વરાહપુરાણમ્

ભાવનાં તુ દૃઢાં કુર્યાદ્ યથા સર્વગતો હરિઃ । નાન્યત્ તત્ સદૃશં ભૂતમિતિ ભાવેન સેવ્યતે ।। ૪.

મજબૂત ભાવના રાખવી જોઈએ કે હરિ સર્વત્ર વ્યાપક છે; એ જેવો બીજો કોઈ નથી — એ સમજણથી તેની આરાધના કરવી જોઈએ.

એષ તે જ્ઞાનસદ્ભાવસ્તવ રાજન્ પ્રકીર્તિતઃ । પરિપૂર્ણેન ભાવેન સ્મરન્ નારાયણં હરિમ્ ।। ૪.

હે રાજા, તને જે જ્ઞાનનું સાચું સ્વરૂપ સમજાવાયું છે એ આ છે: સંપૂર્ણ ભક્તિથી નારાયણ, હરિનું સ્મરણ કરવું.

પરિપૂર્ણેન બાવેન સ્મર નારાયણં ગુરુમ્ । પુષ્પોપહારૈર્ધૂપૈશ્ચ બ્રાહ્મણાનાં ચ તર્પણૈઃ । ધ્યાનેન સુસ્થિતેનાશુ પ્રાપ્યતે પરમેશ્વરઃ ।। ૪.

સંપૂર્ણ ભાવે ગુરુરૂપ નારાયણનું સ્મરણ કર; ફૂલ, ધૂપ અને બ્રાહ્મણોને તૃપ્ત કરવાથી, તેમજ સ્થિર ધ્યાનથી પરમેશ્વર ઝડપથી પ્રાપ્ત થાય છે.

અશ્વશિરા ઉવાચ । ભવન્તૌ મમ સંદેહમેકં છેત્તુમિહાર્હતઃ । યેન છિન્નેન જાયેત મમ સંસારવિચ્યુતિઃ ।। ૫.

અશ્વશિરાએ કહ્યું: 'તમેઓ બંને અહીં મારા એક સંશયને દૂર કરવા યોગ્ય છો; જે દૂર થાય તો મને સંસારથી મુક્તિ મળી શકે.'

એવમુક્તે નૃપતિના તદા યોગિવરો મુનિઃ । કપિલઃ પ્રાહ ધર્માત્મા રાજાનં યજતાં વરમ્ ।। ૫.

રાજાએ આમ કહ્યું ત્યારે, યોગીઓમાં શ્રેષ્ઠ અને ધર્મમય કપિલ મુનિએ, યજ્ઞકર્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા રાજાને કહ્યું.

કપિલ ઉવાચ । કસ્તે મનસિ સંદેહો રાજન્ પરમધાર્મિક । છિન્દામિ યેન તચ્છ્રુત્વા બ્રૂહિ યત્તેઽભિવાઞ્છિતમ્ ।। ૫.

કપિલે કહ્યું: 'હે રાજા, તારા મનમાં કયો સંશય છે, હે પરમધાર્મિક? તું જે ઈચ્છે છે એ કહો; સાંભળીને હું એ સંશય દૂર કરીશ.'

રાજોવાચ । કર્મણા પ્રાપ્યતે મોક્ષ ઉતાહો જ્ઞાનિના મુને । એતન્મે સંશયં છિન્ધિ યદિ મેઽનુગ્રહઃ કૃતઃ ।। ૫.

રાજાએ કહ્યું: 'મુક્તિ કર્મથી મળે છે કે જ્ઞાનથી, હે મુનિ? જો તું મને કૃપા કરી હોય તો આ સંશય દૂર કર.'

કપિલ ઉવાચ । ઇમં પ્રશ્નં મહારાજ પુરા પૃષ્ટો બૃહસ્પતિઃ । રૈભ્યેણ બ્રહ્મપુત્રેણ રાજ્ઞા ચ વસુના પુરા । વસુરાસીન્નૃપશ્રેષ્ઠો વિદ્વાન્ દાનપતિઃ પુરા ।। ૫.

કપિલે કહ્યું: 'હે મહારાજ, આ પ્રશ્ન પહેલાં બ્રહ્મપુત્ર રૈભ્ય અને રાજા વસુએ બૃહસ્પતિને પૂછ્યો હતો. વસુ એ સમયે વિદ્વાન અને દાનશીલ શ્રેષ્ઠ રાજા હતા.'

ચાક્ષુષસ્ય મનોઃ કાલે બ્રહ્મણોઽન્વયવર્દ્ધનઃ । વસુશ્ચ બ્રહ્મણઃ સદ્મ ગતવાંસ્તદ્દિદૃક્ષયા ।। ૫.

ચાક્ષુષ મનુના સમયમાં, બ્રહ્માના વંશને વધારનાર વસુએ, બ્રહ્માને જોવા ઈચ્છા રાખીને, તેમના લોકમાં ગયા હતા.

પથિ ચૈત્રરથં દૃષ્ટ્વા વિદ્યાધરવરં નૃપ । અપૃચ્છચ્ચ વસુઃ પ્રીત્યા બ્રહ્મણોઽવસરં પ્રભો ।। ૫.

રાજા, રસ્તામાં ચૈત્રરથ નામના વિદ્યા ધરાઓમાં શ્રેષ્ઠને જોઈ, વસુએ પ્રેમપૂર્વક બ્રહ્માને મળવાની તક વિશે પૂછ્યું.

સોઽબ્રવીદ્ દેવસમિતિર્વર્તતે બ્રહ્મણો ગૃહે । એવં શ્રુત્વા વસુસ્તસ્થૌ દ્વારિ બ્રહ્મૌકસસ્તદા । તાવત્ તત્રૈવ રૈભ્યસ્તુ આજગામ મહાતપાઃ ।। ૫.

તેણે કહ્યું, 'બ્રહ્માના ઘરેથી દેવતાઓની સભા ચાલી રહી છે.' આવું સાંભળી, વસુ બ્રહ્માના દ્વારે ઊભો રહ્યો; એ જ સમયે મહાન તપસ્વી રૈભ્ય પણ ત્યાં આવી પહોંચ્યા.

સ રાજા પ્રીતમનસા વસુઃ સંપૂર્ણમાનસઃ । ઉવાચ પૂજયિત્વાગ્રે ક્વ પ્રયાતોઽસિ વૈ મુને ।। ૫.

એ રાજા વસુ આનંદિત મનથી અને સંતોષથી, રૈભ્યને સન્માન આપીને પૂછ્યું: 'મુનિ, તમે ક્યાંથી આવી રહ્યા છો?''

રૈભ્ય ઉવાચ । અહં બૃહસ્પતેઃ પાર્શ્વે આગતોઽસ્મિ મહાનૃપ । કિઞ્ચિત્કાર્યાન્તરં પ્રષ્ટુમહં દેવપુરોહિતમ્ ।। ૫.

રૈભ્યે કહ્યું: 'મહારાજ, હું બૃહસ્પતિ પાસેથી આવ્યો છું. મને દેવતાઓના પુરોહિતને એક કામ માટે પૂછવું છે.'

એવં વદતિ રૈભ્યે તુ બ્રહ્મણસ્તન્મહત્સદઃ । ઉત્તસ્થૌ સ્વાનિ ધિષ્ણ્યાનિ ગતા દેવગણાઃ પ્રભો ।। ૫.

રૈભ્ય આવું બોલી રહ્યા હતા ત્યારે, પ્રભુ, બ્રહ્માની મોટી સભામાં બેઠેલા બધા દેવતાઓ પોતાના સ્થાનેથી ઊભા થઈને ચાલ્યા ગયા.

તાવદ્ બૃહસ્પતિસ્તત્ર રૈભ્યેણ સહ સંવિદમ્ । કૃત્વા સ્વધિષ્ણ્યમગમદ્ વસુના ચ સુપૂજિતઃ ।। ૫.

પછી બૃહસ્પતિએ રૈભ્ય સાથે વાત કરીને, વસુ દ્વારા યોગ્ય રીતે સન્માન પામી, પોતાના સ્થાને ગયા.

રૈભ્ય આઙ્ગિરસો રાજા વસુશ્ચોપવિવેશ હ । ઉપવિષ્ટેષુ રાજેન્દ્ર તેષુ તેષ્વપિ સોઽબ્રવીત્ ।। ૫.

આંગિરસ વંશના રૈભ્ય અને રાજા વસુ બેસી ગયા; બધા બેઠા પછી, રાજાઓમાં રાજા, તેણે એમને કહ્યું.

બૃહસ્પતિર્દેવગુરૂ રૈભ્યં વચનમન્તિકે । કિં કરોમિ મહાભાગ વેદવેદાઙ્ગપારગ ।। ૫.

દેવતાઓના ગુરુ બૃહસ્પતિએ રૈભ્યને કહ્યું: 'મહાભાગ્યશાળી, વેદ અને વેદાંગના જાણકાર, હું તમારા માટે શું કરી શકું?''

રૈભ્ય ઉવાચ । બૃહસ્પતે કર્મણા કિં પ્રાપ્યતે જ્ઞાનિનાઽથવા । મોક્ષ એતન્મમાચક્ષ્વ પૃચ્છતઃ સંશયં પ્રભો ।। ૫.

રૈભ્યે કહ્યું: 'બૃહસ્પતિ, કર્મથી શું મળે છે કે જ્ઞાનથી શું મળે છે? મુક્તિ વિશે મને કહો, કારણ કે મને આ વિષયમાં શંકા છે.'

બૃહસ્પતિરુવાચ । યત્કિંચિત્ કુરુતે કર્મ પુરુષઃ સાધ્વસાધુ વા । સર્વં નારાયણે ન્યસ્ય કુર્વન્ નૈવ ચ લિપ્યતે ।। ૫.

બૃહસ્પતિએ કહ્યું: 'માણસે જે કંઈ પણ કરે, સારા કે ખરાબ, બધું નારાયણને અર્પણ કરીને કરે તો એ કદી બંધાઈ જતો નથી.'

શ્રૂયતે ચ દ્વિજશ્રેષ્ઠ સંવાદો વિપ્રલુબ્ધયોઃ । આત્રેયો બ્રાહ્મણઃ કશ્ચિદ્ વેદાભ્યાસરતો મુનિઃ ।। ૫.

'દ્વિજશ્રેષ્ઠ, એવું પણ સાંભળવામાં આવે છે કે બે વિવાદ કરતા લોકો વચ્ચે સંવાદ થયો હતો: એક બ્રાહ્મણ ઋષિ, નામ આત્રેય, જે વેદના અભ્યાસમાં તત્પર હતો.'

વસત્યવિરતં પ્રાતઃસ્નાયી ત્રિષવણે રતઃ । નામ્ના સંયમનઃ પૂર્વમેકસ્મિન્ દિવસે નદીમ્ । ધર્મારણ્યે ગતઃ સ્નાતું ધન્યાં ભાગીરથીં શુભામ્ ।। ૫.

તે સતત રહેતો, સવારે સ્નાન કરતો અને ત્રણ વખત સંધ્યા કરતો; પહેલાં, સંયમન નામનો એક માણસ, એક દિવસે ધર્મના જંગલમાં ધન્ય અને પવિત્ર ભાગીરથી નદીમાં સ્નાન કરવા ગયો.

તત્રાસીનં મહાયૂથં હરિણાનાં વિચક્ષણઃ । લુબ્ધો નિષ્ઠુરકો નામ ધનુઃપાણિઃ કૃતાન્તવત્ । આયયૌ તં જિઘાંસુઃ સ ધનુષ્યાયોજ્ય સાયકમ્ ।। ૫.

ત્યાં, એક તીવ્ર નજરવાળો શિકારી, નામ નિષ્ઠુરક, હાથમાં ધનુષ લઈને, મૃત્યુ જેવો ભયાનક, બેઠેલા હરિણોના મોટા ટોળા પાસે આવ્યો, તેમને મારવા ધનુષ પર બાણ ચડાવીને તૈયાર થયો.

તતઃ સંયમનો વિપ્રો દૃષ્ટ્વા તં મૃગયારતમ્ । વારયામાસ મા ભદ્ર જીવઘાતમિમં કુરુ ।। ૫.

પછી બ્રાહ્મણ સંયમને તેને શિકાર માટે તત્પર જોઈને અટકાવવાનો પ્રયાસ કર્યો: 'ભલા માનવી, આ જીવહિંસા ન કર.'

એતચ્છ્રુત્વા વચો વ્યાધઃ સ્મિતપૂર્વમિદં વચઃ । ઉવાચ નાહં હિંસામિ પૃથગ્જીવં દ્વિજોત્તમ ।। ૫.

આ શબ્દો સાંભળી, શિકારીએ હળવી સ્મિત સાથે કહ્યું: 'હું કોઈ અલગ આત્માને દુઃખ આપતો નથી, દ્વિજશ્રેષ્ઠ.'

પરમાત્મા ત્વયં ભૂતૈઃ ક્રીડતે ભગવાન્ સ્વયમ્ । કૃતા મૃદા બલીવર્દ્દાસ્તદ્વદેતન્ન સંશયઃ ।। ૫.

'પરમાત્મા, ભગવાન સ્વયં સર્વ જીવોમાં રમે છે; બળદ અને માટી બધું એણે જ બનાવ્યું છે—એવું કહેવાય છે, અને તેમાં કોઈ શંકા નથી.'

અહે ભાવઃ સદા બ્રહ્મન્નવિદ્યેયં મુમુક્ષુણામ્ । યાત્રાપ્રાણરતં સર્વં જગદેતદ્ વિચેષ્ટિતમ્ । તત્રાહમિતિ યઃ શબ્દઃ સ સાધુત્વં ન ગચ્છતિ ।। ૫.

'બ્રાહ્મણ, આ ભાવના તો હંમેશા રહે છે—મૂક્તિ ઇચ્છનાર માટે આ અજ્ઞાન છે. આ આખું જગત, પ્રાણયાત્રામાં વ્યસ્ત છે. અહીં 'હું' એવો શબ્દ સાચો નથી ગણાતો.'

ઇત્યાકર્ણ્ય સ વિપ્રેન્દ્રો દ્વિજઃ સંયમનસ્તદા । વિસ્મયેનાબ્રવીદ્ વાક્યં લુબ્ધં નિષ્ઠુરકં દ્વિજઃ ।। ૫.

આ સાંભળી, એ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ સંયમને આશ્ચર્યથી શિકારી નિષ્ઠુરકને કહ્યું.

કિમેતદુચ્યતે ભદ્ર પ્રત્યક્ષં હેતુમદ્વચઃ । તતઃ શ્રુત્વા મુનેર્વિપ્રં લુબ્ધકઃ પ્રાહ ધર્મવિત્ । કુત્વા લોહમયં જાલં તસ્યાધો જ્વલનં દદૌ ।। ૫.

આ શું કહો છો, ભદ્ર? તમારું વચન સીધું અને સમજણભર્યું છે. પછી જ્યારે ઋષિ પાસેથી એ સાંભળ્યું, ત્યારે ધર્મને જાણનાર શિકારીએ પૂછ્યું: 'તમે લોખંડનું જાળ કેમ પાથર્યું અને નીચે અગ્નિ શા માટે પ્રગટાવી?'

દત્ત્વા વહ્નિં દ્વિજં પ્રાહ જ્વાલ્યતાં કાષ્ઠસચયઃ । તતો વિપ્રો મુખેનાગ્નિં પ્રજ્વાલ્ય વિરરામ હ ।। ૫.

અગ્નિ પ્રગટાવીને તેણે બ્રાહ્મણને કહ્યું: 'હવે લાકડાંનો ઢગલો સળગાવો.' પછી બ્રાહ્મણે પોતાના મોઢાથી અગ્નિ પ્રગટાવ્યો અને શાંત રહી ગયો.