ સાધુ વૈશ્યાઃ સાધુ પુનઃ પુનઃ ।। ૪૯.

ચોથા દિવસે હાથ ઊંચા કરીને તેણે ફરી કહ્યું: 'શાબાશ, શાબાશ, જગન્નાથ! સ્ત્રીઓ, શૂદ્રો — શાબાશ, શાબાશ! દ્વિજ, રાજાઓ — શાબાશ, શાબાશ, વારંવાર! વૈશ્યો — શાબાશ!'

સાધુ ભદ્રાશ્વ સાધુ ત્વં ભોઽગસ્ત્ય સાધુ સાધુ તે । સાધુ પ્રહ્લાદ તે સાધુ ધ્રુવ સાધો મહાવ્રત । એવમુક્ત્વા નનર્તોચ્ચૈરગસ્ત્યો રાજસંનિધૌ ।। ૪૯.

'શાબાશ ભદ્રાશ્વ, શાબાશ તું! અગસ્ત્ય, શાબાશ, શાબાશ તું! પ્રહલાદ, શાબાશ! ધ્રુવ, મહાન વ્રતધારી, શાબાશ!' એમ કહીને અગસ્ત્યે રાજાના સમક્ષ ઉંચે અવાજે નૃત્ય કર્યું.

એવંભૂતં ચ તં દૃષ્ટ્વા સપત્નીકો નૃપોત્તમઃ । કિં હર્ષકારણં બ્રહ્મન્ યેનેત્થં નૃત્યતે ભવાન્ ।। ૪૯.

એવી હાલતમાં તેને જોઈને શ્રેષ્ઠ રાજાએ પત્ની સાથે કહ્યું: 'બ્રાહ્મણ, તમને આટલો આનંદ શેના કારણે થયો છે કે તમે આ રીતે નૃત્ય કરો છો?'

અગસ્ત્ય ઉવાચ । અહો મૂર્ખઃ કુરાજા ત્વમહો મૂર્ખાઽનુગાસ્ત્વમી । અહો પુરોહિતા મૂર્ખા યે ન જાનન્તિ મે મતમ્ ।। ૪૯.

અગસ્ત્યે કહ્યું: 'આહા, તું મૂર્ખ રાજા છે! આ તારા અનુયાયીઓ પણ મૂર્ખ છે! અને જે પુરોહિતો મારા મનનો અર્થ સમજે નહીં, તેઓ પણ મૂર્ખ છે!'

એવમુક્તે તતો રાજા કૃતાઞ્જલિરભાષત । ન જાનીમો વયં બ્રહ્મન્ પ્રશ્નમેતત્ ત્વયેરિતમ્ । કથયસ્વ મહાભાગ યદ્યનુગ્રહકૃદ્ ભવાન્ ।। ૪૯.

આવું સાંભળીને રાજાએ હાથ જોડીને કહ્યું: 'બ્રાહ્મણ, તમે જે પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો તે અમને ખબર નથી. મહાભાગ્યશાળી, જો તમે કૃપા કરવા ઈચ્છો તો કૃપા કરીને અમને કહો.'

અગસ્ત્ય ઉવાચ । ઇયં રાજ્ઞી ત્વયા યાઽભૂદ્ દાસી વૈશ્યસ્ય વૈદિશે । નગરે હરિદત્તસ્ય ત્વમસ્યાઃ પતિરેવ ચ । તસ્યૈવ કર્મકારોઽભૂચ્છૂદ્રઃ સેવનતત્પરઃ ।। ૪૯.

અગસ્ત્યે કહ્યું: 'આ રાણી પહેલાં વૈદિશા શહેરના વૈશ્યની દાસી હતી. તું તેનો પતિ હતો અને એ વૈશ્યનો કામદાર, સેવા માટે તત્પર, એ શૂદ્ર હતો.'

સ વૈશ્યોઽશ્વયુજે માસિ દ્વાદશ્યાં નિયતઃ સ્થિતઃ । સ્વયં વિષ્ણ્વાલયં ગત્વા પુષ્પધૂપાદિભિર્હરિમ્ ।। ૪૯.

એ વૈશ્યે આશ્વયુજ મહિનાની દ્વાદશી તિથિએ નિયમથી રહીને પોતે જ વિષ્ણુના મંદિરે જઈને પુષ્પ, ધૂપ વગેરેથી હરિનું પૂજન કર્યું.

અભ્યર્ચ્ય સ્વગૃહં પ્રાયાદ્ ભવન્તૌ રક્ષપાલકૌ । સ્થાપ્ય દ્વાવપિ દીપાનાં જ્વલનાર્થં મહામતે ।। ૪૯.

પૂજન કરીને તે પોતાના ઘેર ગયો. તમે બંને રક્ષક ત્યાં રહીને પ્રકાશ માટે બે દીવા પ્રગટાવ્યા, હે બુદ્ધિશાળી.

