વરાહપુરાણમ્

નરસિંહાય પાદૌ તુ ગોવિન્દાયેત્યુરૂ તથા । કટિં વિશ્વભુજે પૂજ્ય અનિરુદ્ધેત્યુરસ્તથા ।। ૪૨.

નરસિંહ ભગવાન માટે પગની, ગોવિંદ માટે જાંઘની, વિશ્વભુજ માટે કટિની અને અનિરુદ્ધ માટે બાહુની પૂજા કરવી.

કણ્ઠં તુ શિતિકણ્ઠાય પિઙ્ગકેશાય વૈ શિરઃ । અસુરધ્વંસનાયેતિ ચક્રં તોયાત્મને તથા । શઙ્ખમિત્યેવ સંપૂજ્ય ગન્ધપુષ્પફલૈસ્તથા ।। ૪૨.

શિતિકંઠ માટે ગળાની, પિંગકેશ માટે માથાની, અસુરવિનાશક માટે ચક્રની અને જળરૂપ માટે શંખની પૂજા કરવી; દરેકને ચંદન, ફૂલ અને ફળથી પૂજવું.

તદગ્રે ઘટમાદાય સિતવસ્ત્રયુગાન્વિતમ્ । તસ્યોપરિ નૃસિહં તુ સૌવર્ણં તામ્રભાજને । સૌવર્ણ શક્તિતઃ કૃત્વા દારુવંશમયેઽપિ વા ।। ૪૨.

પૂજાના આરંભે, સફેદ કપડાંથી સજ્જ ઘડો રાખવો; તેના ઉપર તાંબાના વાસણમાં સોનાની નરસિંહમૂર્તિ મૂકવી—સોનાની શક્ય ન હોય તો લાકડાં કે વાંસની મૂર્તિ પણ ચાલે.

રત્નગર્ભઘટે સ્થાપ્ય તં સંપૂજ્ય ચ માનવઃ । દ્વાદશ્યાં વેદવિદુષે બ્રાહ્મણાય નિવેદયેત્ ।। ૪૨.

એ મૂર્તિને રત્નજડિત ઘડામાં સ્થાપી અને પૂજા કરીને, દ્વાદશી દિવસે વેદજ્ઞ બ્રાહ્મણને અર્પણ કરવી.

એવં કૃતે ફલં પ્રાપ્તં યત્ પુરા પાર્થિવેન તુ । તસ્યાહં સંપ્રવક્ષ્યામિ વત્સનામ્ના મહામુને ।। ૪૨.

આ રીતે કરવાથી જે ફળ પ્રાચીનકાળે રાજાએ મેળવ્યું હતું, એ હું હવે તને 'વત્સ' નામે કહું છું, હે મહામુનિ.

આસીત્ કિંપુરુષે વર્ષે રાજા પરમધાર્મિકઃ । ભારતેતિ ચ વિખ્યાતસ્તસ્ય વત્સઃ સુતોઽભવત્ ।। ૪૨.

કિંપુરુષ દેશમાં એક ખૂબ ધર્મી રાજા હતા, જેમનું નામ ભારત હતું અને તેઓ ખૂબ પ્રસિદ્ધ હતા. તેમના પુત્રનું નામ વત્સ હતું.

સ શત્રુભિર્જિતઃ સંખ્યે હૃતકોશો દ્વિપાદવાન્ । વનં પ્રાયાત્ સપત્નીકો વસિષ્ઠસ્યાશ્રમેઽવસત્ ।। ૪૨.

યુદ્ધમાં શત્રુઓએ તેમને હરાવ્યા, તેમનો ખજાનો અને હાથીઓ લઈ લીધા. પછી તેઓ પોતાની પત્ની સાથે જંગલમાં ગયા અને વશિષ્ઠના આશ્રમમાં રહેવા લાગ્યા.

કાલેન ગચ્છતા સોઽથ વસિષ્ઠેન મહર્ષિણા । કિં કાર્યમિતિ સ પ્રોક્તો વસસ્યસ્મિન્ મહાશ્રમે ।। ૪૨.

સમય જતાં મહર્ષિ વશિષ્ઠે તેમને પૂછ્યું: 'આ મહા આશ્રમમાં તારો શું હેતુ છે?'

રાજોવાચ । ભગવન્ હૃતકોશોઽહં હૃતરાજ્યો વિશેષતઃ । શત્રુભિર્હતસંકલ્પો ભવન્તં શરણં ગતઃ । ઉપદેશપ્રદાનેન પ્રસાદં કર્તુમર્હસિ ।। ૪૨.

રાજાએ કહ્યું: 'ભગવાન, મારું રાજ્ય અને ખજાનો બંને શત્રુઓએ લઈ લીધા છે. હું હમણાં ખૂબ દુઃખી છું અને આપના આશ્રયે આવ્યો છું. કૃપા કરીને મને યોગ્ય માર્ગદર્શન આપો અને કૃપા કરો.'

એવમુક્તો વસિષ્ઠસ્તુ તસ્યેમાં દ્વાદશીં મુને । વિધિના પ્રત્યુવાચાથ સોઽપિ સર્વં તથાઽકરોત્ ।। ૪૨.

આ રીતે રાજાએ વિનંતી કરતાં વશિષ્ઠજીએ તેમને દ્વાદશીનું વ્રત સમજાવ્યું અને જે રીતે કરવું તે પણ કહ્યું. રાજાએ બધું તેમ જ કર્યું.

તસ્ય વ્રતાન્તે ભગવાન્ નારસિંહસ્તુતોષ હ । ચક્રં પ્રાદાચ્ચ શત્રૂણાં વિધ્વંસનકરં પરમ્ ।। ૪૨.

વ્રત પૂરુ થતાં ભગવાન નરસિંહદેવે પ્રસન્ન થઈને તેમને શત્રુઓને નાશ કરનાર ચક્ર આપ્યું.

તેનાસ્ત્રેણ સ્વકં રાજ્યં જિતવાન્ સ નૃપોત્તમઃ । રાજ્યે સ્થિત્વાઽશ્વમેધાનાં સહસ્ત્રમકરોદ્ વિભુઃ । અન્તે ચ વિષ્ણુલોકાખ્યં પદમાપ ચ સત્તમ ।। ૪૨.

એ અસ્ત્રથી રાજાએ પોતાનું રાજ્ય પરત મેળવ્યું. રાજ્યમાં રહીને તેમણે હજાર અશ્વમેધ યજ્ઞો કર્યા અને અંતે વિષ્ણુલોકને પ્રાપ્ત કર્યા.

એષા ધન્યા પાપહરા દ્વાદશી ભવતો મુને । કથિતા યા પ્રયત્નેન શ્રુત્વા કુરુ યથેપ્સિતમ્ ।। ૪૨.

મુને, આ શુભ અને પાપ નાશક દ્વાદશીનું વ્રત તને કહ્યુ છે. હવે ધ્યાનથી સાંભળી, તારે જે કરવું હોય તે કર.

દુર્વાસા ઉવાચ । એવમેવ મુને માસિ ચૈત્રે સંકલ્પ્ય દ્વાદશીમ્ । ઉપોષ્યારાધયેત્ પશ્ચાત્ દેવદેવં જનાર્દનમ્ ।। ૪૩.

દુર્વાસાએ કહ્યું: 'મુને, એ જ રીતે ચૈત્ર માસમાં દ્વાદશીનું સંકલ્પ કરીને ઉપવાસ કરવો અને પછી દેવદેવ જનાર્દનનું પૂજન કરવું.'

વામનાયેતિ પાદૌ તુ વિષ્ણવે કટિમર્ચયેત્ । વાસુદેવેતિ જઠરમુરઃ સંપૂર્ણકાય ચ ।। ૪૩.

પગનું પૂજન વામન તરીકે, કટિનું પૂજન વિષ્ણુ તરીકે, અને પેટ, છાતી તથા આખા શરીરનું પૂજન વાસુદેવ તરીકે કરવું.

કણ્ઠં વિશ્વકૃતે પૂજ્ય શિરો વૈ વ્યોમરૂપિણે । બાહૂ વિશ્વજિતે પૂજ્ય સ્વનામ્ના શંખચક્રકૌ ।। ૪૩.

ગળાનું પૂજન વિશ્વકૃત તરીકે, માથાનું આકાશરૂપ તરીકે, બાંયનું વિશ્વજિત તરીકે અને શંખ-ચક્રનું તેમના પોતાના નામથી પૂજન કરવું.

અનેન વિધિનાભ્યર્ચ્ય દેવદેવં સનાતનમ્ । પ્રાગ્વદેવોત્તરં કુમ્ભં સયુગ્મં પુરતો ન્યસેત્ ।। ૪૩.

આ રીતે સનાતન દેવદેવનું પૂજન કર્યા પછી પૂર્વ અને ઉત્તર તરફ બે કળશ મૂકી દેવા.

પ્રાગુક્તપાત્રે સંસ્થાપ્ય વામનં કાઞ્ચનં બુધઃ । યથાશક્ત્યા કૃતં હ્રસ્વં સિતયજ્ઞોપવીતિનમ્ ।। ૪૩.

પહેલાં જે પાત્ર કહેવામાં આવ્યું તેમાં પોતાની શક્તિ પ્રમાણે નાનકડું, સફેદ યજ્ઞોપવીત ધરાવતું સોનાનું વામન મૂકે.

કુણ્ડિકાં સ્થાપયેત્ પાર્શ્વે છત્રિકાં પાદુકે તથા । અક્ષમાલાં ચ સંસ્થાપ્ય વૃસિકાં ચ વિશેષતઃ ।। ૪૩.

પાર्श્વે એક પાણીની કુંડી, છત્રી, પાદુકા, અક્ષમાળા અને ખાસ કરીને દંડ પણ મૂકે.

એતૈરુપસ્કરૈર્યુક્તં પ્રભાતે સ દ્વિજાતયે । દાપયેત્ પ્રીયતાં વિષ્ણુર્હ્રસ્વરૂપીત્યુદીરયેત્ ।। ૪૩.

આ બધાં ઉપકરણોથી સજ્જ કરીને સવારે કોઈ દ્વિજને આપવું અને કહેવું: 'વિષ્ણુ, વામન રૂપે પ્રસન્ન થાઓ.'

માસનામ્ના તુ સંયુક્તં પ્રાદુર્ભાવવિધાનકમ્ । પ્રીયતામિતિ સર્વત્ર વિધિરેષ પ્રકીર્તિતઃ ।। ૪૩.

માસના નામ અને પ્રાદુર્ભાવવિધિ સાથે, સર્વત્ર આ જ વિધિ કહેવાય છે—'પ્રસન્ન થાઓ' એમ કહીને.

શ્રૂયતે ચ પુરા રાજા હર્યશ્વઃ પૃથિવીપતિઃ । અપુત્રઃ સ તપસ્તેપે પુત્રમિચ્છંસ્તપોધનમ્ ।। ૪૩.

પહેલા એક રાજા હતા, જેમનું નામ હર્યશ્વ હતું. તેઓ પૃથ્વીપતિ હતા, પણ સંતાન વિહોણા હોવાથી પુત્રની ઇચ્છાથી તપસ્યા કરતા હતા.

તસ્યૈવ કુર્વતો વ્યુષ્ટિં પુત્રાર્થે મુનિસત્તમ । આજગામ હરિઃ પૂર્વં દ્વિજરૂપં સમાશ્રિતઃ ।। ૪૩.

પુત્રપ્રાપ્તિ માટે રાત્રીજાગરણ કરતા હતા ત્યારે, હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, ભગવાન હરિ દ્વિજરૂપ ધારણ કરીને સૌપ્રથમ આવ્યા.

ઉવાચ તપસા રાજન્ કિં તે વ્યવસિતં પ્રભો । પુત્રાર્થમિતિ પ્રોવાચ તં વિપ્રઃ પ્રત્યુવાચ હ ।। ૪૩.

તે સમયે રાજાએ પૂછ્યું: 'હે પ્રભુ, તમે આ તપશ્ચર્યાથી શું ઇચ્છ્યું છે?' ત્યારે વિદ્વાન ઋષિએ જવાબ આપ્યો: 'મારે પુત્રની કામના છે.'

ઇદમેવ વિધાનં તુ કુરુ રાજન્નુવાચ હ । એવમુક્ત્વા તુ રાજાનં ક્ષણાદન્તર્હિતઃ પ્રભુઃ ।। ૪૩.

પછી તેણે કહ્યું: 'હે રાજા, આ રીત પ્રમાણે કર.' આમ કહીને પ્રભુ ક્ષણમાં અદૃશ્ય થઇ ગયા.

રાજાઽપિ તં ચકારાશુ મન્ત્રવન્તં દ્વિજાતયે । દરિદ્રાય તથા પ્રાદાત્ જ્યોતિર્ગાર્ગાય ધીમતે ।। ૪૩.

રાજાએ તરત જ મંત્રોચ્ચાર સાથે વિધિ પૂર્ણ કરી, ગરીબોને અને વિદ્વાન જ્યોતિર્ગર્ગને પણ દાન આપ્યું.

યથાદિતેરપુત્રાયાઃ સ્વયં પુત્રત્વમાગતઃ । ભગવંસ્તેન સત્યેન મમાપ્યસ્તુ સુતો વરઃ ।। ૪૩.

જેમ બીજાના પુત્રે પોતે પુત્રપદ મેળવ્યું, એ જ સત્યના બળે, હે ભગવાન, મને પણ શ્રેષ્ઠ પુત્ર પ્રાપ્ત થાય.

અનેન વિધિના દત્તે તસ્ય પુત્રોઽભવન્મુને । કુવલાશ્વ ઇતિ ખ્યાતશ્ચક્રવર્તી મહાબલઃ ।। ૪૩.

આ વિધિથી દાન આપ્યા પછી, તેને પુત્ર થયો; તે કુવલાશ્વ નામે પ્રસિદ્ધ અને મહાન શક્તિશાળી ચક્રવર્તી બન્યો.

અપુત્રો લભતે પુત્રમધનો લભતે ધનમ્ । ભ્રષ્ટરાજ્યો લભેદ્ રાજ્યં મૃતો વિષ્ણુપુરં વ્રજેત્ ।। ૪૩.

પુત્રહીનને પુત્ર મળે છે, ગરીબને ધન મળે છે, રાજ્ય ગુમાવનારને રાજ્ય પાછું મળે છે અને મૃત્યુ પામેલા વિષ્ણુના ધામે પહોંચે છે.