વરાહપુરાણમ્

નમો રામાભિરામાય પાદૌ પૂર્વં સમર્ચયેત્ । ત્રિવિક્રમાયેતિ કટિં ધૃતવિશ્વાય ચોદરમ્ ।। ૪૫.

પહેલા 'રામાભિરામ' કહીને ભગવાનના પગની પૂજા કરે, પછી 'ત્રિવિક્રમ' કહીને કમર અને 'ધૃતવિશ્વ' કહીને પેટની પૂજા કરે.

ઉરઃ સંવત્સરાયેતિ કણ્ઠં સંવર્ત્તકાય ચ । સર્વાસ્ત્રધારિણે બાહૂ સ્વનામ્નાઽબ્જરથાઙ્ગકૌ ।। ૪૫.

'સંવત્સર' કહીને છાતીની, 'સંવર્તક' કહીને ગળાની, 'સર્વાસ્ત્રધારી' કહીને બાંયની અને પોતાના નામથી કમળરથવાળા બાંયની પૂજા કરે.

સહસ્ત્રશિરસેઽભ્યર્ચ્ય શિરસ્તસ્ય મહાત્મનઃ । એવમભ્યર્ચ્ય વિધિવત્ પ્રાગુક્તં કુમ્ભં વિન્યસેત્ ।। ૪૫.

પછી 'સહસ્ત્રશિરા' કહીને મહાત્મા ભગવાનના માથાની પૂજા કરે. આ રીતે વિધિ મુજબ પૂજા કરીને અગાઉ જણાવેલ કુંભને સ્થાપે.

પ્રાગ્વદ્ વસ્ત્રયુગચ્છન્નૌ સૌવર્ણૌ રામલક્ષ્મણૌ । અર્ચયિત્વા વિધાનેન પ્રભાતે બ્રાહ્મણાય તૌ । દાતવ્યૌ મનસા કામમીહતા પુરુષેણ તુ ।। ૪૫.

પહેલા જે રીતે કહ્યું એ પ્રમાણે, કપડાંથી ઢાંકી, સોનાની રામ અને લક્ષ્મણની મૂર્તિઓની પૂજા કરીને, સવારે મનથી ઇચ્છિત ફળ માંગનાર પુરુષે તે બ્રાહ્મણને આપવી.

અપુત્રેણ પુરા પૃષ્ટો રાજ્ઞા દશરથેન ચ । પુત્રકામપરઃ પશ્ચાદ્ વસિષ્ઠઃ પરમાર્ચિતઃ ।। ૪૫.

ક્યારેક રાજા દશરથએ પુત્રના અભાવે આ પ્રશ્ન પૂછ્યો હતો અને પછી પુત્રની ઇચ્છાથી વિશેષ રીતે વસિષ્ઠની પૂજા કરી હતી.

ઇદમેવ વિધાનં તુ કથયામાસ સ દ્વિજઃ । પ્રાગ્રહસ્યં વિદિત્વા તુ સ રાજા કૃતવાનિદમ્ ।। ૪૫.

એ દ્વિજે એ જ વિધિ સમજાવી અને યોગ્ય રીત જાણી રાજાએ એ વર્તન કર્યું.

તસ્ય પુત્રઃ સ્વયં જજ્ઞે રામનામા સુતો બલી । ચતુર્દ્ધા સોઽવ્યયો વિષ્ણુઃ પરિતુષ્ટો મહામુને । એતદૈહિકમાખ્યાતં પારત્રિકમતઃ શ્રૃણુ ।। ૪૫.

પછી તેના ઘરે પોતે જ એક બળવાન પુત્ર જન્મ્યો, જેનું નામ રામ હતું. અવિનાશી વિષ્ણુએ પ્રસન્ન થઈ ચાર ભાગે અવતાર લીધો. આ તો આ લોકનું ફળ છે; હવે પરલોકનું ફળ સાંભળ.