ગતે વૈશ્યે ભવન્તૌથ દીપાન્ પ્રજ્વાલ્ય સંસ્થિતૌ । યાવત્ પ્રભાતા રજની નિશામેકાં નરોત્તમ ।। ૪૯.

વૈશ્ય ત્યાંથી જતા, તમે બંને દીવો પ્રગટાવીને ત્યાં જ રહ્યા, આખી રાત ત્યાં વિતાવી, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ.

તતઃ કાલે મૃતૌ તૌ તુ ઉભૌ દ્વાવપિ દમ્પતી । તેન પુણ્યેન તે જન્મ પ્રિયવ્રતગૃહેઽભવત્ ।। ૪૯.

પછી સમય આવે, તમે બંને પતિ-પત્ની મૃત્યુ પામ્યા. એ પુણ્યના કારણે તમારો જન્મ પ્રિયવ્રતના ઘરમાં થયો.

ઇયં તુ પત્ની તે જાતા પુરા વૈશ્યસ્ય દાસિકા । પારક્યસ્યાપિ દીપસ્ય જ્વાલિતસ્ય હરેર્ગૃહે ।। ૪૯.

આ પત્ની તારી પહેલાં વૈશ્યની દાસી હતી, અને હરિના ઘરમાં પ્રગટાવેલો એ બીજાના દીવો પણ...

યઃ પુનઃ સ્વેન વિત્તેન વિષ્ણોરગ્રે પ્રદીપકમ્ । જ્વાલયેત્ તસ્ય યત્ પુણ્યં તત્ સંખ્યાતું ન શક્યતે । તેન સાધો હરે સાધુ ઇત્યુક્તં વચનં મયા ।। ૪૯.

જે કોઈ પોતાનાં ધનથી વિષ્ણુના સમક્ષ દીવો પ્રગટાવે, એનું પુણ્ય ગણવું શક્ય નથી. તેથી, હે સાધુ, હે હરિ, શાબાશ — એ શબ્દો મેં કહ્યું.

કૃતે સંવત્સરે ભક્તિં હરેઃ કૃત્વા વિચક્ષણઃ । સંવત્સરાર્ધં ત્રેતાયાં સમમેતન્ન સંશયઃ ।। ૪૯.

કૃતયુગમાં જે કોઈ હરિની ભક્તિપૂર્વક એક વર્ષ પૂજા કરે, તે જ ફળ ત્રેતાયુગમાં અડધા વર્ષમાં મળે છે — આમાં શંકા નથી.

ત્રિમાસે દ્વાપરે ભક્ત્યા પૂજયઁલ્લભતે ફલમ્ । નમો નારાયણાયેત્યુક્ત્વા કલૌ તુ લભતે ફલમ્ । તેન મુષ્ટં જગદ્ વિષ્ણોર્ભક્તિમાત્રં મયેરિતમ્ ।। ૪૯.

દ્વાપરયુગમાં ભક્તિથી ત્રણ મહિના પૂજા કરીને ફળ મળે છે. કળિયુગમાં 'નમો નારાયણ' માત્ર બોલવાથી ફળ મળે છે. તેથી મેં કહ્યું કે આખું જગત વિષ્ણુ માટે ભક્તિથી જ મુઠ્ઠી સમાન છે.

પારક્યદીપસ્યોત્કર્ષાદ્ વૈ દેવાગ્રે ફલમીદૃશમ્ । પ્રાપ્તં ફલં ત્વયા રાજન્ ફલમેતન્ મયેરિતમ્ । અહો મૂઢા ન જાનન્તિ હરેર્દીપક્રિયાફલમ્ ।। ૪૯.

બીજાના દીવાના મહિમાથી દેવતાઓ સમક્ષ આવું ફળ મળે છે. રાજા, તું જે ફળ પામ્યો છે, એ જ ફળ મેં સમજાવ્યું. આહા, મૂર્ખો હરિને દીવો અર્પણ કરવાનું ફળ જાણતા નથી.

એવં વિધં દ્વિજા યે ચ રાજાનો યે ચ ભક્તિતઃ । યજન્તે વિવિધૈર્યજ્ઞૈસ્તેન તે સાધવઃ સ્મૃતાઃ ।। ૪૯.

આ રીતે, જે દ્વિજ અને રાજાઓ ભક્તિથી વિવિધ યજ્ઞો દ્વારા પૂજા કરે છે, તેઓને સદા સાધુ તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે.

અહં તમેવ મુક્ત્વાઽન્યં ન પશ્યામિ મહીતલે । તેન સાધો અગસ્ત્યેતિ મયા ચાત્મા પ્રશંસિતઃ । હર્ષેણ મહતા રાજન્ વ્યાક્ષિપ્તેન મયેરિતમ્ ।। ૪૯.

હું એ સિવાય ધરતી પર બીજું કોઈ જોઉં જ નહીં; એટલે, હે મહાન, મેં આનંદ અને ઉત્સાહથી અગસ્ત્યજીની પોતાની જેમ જ પ્રશંસા કરી, હે રાજા.

સા સ્ત્રી ધન્યા સ શૂદ્રસ્તુ તથા ધન્યતરો મતઃ । ભર્તુઃ સુશ્રૂષણં કૃત્વા તત્પરોક્ષે હરેરિતિ ।। ૪૯.

જે સ્ત્રી પતિની ભક્તિપૂર્વક સેવા કરે છે અને પતિની હાજરીમાં પણ હરીનું સ્મરણ કરે છે, એ ધન્ય છે; અને એવો શૂદ્ર તો વધુ ધન્ય ગણાય છે.

સા સ્ત્રી ધન્યા તથા શૂદ્રો દ્વિજસુશ્રૂષણે રતઃ । તદનુજ્ઞયા હરેર્ભક્તિઃ સ્ત્રી શૂદ્રો તેન સાધ્વિતિ ।। ૪૯.

જે સ્ત્રી અને જે શૂદ્ર દ્વિજોની સેવા કરવામાં આનંદ પામે છે, અને તેમની પરવાનગીથી હરીની ભક્તિ કરે છે, એ ધન્ય ગણાય છે.

આસુરં ભાવમાસ્થાય પ્રહ્લાદઃ પુરુષોત્તમમ્ । મુક્ત્વા ચાન્યં ન જાનાતિ તેનાસૌ સાધુરુચ્યતે ।। ૪૯.

પ્રહલાદે અસુરભાવ ધારણ કરીને પણ પુરુષોત્તમ સિવાય બીજું કોઈ માન્યું જ નહીં; એટલે એ સાધુ કહેવાય છે.

પ્રજાપતિકુલે ભૂત્વા બાલ એવ વનં ગતઃ । આરાધ્ય વિષ્ણું પ્રાપ્તં તત્ સ્થાનં પરમશોભનમ્ । તેન સાધો ધ્રુવેત્યેવં મયોક્તં રાજસત્તમ ।। ૪૯.

પ્રજાપતિના કુળમાં જન્મેલો ધ્રુવ બાળપણમાં જ વનમાં ગયો, વિષ્ણુની આરાધના કરી અને ઉત્તમ સ્થાન મેળવ્યું; તેથી, હે શ્રેષ્ઠ રાજા, મેં એને સાધુ કહ્યો છે.

ઇતિ રાજા વચઃ શ્રુત્વા અગસ્ત્યસ્ય મહાત્મનઃ । અલ્પોપદેશરાજાઽસૌ પપ્રચ્છ મુનિપુંગવમ્ ।। ૪૯.

મહાત્મા અગસ્ત્યજીના એ વચન સાંભળી, ઓછા શિક્ષિત હોવા છતાં એ રાજાએ મહાન ઋષિને પ્રશ્ન કર્યો.

અગસ્ત્યશ્ચ મહાભાગઃ કાર્તિક્યાં પુષ્કરં વ્રજન્ । ગતેઽગસ્ત્યે પ્રગચ્છન્ વૈ ભદ્રાશ્વસ્ય નિવેશનમ્ ।। ૪૯.

મહાભાગ અગસ્ત્યજી કાર્તિક માસે પુષ્કર યાત્રાએ જતા હતા; અગસ્ત્યજી ગયા પછી તેઓ ભદ્રાશ્વના ઘર તરફ ગયા.

પૃષ્ટશ્ચ રાજ્ઞા તામેવ દ્વાદશીં મુનિસત્તમઃ । દુર્વાસા ઉવાચ । ઇદમેવ મયા તુભ્યં કથિતં તે તપોધન ।। ૪૯.

રાજાએ એ જ દ્વાદશી વિશે પૂછ્યું ત્યારે શ્રેષ્ઠ ઋષિ દુર્વાસાએ કહ્યું: 'હે તપોધન, મેં તને એટલું જ કહ્યું છે.'

કથયિત્વા પુનર્વાક્યમગસ્ત્યો નૃપસત્તમમ્ । ઉવાચ પુષ્કરં યામિ પુનરેષ્યામિ તે ગૃહમ્ । એવમુક્ત્વા જગામાશુ સદ્યોઽદર્શનતાં મુનિઃ ।। ૪૯.

આ રીતે કહીને અગસ્ત્યજીએ શ્રેષ્ઠ રાજાને ફરી કહ્યું: 'હું પુષ્કર જઈ રહ્યો છું, પછી તારા ઘરે પાછો આવીશ.' એવું કહીને ઋષિ તરત જ અદૃશ્ય થઈ ગયા.

રાજાઽપિ તેન વિધિના પદ્મનાભસ્ય દ્વાદશીમ્ ।. ઉપોષ્ય પરમં કામમિહ જન્મનિ ચાપ્તવાન્ ।। ૪૯.

રાજાએ એ જ રીતે પદ્મનાભની દ્વાદશીનું વ્રત રાખ્યું અને આ જ જન્મમાં સર્વોચ્ચ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરી.