વરાહપુરાણમ્

દુર્વાસા ઉવાચ । તદ્વદાશ્વયુજે માસિ દ્વાદશીં શુક્લપક્ષતઃ । સંકલ્પ્યાભ્યર્ચયેદ્ દેવં પદ્મનાભં સનાતનમ્ ।। ૪૯.

દુર્વાસાએ કહ્યું: હવે, આશ્વયુજ મહિનામાં, શુક્લ પક્ષની દ્વાદશી તિથીએ સંકલ્પ કરીને, સનાતન પદ્મનાભ ભગવાનની પૂજા કરવી જોઈએ.

પદ્મનાભાય પાદૌ તુ કટિં વૈ પદ્મયોનયે । ઉદરં સર્વદેવાય પુષ્કરાક્ષાય વૈ ઉરઃ । અવ્યયાય તથા પાણિં પ્રાગ્વદસ્ત્રાણિ પૂજયેત્ ।। ૪૯.

પદ્મનાભને પગ, પદ્મયોનિને કમર, સર્વદેવને પેટ, પુષ્કરાક્ષને છાતી અને અવ્યયને હાથ અર્પણ કરીને, પહેલા જે રીતે શસ્ત્રોની પૂજા કરી હતી એ રીતે ફરીથી કરવી.

પ્રભવાય શિરઃ પૂજ્ય પ્રાગ્વદગ્રે ઘટં ન્યસેત્ । તસ્મિન્ સૌવર્ણકં દેવં પદ્મનાભં તુ વિન્યસેત્ ।। ૪૯.

પ્રભવ માટે માથાની પૂજા કરવી. પહેલા જે રીતે કરાવ્યું હતું એ પ્રમાણે આગળ ઘડો મુકવો. તેમાં સોનાનું પદ્મનાભ ભગવાનનું મૂર્તિ સ્થાપિત કરવું.

તમેવ દેવં સંપૂજ્ય ગન્ધપુષ્પાદિભિઃ ક્રમાત્ । પ્રભાતાયાં તુ શર્વર્યાં બ્રાહ્મણાય નિવેદયેત્ । એવં કૃતે તુ યત્ પુણ્યં તન્નિબોધ મહામુને ।। ૪૯.

એzelfde ભગવાનને સુગંધિત દ્રવ્યો, ફૂલો વગેરેથી ક્રમશઃ પૂજા કરવી. સવારે એ બધું બ્રાહ્મણને અર્પણ કરવું. હે મહામુનિ, આવું કરવાથી જે પુણ્ય મળે છે, એ હવે સાંભળો.

આસીત્ કૃતયુગે રાજા ભદ્રાશ્વો નામ વીર્યવાન્ । યસ્ય નામ્નાઽભવદ્ વર્ષં ભદ્રાશ્વં નામ નામતઃ ।। ૪૯.

કૃતયુગમાં ભદ્રાશ્વ નામે એક પરાક્રમી રાજા હતો. જેના નામે ભદ્રાશ્વ નામનું પ્રદેશ પ્રસિદ્ધ થયું.

તસ્યાગસ્ત્યઃ કદાચિત્ તુ ગૃહમાગત્ય સત્તમ । ઉવાચ સપ્તરાત્રં તુ વસામિ ભવતો ગૃહે ।। ૪૯.

ક્યારેક અગસ્ત્ય મુનિ, જે શ્રેષ્ઠ છે, એ રાજાના ઘરમાં આવ્યા અને કહ્યું: 'હું તમારા ઘરે સાત રાત રોકાઈશ.'

તં રાજા શિરસા ભૂત્વા સ્થીયતામિત્યભાષત । તસ્ય કાન્તિમતી નામ ભાર્યા પરમશોભના ।। ૪૯.

રાજાએ માથું ઝુકાવીને કહ્યું: 'મહેરબાની કરીને અહીં રહો.' તેની પત્નીનું નામ કાંતિમતી હતું, જે અત્યંત સુંદર હતી.

તસ્યાસ્તેજઃ સમભવદ્ દ્વાદશાદિત્યસંનિભમ્ । શતાનિ પઞ્ચ તસ્યાસન્ સપત્નીનાં યતવ્રત ।। ૪૯.

કાંતિમતીનું તેજ બાર સૂર્ય જેટલું તેજસ્વી હતું. તેની પાંચસો સહપત્નીઓ હતી, જે બધાં વ્રતવાળી હતી.

તા દાસ્ય ઇવ કર્માણિ કુર્વન્ત્યહરહઃ શુભાઃ । કાન્તિમત્યા મહાભાગ ભયાત્ ત્રસ્તા વિચેતસઃ ।। ૪૯.

એ શુભ સ્ત્રીઓ દરરોજ દાસીઓની જેમ કામ કરતી. કાંતિમતીના ભાગ્યથી ડરીને અને ગભરાઈને, એ બધાં મૂંઝવણમાં રહીને સેવા કરતી.

તામગસ્ત્યસ્તથા દૃષ્ટ્વા રૂપતેજોઽન્વિતાં શુભામ્ । સપત્ન્યશ્ચ ભયાત્ તસ્યાઃ કુર્વન્ત્યઃ કર્મ શોભનમ્ । રાજા તુ તસ્યા મુદિતં મુખમેવાવલોકયન્ ।। ૪૯.

અગસ્ત્યે કાંતિમતીને રૂપ અને તેજથી યુક્ત જોઈ, અને તેની સહપત્નીઓ તેના ભયથી શુભ કાર્યો કરતી જોઈ, તો રાજા પણ તેની ખુશમિજાજ ચહેરા તરફ જોતો રહ્યો.

એવંભૂતામથો દૃષ્ટ્વા રાજ્ઞીં પરમશોભનામ્ । સાધુ સાધુ જગન્નાથેત્યગસ્ત્યઃ પ્રાહ હર્ષિતઃ ।। ૪૯.

એવી અતિ સુંદર રાણી જોઈને, અગસ્ત્ય મુનિ આનંદિત થઈ બોલ્યા: 'શાબાશ, શાબાશ, હે જગન્નાથ!'

દ્વિતીયે દિવસેઽપ્યેવં રાજ્ઞીં દૃષ્ટ્વા મહાપ્રભામ્ । અહો મુષ્ટમહો મુષ્ટં જગદેતચ્ચરાચરમ્ । ઇત્યગસ્ત્યો દ્વિતીયેઽહ્નિ રાજ્ઞીં દૃષ્ટ્વાઽભ્યુવાચ હ ।। ૪૯.

બીજા દિવસે પણ રાણીની તેજસ્વિતા જોઈને અગસ્ત્યે કહ્યું: 'આહા, મુઠ્ઠી ભર, આહા, મુઠ્ઠી ભર — આખું જગત, ચાલતું અને અચળ, બધું જ આમાં સમાયેલું છે!' એમ બીજા દિવસે પણ રાણીને જોઈને અગસ્ત્યે આ રીતે કહ્યું.

તૃતીયેઽહનિ તાં દૃષ્ટ્વા પુનરેવમુવાચ હ । અહો મૂઢા ન જાનન્તિ ગોવિન્દં પરમેશ્વરમ્ । ય એકેઽહ્નિ ફલં ચૈતદ્ રાજ્ઞે તુષ્ટઃ પ્રદત્તવાન્ ।। ૪૯.

ત્રીજા દિવસે ફરીથી રાણી જોઈને તેણે કહ્યું: 'આહા, મૂર્ખો છે, તેઓ ગોવિંદ, પરમેશ્વરને ઓળખતા નથી, જેમણે પ્રસન્ન થઈને એક જ દિવસે રાણીને આ ફળ આપ્યું.'

ચતુર્થે દિવસે હસ્તાવુત્ક્ષિપ્ય પુનરબ્રવીત્ । સાધુ સાધુ જગન્નાથ સ્ત્રી શૂદ્રાઃ સાધુ સાધ્વિતિ । દ્વિજાઃ સાધુ નૃપાઃ સાધુ વૈશ્યાઃ સાધુ પુનઃ પુનઃ ।। ૪૯.

ચોથા દિવસે હાથ ઊંચા કરીને તેણે ફરી કહ્યું: 'શાબાશ, શાબાશ, જગન્નાથ! સ્ત્રીઓ, શૂદ્રો — શાબાશ, શાબાશ! દ્વિજ, રાજાઓ — શાબાશ, શાબાશ, વારંવાર! વૈશ્યો — શાબાશ!'