તાવદ્ ભોગાન્ ભુઞ્જતે સ્વર્ગસંસ્થો યાવદિન્દ્રા દશ ચ દ્વિદ્વિસંખ્યા । અતીતકાલે પુનરેત્ય મર્ત્ત્યો ભવેત રાજા શતયજ્ઞયાજી । નશ્યન્તિ પાપાનિ ચ તસ્ય પુંસઃ પ્રાપ્નોતિ નિર્વાણમલં ચ શાશ્વતમ્ ।। ૪૫.

એ સ્વર્ગમાં એતલા સમય સુધી ભોગ ભોગવે છે જેટલા સમય દસ ઇન્દ્રો અને એના દ્વિગણિત રાજા કરે છે. પછી જ્યારે સમય પૂરો થાય ત્યારે ફરી મનુષ્ય બનીને એ શતયજ્ઞ કરનાર રાજા બને છે. તેના બધા પાપ નાશ પામે છે અને એ શાશ્વત મુક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે.

દુર્વાસા ઉવાચ । આષાઢેઽપ્યેવમેવં તુ સંકલ્પ્ય વિધિના નરઃ । અર્ચયેત્ પરમં દેવં ગન્ધપુષ્પૈરનેકશઃ ।। ૪૬.

દુર્વાસાએ કહ્યું: આષાઢ મહિનામાં પણ એ જ રીતે સંકલ્પ કરીને, નિયમ મુજબ પુરુષે અનેક વખત સુગંધિત ફૂલો વડે પરમ દેવની પૂજા કરવી.

વાસુદેવાય પાદૌ તુ કટિં સંકર્ષણાય ચ । પ્રદ્યુમ્નાયેતિ જઠરં અનિરુદ્ધાય વૈ ઉરઃ ।। ૪૬.

વાસુદેવને પગ અર્પણ કરવા, સંકર્ષણને કટિ, પ્રદ્યુમ્નને પેટ અને અનિરુદ્ધને છાતી અર્પણ કરવી.

ચક્રપાણયેતિ ભુજૌ કણ્ઠં ભૂપતયે તથા । સ્વનામ્ના શઙ્ખચક્રૌ તુ પુરુષાયેતિ વૈ શિરઃ ।। ૪૬.

ચક્રધારીને હાથ, ભૂપતિને ગળું, પોતાના નામથી શંખ અને ચક્ર, અને પુરુષને માથું અર્પણ કરવું.

એવમભ્યર્ચ્ય મેધાવી પ્રાગ્વત્તસ્યાગ્રતો ઘટમ્ । વિન્યસ્ય વસ્ત્રસંયુક્તં તસ્યોપરિ તતો ન્યસેત્ । કાઞ્ચનં વાસુદેવં તુ ચતુર્વ્યૂહં સનાતનમ્ ।। ૪૬.

આ રીતે પૂજા કરીને, બુદ્ધિશાળી મનુષ્યે પહેલાંની જેમ તેના આગળ વસ્ત્રથી ઢંકાયેલું ઘડું મૂકી, તેના ઉપર સોનાનું વાસુદેવનું ચિરંજીવી ચતુર્વ્યુહ સ્વરૂપ સ્થાપવું.

તમભ્યર્ચ્ય વિધાનેન ગન્ધપુષ્પાદિભિઃ ક્રમાત્ । પ્રાગ્વત્ તં બ્રાહ્મણે દદ્યાદ્ વેદવાદિનિ સુવ્રતે । એવં નિયમયુક્તસ્ય યત્પુણ્યં તચ્છૃણુષ્વ મે ।। ૪૬.

પછી નિયમ મુજબ સુગંધ, ફૂલ વગેરેથી પૂજા કરીને, પહેલાંની જેમ તે બ્રાહ્મણને આપવું, જે વેદમાં નિષ્ણાત અને સદ્ગુણવંત હોય; હવે આ નિયમ પાળનારને જે પુણ્ય મળે છે, તે મારા પાસેથી સાંભળ.

વસુદેવોઽભવદ્ રાજા યદુવંશવિવર્દ્ધનઃ । દેવકી તસ્ય ભાર્યા તુ સમાનવ્રતધારિણી ।। ૪૬.

વાસુદેવ યદુ વંશને વધારનાર રાજા બન્યો; તેની પત્ની દેવકી, એ પણ સમાન વ્રત ધારણ કરતી હતી.

સા ત્વપુત્રાઽભવત્ સાધ્વી પતિધર્મપરાયણા । તસ્ય કાલેન મહતા નારદોઽભ્યગમદ્ ગૃહમ્ ।। ૪૬.

એ સાધ્વી, પતિના ધર્મમાં તલીન, સંતાન વિહોણી હતી; લાંબા સમય પછી નારદ તેમના ઘરે આવ્યા.

વસુદેવેનાસૌ ભક્ત્યા પૂજિતો વાક્યમબ્રવીત્ । વસુદેવ શ્રુણુષ્વ ત્વં દેવકાર્યં મમાનઘ । શ્રુત્વૈતાં ચ કથાં શીઘ્રમાગતોઽસ્મિ તવાન્તિકમ્ ।। ૪૬.

વાસુદેવે ભક્તિપૂર્વક તેમની પૂજા કરી, ત્યારે નારદે કહ્યું: 'વાસુદેવ, હે પાપરહિત, મારો દેવકાર્ય સાંભળ; આ કથા સાંભળીને હું તરત જ તારા પાસે આવ્યો છું.'

પૃથિવી દેવસમિતૌ મયા દૃષ્ટા યદૂત્તમ । ગત્વા ચ જલ્પતી ભારં ન શક્તા ઊહિતું સુરાઃ ।। ૪૬.

હે યદુઓમાં શ્રેષ્ઠ, મેં દેવસભામાં પૃથ્વીને જોયી; ત્યાં જઈને દેવો તેનો ભાર સહન કરી શકતા નથી.

સૌભકંસજરાસન્ધાઃ પુનર્નરક એવ ચ । કુરુપાઞ્ચાલભોજાશ્ચ બલિનો દાનવાઃ સુરાઃ । પીડયન્તિ સમેતા માં તાન્ હનધ્વં સુરોત્તમાઃ ।। ૪૬.

સૌભ, કંસ, જરાસંધ, ફરી નરક, અને શક્તિશાળી કુરુ, પંચાલ, ભોજ તથા દાનવો—આ બધા મળીને મને દુઃખ આપે છે; હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, તેમને સંહાર કરો.

એવમુક્તાઃ પૃથિવ્યા તે દેવા નારાયણં ગતાઃ । મનસા સ ચ દેવેશઃ પ્રત્યક્ષસ્તત્ ક્ષણાત્ બભૌ ।। ૪૬.

પૃથ્વીના આ રીતે કહેતાં, તે દેવો નારાયણ પાસે ગયા; અને દેવોના સ્વામી મનથી તરત જ તેમની સામે પ્રગટ થયા.

ઉવાચ ચ સુરશ્રેષ્ઠઃ સ્વયં કાર્યમિદં સુરાઃ । સાધયામિ ન સન્દેહો મર્ત્યં ગત્વા મનુષ્યવત્ ।। ૪૬.

પછી દેવોમાં શ્રેષ્ઠ સ્વયં બોલ્યા: 'હે દેવો, આ કાર્ય હું પૂર્ણ કરીશ, એમાં કોઈ સંશય નથી; મનુષ્યોમાં જઈને હું માનવરૂપ ધારણ કરીશ.'

કિંત્વાષાઢે શુક્લપક્ષે યા નારી સહ ભર્ત્તૃણા । ઉપોષ્યતિ મનુષ્યેષુ તસ્યા ગર્ભે ભવામ્યહમ્ ।। ૪૬.

પણ આષાઢ મહિનાના શુક્લ પક્ષમાં જે સ્ત્રી પતિ સાથે ઉપવાસ કરશે, એ મનુષ્યોમાં, એના ગર્ભમાં હું જન્મીશ.

