વરાહપુરાણમ્

દુર્વાસ ઉવાચ । વૈશાખેઽપ્યેવમેવં તુ સંકલ્પ્ય વિધિના નરઃ । તદ્વત્ સ્નાનાદિકં કૃત્વા તતો દેવાલયં વ્રજેત્ ।। ૪૪.

દુર્વાસાએ કહ્યું: વૈશાખ મહિનામાં પણ આ રીતે સંકલ્પ કરીને, સ્નાન વગેરે કરીને પછી મંદિરે જવું.

તત્રારાધ્ય હરિં ભક્ત્યા એભિર્મન્ત્રૈર્વિચક્ષણઃ । જામદગ્ન્યાય પાદૌ તુ ઉદરં સર્વધારિણે । મધુસૂદનાયેતિ કટિમુરઃ શ્રીવત્સધારિણે ।। ૪૪.

ત્યાં ભક્તિપૂર્વક હરિનું પૂજન કરીને, વિદ્વાન પુરુષે આ મંત્રો બોલવા: 'જામદગ્નિને પગ, સર્વધારીને પેટ, મધુસૂદનને કમર અને છાતી, શ્રીવત્સધારીને પણ.'

ક્ષત્રાન્તકાય ચ ભુજૌ મણિકણ્ઠાય કણ્ઠકમ્ । સ્વનામ્ના શઙ્ખચક્રૌ તુ શિરો બ્રહ્માણ્ડધારિણે ।। ૪૪.

'ક્ષત્રિય વિનાશકને હાથ, મણિધારીને ગળું, પોતાના નામે શંખ અને ચક્ર, બ્રહ્માંડધારીને માથું.'

એવમભ્યર્ચ્ય મેધાવી પ્રાગ્વત્ તસ્યાગ્રતો ઘટમ્ । વિન્યસ્ય સ્થગિતં તદ્વદ્ વસ્ત્રયુગ્મેન વેષ્ટિતમ્ ।। ૪૪.

આ રીતે પૂજા કરીને, વિદ્વાન પુરુષે અગાઉની જેમ તેના આગળ ઘડો મૂકે, તેને કપડાંથી ઢાંકી અને બાંધે.

વૈણવેન તુ પાત્રેણ તસ્મિન્ સંસ્થાપયેદ્ધરિમ્ । જામદગ્ન્યેતિ વિખ્યાતં નામ્ના ક્લેશવિનાશનમ્ ।। ૪૪.

બાંસના પાત્રમાં હરિને સ્થાપિત કરવો, જે જામદગ્નિ નામે પ્રસિદ્ધ અને દુઃખનો નાશક છે.

દક્ષિણે પરશું હસ્તે તસ્ય દેવસ્ય કારયેત્ । સર્વગન્ધૈશ્ચ સંપૂજ્ય પુષ્પૈર્નાનાવિધૈઃ શુભૈઃ ।। ૪૪.

તે દેવતાના જમણા હાથમાં પરશુ (કુહાડી) રાખવી, અને સર્વ સુગંધ અને વિવિધ શુભ ફૂલો વડે પૂજન કરવું.

તતસ્તસ્યાગ્રતઃ કુર્યાજ્જાગરં ભક્તિમાન્નરઃ । પ્રભાતે વિમલે સૂર્યે બ્રાહ્મણાય નિવેદયેત્ । એવં નિયમયુક્તસ્ય યત્ફલં તન્નિબોધ મે ।। ૪૪.

પછી તેના આગળ ભક્તિપૂર્વક જાગરણ કરવું, સવારના શુદ્ધ સૂર્યે ઉગે ત્યારે બ્રાહ્મણને અર્પણ કરવું. આવી નિયમિત વિધિનું ફળ હવે મારા પાસેથી સાંભળો.

આસીદ્ રાજા મહાભાગો વીરસેનો મહાબલઃ । અપુત્રઃ સ પુરા તીવ્રં તપસ્તેપે મહૌજસા ।। ૪૪.

એક વખત મહાભાગ્યશાળી અને મહાબલી રાજા વીરસેન હતો; તે પુત્રહીન હતો અને તેણે ઘોર તપશ્ચર્યાથી ઉપવાસ કર્યો હતો.

ચરતસ્તત્તપો ઘોરં યાજ્ઞવલ્ક્યો મહામુનિઃ । આજગામ મહાયોગી તં દૃષ્ટ્વા નાતિદૂરતઃ ।। ૪૪.

જ્યારે તે ઘોર તપ કરી રહ્યો હતો, ત્યારે મહાન યોગી યાજ્ઞવલ્ક્ય ઋષિ ત્યાં નજીક આવ્યા અને તેને જોયો.

તમાયાન્તમથો દૃષ્ટ્વા ઋષિં પરમવર્ચસમ્ । કૃતાઞ્જલિપુટો ભૂત્વા રાજાભ્યુત્થાનમાકરોત્ ।। ૪૪.

તે approaching ઋષિને જોઈ, જે તેજસ્વી અને મહાન શક્તિ ધરાવતા હતા, રાજાએ હાથ જોડીને વિનમ્રતાથી ઊભા રહીને તેમનું સ્વાગત કર્યું.

સ પૂજિતો મુનિઃ પ્રાહ કિમર્થં તપ્યતે તપઃ । રાજન્ કથય ધર્મજ્ઞ કિં તે કાર્યં વિવક્ષિતમ્ ।। ૪૪.

મુનિએ પૂજિત થયા પછી પૂછ્યું: 'હે રાજા, તું કયા હેતુ માટે તપ કરી રહ્યો છે? ધર્મને જાણનારા, તારી ઇચ્છા શું છે તે મને કહો.'

રાજોવાચ । અપુત્રોઽહં મહાભાગ નાસ્તિ મે પુત્રસંતતિઃ । તેન મે તપ આંસ્થાય કૃષ્યતે સ્વતનુર્દ્વિજ ।। ૪૪.

રાજાએ કહ્યું: હે મહાભાગ્યશાળી, મારા કોઈ પુત્ર નથી, મારી વંશ પર પુત્રોની લાઈનેજ નથી. આ કારણે હું ખૂબ દુઃખી છું અને મારા શરીર પર પણ આ તપસ્યાનો ભાર પડી રહ્યો છે, હે દ્વિજ.

યાજ્ઞવલ્ક્ય ઉવાચ । અલં તે તપસાઽનેન મહાક્લેશેન પાર્થિવ । અલ્પાયાસેન તે પુત્રો ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ ।। ૪૪.

યાજ્ઞ્યવલ્ક્યે કહ્યું: હે રાજા, હવે તું આટલી કઠિન તપસ્યા કરવી જરૂરી નથી. બહુ ઓછી મહેનતથી તને પુત્ર મળશે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

રાજોવાચ । કથં મે ભવિતા પુત્રો અલ્પાયાસેન વૈ દ્વિજ । એતન્મે કથય પ્રીતો ભગવન્ પ્રણતસ્ય હ ।। ૪૪.

રાજાએ કહ્યું: હે દ્વિજ, ઓછી મહેનતથી મને પુત્ર કેવી રીતે મળશે? હે ભગવન, હું તારી શરણમાં આવ્યો છું, કૃપા કરીને મને આ વાત સ્પષ્ટ કહી દે.

દુર્વાસા ઉવાચ । એવમુક્તો મુનિસ્તેન પાર્થિવેન યશસ્વિના । આચખ્યૌ દ્વાદશીં ચેમાં વૈશાખે સિતપક્ષજામ્ ।। ૪૪.

દુર્વાસાએ કહ્યું: એ પ્રસિદ્ધ રાજાએ જ્યારે એમ પૂછ્યું, ત્યારે મુનિએ વૈશાખ મહિનાની શુક્લ પક્ષની આ દ્વાદશીનું વર્તન કેવી રીતે કરવું તે સમજાવ્યું.

સ હિ રાજા વિધાનેન પુત્રકામો વિશેષતઃ । ઉપોષ્ય લબ્ધવાન્ પુત્રં નલં પરમધાર્મિકમ્ । યોઽદ્યાપિ કીર્ત્યતે લોકે પુણ્યશ્લોકો નરોત્તમઃ ।। ૪૪.

એ રાજાએ ખાસ પુત્રની ઇચ્છાથી નિયમ મુજબ વર્તન કર્યું અને તેને નલ નામે એક ઉત્તમ અને ધર્મનિષ્ઠ પુત્ર મળ્યો. આજે પણ એ પુણ્યશ્લોક અને મહાન પુરુષ તરીકે જગતમાં પ્રસિદ્ધ છે.

પ્રાસઙ્ગિકં ફલં હ્યેતદ્ ગતસ્યાસ્ય મહામુને । સુપુત્રો જાયતે વિત્તવિદ્યાવાન્ કાન્તિરુત્તમા ।। ૪૪.

હે મહામુનિ, જે આ વર્તન કરે છે તેને આવું ફળ મળે છે: તેને સારા ગુણોવાળો, ધનવાન, વિદ્વાન અને સુંદર પુત્ર થાય છે.

ઇહ જન્મનિ કિં ચિત્રં પરલોકે શ્રૃણુષ્વ મે । કલ્પમેકં બ્રહ્મલોકે વસિત્વાઽપ્સરસાં ગણૈઃ ।। ૪૪.

આ જન્મમાં તો આવું છે, પણ પરલોકમાં શું અદ્ભુત ફળ મળે છે તે પણ સાંભળ: એક કલ્પ સુધી બ્રહ્મલોકમાં અપ્સરાઓની સંગતમાં રહે છે.

ક્રીડત્યન્તે પુનઃ સૃષ્ટૌ ચક્રવર્તી ભવેદ્ ધ્રુવમ્ । ત્રિંશત્યબ્દસહસ્ત્રાણિ જીવતે નાત્ર સંશયઃ ।। ૪૪.

પછી જ્યારે ફરી સર્જન થાય ત્યારે તે ચોક્કસ ચક્રવર્તી રાજા બને છે અને ત્રીસ હજાર વર્ષ સુધી જીવે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

દુર્વાસા ઉવાચ । જ્યેષ્ઠમાસેઽપ્યેવમેવં સંકલ્પ્ય વિધિના નરઃ । અર્ચયેત્ પરમં દેવં પુષ્પૈર્નાનાવિધૈઃ શુભૈઃ ।। ૪૫.

દુર્વાસાએ કહ્યું: જ્યેષ્ઠ મહિનામાં પણ એ જ રીતે સંકલ્પ કરીને, નિયમ મુજબ પુરુષે વિવિધ શુભ ફૂલો વડે પરમ દેવની પૂજા કરવી.

નમો રામાભિરામાય પાદૌ પૂર્વં સમર્ચયેત્ । ત્રિવિક્રમાયેતિ કટિં ધૃતવિશ્વાય ચોદરમ્ ।। ૪૫.

પહેલા 'રામાભિરામ' કહીને ભગવાનના પગની પૂજા કરે, પછી 'ત્રિવિક્રમ' કહીને કમર અને 'ધૃતવિશ્વ' કહીને પેટની પૂજા કરે.

ઉરઃ સંવત્સરાયેતિ કણ્ઠં સંવર્ત્તકાય ચ । સર્વાસ્ત્રધારિણે બાહૂ સ્વનામ્નાઽબ્જરથાઙ્ગકૌ ।। ૪૫.

'સંવત્સર' કહીને છાતીની, 'સંવર્તક' કહીને ગળાની, 'સર્વાસ્ત્રધારી' કહીને બાંયની અને પોતાના નામથી કમળરથવાળા બાંયની પૂજા કરે.

સહસ્ત્રશિરસેઽભ્યર્ચ્ય શિરસ્તસ્ય મહાત્મનઃ । એવમભ્યર્ચ્ય વિધિવત્ પ્રાગુક્તં કુમ્ભં વિન્યસેત્ ।। ૪૫.

પછી 'સહસ્ત્રશિરા' કહીને મહાત્મા ભગવાનના માથાની પૂજા કરે. આ રીતે વિધિ મુજબ પૂજા કરીને અગાઉ જણાવેલ કુંભને સ્થાપે.

પ્રાગ્વદ્ વસ્ત્રયુગચ્છન્નૌ સૌવર્ણૌ રામલક્ષ્મણૌ । અર્ચયિત્વા વિધાનેન પ્રભાતે બ્રાહ્મણાય તૌ । દાતવ્યૌ મનસા કામમીહતા પુરુષેણ તુ ।। ૪૫.

પહેલા જે રીતે કહ્યું એ પ્રમાણે, કપડાંથી ઢાંકી, સોનાની રામ અને લક્ષ્મણની મૂર્તિઓની પૂજા કરીને, સવારે મનથી ઇચ્છિત ફળ માંગનાર પુરુષે તે બ્રાહ્મણને આપવી.

અપુત્રેણ પુરા પૃષ્ટો રાજ્ઞા દશરથેન ચ । પુત્રકામપરઃ પશ્ચાદ્ વસિષ્ઠઃ પરમાર્ચિતઃ ।। ૪૫.

ક્યારેક રાજા દશરથએ પુત્રના અભાવે આ પ્રશ્ન પૂછ્યો હતો અને પછી પુત્રની ઇચ્છાથી વિશેષ રીતે વસિષ્ઠની પૂજા કરી હતી.

ઇદમેવ વિધાનં તુ કથયામાસ સ દ્વિજઃ । પ્રાગ્રહસ્યં વિદિત્વા તુ સ રાજા કૃતવાનિદમ્ ।। ૪૫.

એ દ્વિજે એ જ વિધિ સમજાવી અને યોગ્ય રીત જાણી રાજાએ એ વર્તન કર્યું.

તસ્ય પુત્રઃ સ્વયં જજ્ઞે રામનામા સુતો બલી । ચતુર્દ્ધા સોઽવ્યયો વિષ્ણુઃ પરિતુષ્ટો મહામુને । એતદૈહિકમાખ્યાતં પારત્રિકમતઃ શ્રૃણુ ।। ૪૫.

પછી તેના ઘરે પોતે જ એક બળવાન પુત્ર જન્મ્યો, જેનું નામ રામ હતું. અવિનાશી વિષ્ણુએ પ્રસન્ન થઈ ચાર ભાગે અવતાર લીધો. આ તો આ લોકનું ફળ છે; હવે પરલોકનું ફળ સાંભળ.

તાવદ્ ભોગાન્ ભુઞ્જતે સ્વર્ગસંસ્થો યાવદિન્દ્રા દશ ચ દ્વિદ્વિસંખ્યા । અતીતકાલે પુનરેત્ય મર્ત્ત્યો ભવેત રાજા શતયજ્ઞયાજી । નશ્યન્તિ પાપાનિ ચ તસ્ય પુંસઃ પ્રાપ્નોતિ નિર્વાણમલં ચ શાશ્વતમ્ ।। ૪૫.

એ સ્વર્ગમાં એતલા સમય સુધી ભોગ ભોગવે છે જેટલા સમય દસ ઇન્દ્રો અને એના દ્વિગણિત રાજા કરે છે. પછી જ્યારે સમય પૂરો થાય ત્યારે ફરી મનુષ્ય બનીને એ શતયજ્ઞ કરનાર રાજા બને છે. તેના બધા પાપ નાશ પામે છે અને એ શાશ્વત મુક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે.

દુર્વાસા ઉવાચ । આષાઢેઽપ્યેવમેવં તુ સંકલ્પ્ય વિધિના નરઃ । અર્ચયેત્ પરમં દેવં ગન્ધપુષ્પૈરનેકશઃ ।। ૪૬.

દુર્વાસાએ કહ્યું: આષાઢ મહિનામાં પણ એ જ રીતે સંકલ્પ કરીને, નિયમ મુજબ પુરુષે અનેક વખત સુગંધિત ફૂલો વડે પરમ દેવની પૂજા કરવી.