સાધુ ભદ્રાશ્વ સાધુ ત્વં ભોઽગસ્ત્ય સાધુ સાધુ તે । સાધુ પ્રહ્લાદ તે સાધુ ધ્રુવ સાધો મહાવ્રત । એવમુક્ત્વા નનર્તોચ્ચૈરગસ્ત્યો રાજસંનિધૌ ।। ૪૯.

'શાબાશ ભદ્રાશ્વ, શાબાશ તું! અગસ્ત્ય, શાબાશ, શાબાશ તું! પ્રહલાદ, શાબાશ! ધ્રુવ, મહાન વ્રતધારી, શાબાશ!' એમ કહીને અગસ્ત્યે રાજાના સમક્ષ ઉંચે અવાજે નૃત્ય કર્યું.

એવંભૂતં ચ તં દૃષ્ટ્વા સપત્નીકો નૃપોત્તમઃ । કિં હર્ષકારણં બ્રહ્મન્ યેનેત્થં નૃત્યતે ભવાન્ ।। ૪૯.

એવી હાલતમાં તેને જોઈને શ્રેષ્ઠ રાજાએ પત્ની સાથે કહ્યું: 'બ્રાહ્મણ, તમને આટલો આનંદ શેના કારણે થયો છે કે તમે આ રીતે નૃત્ય કરો છો?'

અગસ્ત્ય ઉવાચ । અહો મૂર્ખઃ કુરાજા ત્વમહો મૂર્ખાઽનુગાસ્ત્વમી । અહો પુરોહિતા મૂર્ખા યે ન જાનન્તિ મે મતમ્ ।। ૪૯.

અગસ્ત્યે કહ્યું: 'આહા, તું મૂર્ખ રાજા છે! આ તારા અનુયાયીઓ પણ મૂર્ખ છે! અને જે પુરોહિતો મારા મનનો અર્થ સમજે નહીં, તેઓ પણ મૂર્ખ છે!'

એવમુક્તે તતો રાજા કૃતાઞ્જલિરભાષત । ન જાનીમો વયં બ્રહ્મન્ પ્રશ્નમેતત્ ત્વયેરિતમ્ । કથયસ્વ મહાભાગ યદ્યનુગ્રહકૃદ્ ભવાન્ ।। ૪૯.

આવું સાંભળીને રાજાએ હાથ જોડીને કહ્યું: 'બ્રાહ્મણ, તમે જે પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો તે અમને ખબર નથી. મહાભાગ્યશાળી, જો તમે કૃપા કરવા ઈચ્છો તો કૃપા કરીને અમને કહો.'

અગસ્ત્ય ઉવાચ । ઇયં રાજ્ઞી ત્વયા યાઽભૂદ્ દાસી વૈશ્યસ્ય વૈદિશે । નગરે હરિદત્તસ્ય ત્વમસ્યાઃ પતિરેવ ચ । તસ્યૈવ કર્મકારોઽભૂચ્છૂદ્રઃ સેવનતત્પરઃ ।। ૪૯.

અગસ્ત્યે કહ્યું: 'આ રાણી પહેલાં વૈદિશા શહેરના વૈશ્યની દાસી હતી. તું તેનો પતિ હતો અને એ વૈશ્યનો કામદાર, સેવા માટે તત્પર, એ શૂદ્ર હતો.'

સ વૈશ્યોઽશ્વયુજે માસિ દ્વાદશ્યાં નિયતઃ સ્થિતઃ । સ્વયં વિષ્ણ્વાલયં ગત્વા પુષ્પધૂપાદિભિર્હરિમ્ ।। ૪૯.

એ વૈશ્યે આશ્વયુજ મહિનાની દ્વાદશી તિથિએ નિયમથી રહીને પોતે જ વિષ્ણુના મંદિરે જઈને પુષ્પ, ધૂપ વગેરેથી હરિનું પૂજન કર્યું.

અભ્યર્ચ્ય સ્વગૃહં પ્રાયાદ્ ભવન્તૌ રક્ષપાલકૌ । સ્થાપ્ય દ્વાવપિ દીપાનાં જ્વલનાર્થં મહામતે ।। ૪૯.

પૂજન કરીને તે પોતાના ઘેર ગયો. તમે બંને રક્ષક ત્યાં રહીને પ્રકાશ માટે બે દીવા પ્રગટાવ્યા, હે બુદ્ધિશાળી.