એવમુક્ત્વા ગતો દેવઃ સ્વયં ચાહમિહાગતઃ । ઉપદિષ્ટં તુ ભવતો અપુત્રસ્ય વિશેષતઃ । ઉપોષ્ય લભતે પુત્રં સહભાર્યો ન સંશયઃ ।। ૪૬.

આ રીતે કહીને દેવ ગયા, અને હું સ્વયં અહીં આવ્યો છું; જે તને ખાસપણે, સંતાન વિનાના માટે જણાવાયું છે—ઉપવાસ કરીને પતિ-પત્ની નિશ્ચયે પુત્ર પામે છે.

એતાં ચ દ્વાદશીં કૃત્વા વસુદેવસ્તથાપ્તવાન્ । મહતીં ચ શ્રિયં પ્રાપ્તઃ પુત્રપૌત્રસમન્વિતઃ ।। ૪૬.

વાસુદેવે પણ આ દ્વાદશીનું પાલન કરીને પુત્ર-પૌત્ર સહિત મહાન ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત કર્યું.

ભુક્ત્વા રાજ્યશ્રિયં સોઽથ ગતઃ પરમિકાં ગતિમ્ । એષ તે વિધિરુદ્દિષ્ટ આષાઢે માસિ વૈ મુને ।। ૪૬.

રાજ્યના સૌખ્યનો આનંદ માણીને, પછી તે પરમ ગતિને પામ્યા; આ આષાઢ મહિનામાં તારા માટે નિર્ધારિત વિધિ છે, હે મુનિ.

દુર્વાસા ઉવાચ । શ્રાવણસ્ય તુ માસસ્ય શુક્લપક્ષે તુ દ્વાદશી । અર્ચયેત્ પરમં દેવં ગન્ધપુષ્પૈર્જનાર્નમ્ ।। ૪૭.

દુર્વાસાએ કહ્યું: શ્રાવણ મહિનાના શુક્લ પક્ષમાં, પરમ દેવ જનાર્દનને સુગંધ અને ફૂલો વડે પૂજવું.

દામોદરાય પાદૌ તુ હૃષીકેશાય વૈ કટિમ્ । સનાતનેતિ જઠરમુરઃ શ્રીવત્સધારિણે ।। ૪૭.

દામોદરને પગ, હૃષીકેશને કટિ, સનાતનને પેટ અને શ્રીવત્સધારીને છાતી અર્પણ કરવી.

ચક્રપાણયેતિ ભુજૌ કણ્ઠં ચ હરયે તથા । મુઞ્જકેશાય ચ શિરો ભદ્રાયેતિ શિખાં તથા ।। ૪૭.

ચક્રપાણિને હાથ, હરિને ગળું, મુંજકેશને માથું અને ભદ્રને શિખા અર્પણ કરવી.

એવં સંપૂજ્ય સંસ્થાપ્ય કુમ્ભં પૂર્વવદેવ તુ । વિન્યસ્ય વસ્ત્રયુગ્મં તુ તસ્યોપરિ તતો ન્યસેત્ ।। ૪૭.

આ રીતે, પહેલાં જે રીતે કુંભની પૂજા કરી સ્થાપિત કરવામાં આવે છે, એ જ રીતે બે વસ્ત્રો લઈને કુંભ પર ગોઠવવા જોઈએ અને પછી એનાં ઉપર રાખવા જોઈએ.

કાઞ્ચનં દેવદેવં તુ દામોદરસનામકમ્ । તમભ્યર્ચ્ય વિધાનેન ગન્ધપુષ્પાદિભિઃ ક્રમાત્ ।। ૪૭.

પછી દેવોના દેવ દામોદરનું સોનાનું પ્રતિમાનું નિયમ પ્રમાણે, સુગંધ, ફૂલ વગેરેથી શ્રદ્ધાપૂર્વક પૂજન કરવું જોઈએ.