ગતે વૈશ્યે ભવન્તૌથ દીપાન્ પ્રજ્વાલ્ય સંસ્થિતૌ । યાવત્ પ્રભાતા રજની નિશામેકાં નરોત્તમ ।। ૪૯.

વૈશ્ય ત્યાંથી જતા, તમે બંને દીવો પ્રગટાવીને ત્યાં જ રહ્યા, આખી રાત ત્યાં વિતાવી, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ.

તતઃ કાલે મૃતૌ તૌ તુ ઉભૌ દ્વાવપિ દમ્પતી । તેન પુણ્યેન તે જન્મ પ્રિયવ્રતગૃહેઽભવત્ ।। ૪૯.

પછી સમય આવે, તમે બંને પતિ-પત્ની મૃત્યુ પામ્યા. એ પુણ્યના કારણે તમારો જન્મ પ્રિયવ્રતના ઘરમાં થયો.

ઇયં તુ પત્ની તે જાતા પુરા વૈશ્યસ્ય દાસિકા । પારક્યસ્યાપિ દીપસ્ય જ્વાલિતસ્ય હરેર્ગૃહે ।। ૪૯.

આ પત્ની તારી પહેલાં વૈશ્યની દાસી હતી, અને હરિના ઘરમાં પ્રગટાવેલો એ બીજાના દીવો પણ...

યઃ પુનઃ સ્વેન વિત્તેન વિષ્ણોરગ્રે પ્રદીપકમ્ । જ્વાલયેત્ તસ્ય યત્ પુણ્યં તત્ સંખ્યાતું ન શક્યતે । તેન સાધો હરે સાધુ ઇત્યુક્તં વચનં મયા ।। ૪૯.

જે કોઈ પોતાનાં ધનથી વિષ્ણુના સમક્ષ દીવો પ્રગટાવે, એનું પુણ્ય ગણવું શક્ય નથી. તેથી, હે સાધુ, હે હરિ, શાબાશ — એ શબ્દો મેં કહ્યું.

કૃતે સંવત્સરે ભક્તિં હરેઃ કૃત્વા વિચક્ષણઃ । સંવત્સરાર્ધં ત્રેતાયાં સમમેતન્ન સંશયઃ ।। ૪૯.

કૃતયુગમાં જે કોઈ હરિની ભક્તિપૂર્વક એક વર્ષ પૂજા કરે, તે જ ફળ ત્રેતાયુગમાં અડધા વર્ષમાં મળે છે — આમાં શંકા નથી.

ત્રિમાસે દ્વાપરે ભક્ત્યા પૂજયઁલ્લભતે ફલમ્ । નમો નારાયણાયેત્યુક્ત્વા કલૌ તુ લભતે ફલમ્ । તેન મુષ્ટં જગદ્ વિષ્ણોર્ભક્તિમાત્રં મયેરિતમ્ ।। ૪૯.

દ્વાપરયુગમાં ભક્તિથી ત્રણ મહિના પૂજા કરીને ફળ મળે છે. કળિયુગમાં 'નમો નારાયણ' માત્ર બોલવાથી ફળ મળે છે. તેથી મેં કહ્યું કે આખું જગત વિષ્ણુ માટે ભક્તિથી જ મુઠ્ઠી સમાન છે.

પારક્યદીપસ્યોત્કર્ષાદ્ વૈ દેવાગ્રે ફલમીદૃશમ્ । પ્રાપ્તં ફલં ત્વયા રાજન્ ફલમેતન્ મયેરિતમ્ । અહો મૂઢા ન જાનન્તિ હરેર્દીપક્રિયાફલમ્ ।। ૪૯.

બીજાના દીવાના મહિમાથી દેવતાઓ સમક્ષ આવું ફળ મળે છે. રાજા, તું જે ફળ પામ્યો છે, એ જ ફળ મેં સમજાવ્યું. આહા, મૂર્ખો હરિને દીવો અર્પણ કરવાનું ફળ જાણતા નથી.

એવં વિધં દ્વિજા યે ચ રાજાનો યે ચ ભક્તિતઃ । યજન્તે વિવિધૈર્યજ્ઞૈસ્તેન તે સાધવઃ સ્મૃતાઃ ।। ૪૯.

આ રીતે, જે દ્વિજ અને રાજાઓ ભક્તિથી વિવિધ યજ્ઞો દ્વારા પૂજા કરે છે, તેઓને સદા સાધુ તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે.