વરાહપુરાણમ્

દુર્વાસા ઉવાચ । એવમુક્તો મુનિસ્તેન દેવરાત ઇમં વ્રતમ્ । આચખ્યૌ સોઽપિ તં કૃત્વા ભુક્ત્વા ભોગાન્સુપુષ્કલાન્ ।। ૪૧.

દુર્વાસાએ કહ્યું: રાજાએ પૂછ્યું ત્યારે દેવરાતે એ વ્રત સમજાવ્યું; તેણે એ વ્રત કર્યું અને ઘણાં સુખ ભોગવ્યાં.

મુત્યુકાલે મુનિશ્રેષ્ઠ સૌવર્ણેન વિરાજતા । વિમાનેનાગમત્ સ્વર્ગમિન્દ્રલોકં સ પાર્થિવઃ ।। ૪૧.

મૃત્યુ સમયે, હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, એ રાજા સુવર્ણના તેજસ્વી વિમાનમાં બેસી સ્વર્ગ, એટલે કે ઇન્દ્રલોકમાં ગયો.

તસ્યેન્દ્રસ્ત્વર્ઘ્યમાદાય પ્રત્યુત્થાનેન નિર્યયૌ । આયાન્તમિન્દ્રં દૃષ્ટ્વા તુ તમૂચુર્વિષ્ણુકિંકરાઃ । ન દ્રષ્ટવ્યો દેવરાજસ્ત્વદ્ધીનસ્તપસા ઇતિ ।। ૪૧.

ત્યારે ઇન્દ્રે અર્જ્ય લઈને આવકારવા આવ્યો; ઇન્દ્રને આવતો જોઈને વિષ્ણુના સેવકોએ કહ્યું: 'તપસ્યામાં ઓછા હોય એવા વ્યક્તિએ દેવરાજને જોવું નહીં.'

એવં સર્વે લોકપાલા નિર્યયુસ્તસ્ય તેજસા । પ્રત્યાખ્યાતાશ્ચ તૈર્વિષ્ણુકિંકરૈર્હીનકર્મણઃ । એવં સ સત્યલોકાન્તં ગતો રાજા મહામુને ।। ૪૧.

એ રીતે બધા લોકપાલો એ રાજાના તેજથી ખેંચાઈને બહાર આવ્યા; પણ વિષ્ણુના સેવકોએ ઓછા પુણ્યવાળા એમને પરત મોકલ્યા. એ રીતે એ રાજા સત્યલોક સુધી પહોંચ્યો, હે મહામુનિ.

અપુનર્મારકે લોકે દાહપ્રલયવર્જ્જિતે । અદ્યાપિ તિષ્ઠતે દેવૈઃ સ્તૂયમાનો મહાનૃપઃ । પ્રસન્ને યજ્ઞપુરુષે કિં ચિત્રં યેન તદ્ભવેત્ ।। ૪૧.

મૃત્યુ અને વિનાશથી રહિત એવા લોકમાં, આજે પણ એ મહારાજા દેવતાઓ દ્વારા સ્તુતિ પામે છે. જ્યારે યજ્ઞપતિ પ્રસન્ન થાય ત્યારે શું આશ્ચર્ય છે?

ઇહ જન્મનિ સૌભાગ્યમાયુરારોગ્યસમ્પદઃ । એકૈકા વિધિનોપાસ્તા દદાત્યમૃતમુત્તમમ્ ।। ૪૧.

આ જન્મમાં સૌભાગ્ય, આયુષ્ય, આરોગ્ય અને સંપત્તિ—દરેક વસ્તુ નિયમ મુજબ પૂજા કરવાથી મળે છે અને ઉત્તમ અમૃત પામાય છે.

કિં પુનર્વર્ષસંપૂર્ણે સ દદાતિ સ્વકં પદમ્ । નારાયણશ્ચતુર્મૂર્ત્તિઃ પરાર્ધ્યં ચ ન સંશયઃ ।। ૪૧.

તો પછી, જ્યારે આખું વર્ષ પૂરું થાય ત્યારે? એ સમયે નારાયણ, ચતુર્મૂર્તિવાળા, પોતાનું સર્વોચ્ચ સ્થાન આપે છે—આમાં કોઈ સંશય નથી.

યથૈવોદ્ધૃતવાન્ વેદાન્ મત્સ્યરૂપેણ કેશવઃ । ક્ષીરામ્બુધૌ મથ્યમાને મન્દરં ધૃતવાન્ પ્રભુઃ । તદ્વચ્ચ કૂર્મરૂપાખ્યા દ્વિતીયા પશ્ય વૈષ્ણવી ।। ૪૧.

જેમ કેશવે માછલીરૂપે વેદોને ઉગાર્યા, અને ક્ષીરસાગરનું મથન કરતી વખતે ભગવાને મન્દર પર્વતને ધારણ કર્યો, એ જ રીતે, તું બીજી વૈષ્ણવ કૂર્મ રૂપને પણ જો.

યથા રસાતલાત્ ક્ષ્માં ચ ધૃતવાન્ પુરુષોત્તમઃ । વરાહરૂપી તદ્વચ્ચ તૃતીયા પશ્ય વૈષ્ણવી ।। ૪૧.

જેમ પુરુષોત્તમ ભગવાને વારાહ રૂપે પૃથ્વીને પાતાળમાંથી ઉપાડી, એ જ રીતે ત્રીજી વૈષ્ણવ મુર્તિને પણ તું જો.

દુર્વાસા ઉવાચ । તદ્વત્ ફાલ્ગુનમાસે તુ શુક્લપક્ષે તુ દ્વાદશીમ્ । ઉપોષ્ય પ્રોક્તવિધિના હરિમારાધયેત્ સુધીઃ ।। ૪૨.

દુર્વાસાએ કહ્યું: એ જ રીતે, ફાગણ મહિનામાં, શુક્લપક્ષની દ્વાદશી દિવસે, વિધિપૂર્વક ઉપવાસ કરીને, વિવેકી મનુષ્યે હરિની પૂજા કરવી.

નરસિંહાય પાદૌ તુ ગોવિન્દાયેત્યુરૂ તથા । કટિં વિશ્વભુજે પૂજ્ય અનિરુદ્ધેત્યુરસ્તથા ।। ૪૨.

નરસિંહ ભગવાન માટે પગની, ગોવિંદ માટે જાંઘની, વિશ્વભુજ માટે કટિની અને અનિરુદ્ધ માટે બાહુની પૂજા કરવી.

કણ્ઠં તુ શિતિકણ્ઠાય પિઙ્ગકેશાય વૈ શિરઃ । અસુરધ્વંસનાયેતિ ચક્રં તોયાત્મને તથા । શઙ્ખમિત્યેવ સંપૂજ્ય ગન્ધપુષ્પફલૈસ્તથા ।। ૪૨.

શિતિકંઠ માટે ગળાની, પિંગકેશ માટે માથાની, અસુરવિનાશક માટે ચક્રની અને જળરૂપ માટે શંખની પૂજા કરવી; દરેકને ચંદન, ફૂલ અને ફળથી પૂજવું.

તદગ્રે ઘટમાદાય સિતવસ્ત્રયુગાન્વિતમ્ । તસ્યોપરિ નૃસિહં તુ સૌવર્ણં તામ્રભાજને । સૌવર્ણ શક્તિતઃ કૃત્વા દારુવંશમયેઽપિ વા ।। ૪૨.

પૂજાના આરંભે, સફેદ કપડાંથી સજ્જ ઘડો રાખવો; તેના ઉપર તાંબાના વાસણમાં સોનાની નરસિંહમૂર્તિ મૂકવી—સોનાની શક્ય ન હોય તો લાકડાં કે વાંસની મૂર્તિ પણ ચાલે.

રત્નગર્ભઘટે સ્થાપ્ય તં સંપૂજ્ય ચ માનવઃ । દ્વાદશ્યાં વેદવિદુષે બ્રાહ્મણાય નિવેદયેત્ ।। ૪૨.

એ મૂર્તિને રત્નજડિત ઘડામાં સ્થાપી અને પૂજા કરીને, દ્વાદશી દિવસે વેદજ્ઞ બ્રાહ્મણને અર્પણ કરવી.

એવં કૃતે ફલં પ્રાપ્તં યત્ પુરા પાર્થિવેન તુ । તસ્યાહં સંપ્રવક્ષ્યામિ વત્સનામ્ના મહામુને ।। ૪૨.

આ રીતે કરવાથી જે ફળ પ્રાચીનકાળે રાજાએ મેળવ્યું હતું, એ હું હવે તને 'વત્સ' નામે કહું છું, હે મહામુનિ.

આસીત્ કિંપુરુષે વર્ષે રાજા પરમધાર્મિકઃ । ભારતેતિ ચ વિખ્યાતસ્તસ્ય વત્સઃ સુતોઽભવત્ ।। ૪૨.

કિંપુરુષ દેશમાં એક ખૂબ ધર્મી રાજા હતા, જેમનું નામ ભારત હતું અને તેઓ ખૂબ પ્રસિદ્ધ હતા. તેમના પુત્રનું નામ વત્સ હતું.

સ શત્રુભિર્જિતઃ સંખ્યે હૃતકોશો દ્વિપાદવાન્ । વનં પ્રાયાત્ સપત્નીકો વસિષ્ઠસ્યાશ્રમેઽવસત્ ।। ૪૨.

યુદ્ધમાં શત્રુઓએ તેમને હરાવ્યા, તેમનો ખજાનો અને હાથીઓ લઈ લીધા. પછી તેઓ પોતાની પત્ની સાથે જંગલમાં ગયા અને વશિષ્ઠના આશ્રમમાં રહેવા લાગ્યા.

કાલેન ગચ્છતા સોઽથ વસિષ્ઠેન મહર્ષિણા । કિં કાર્યમિતિ સ પ્રોક્તો વસસ્યસ્મિન્ મહાશ્રમે ।। ૪૨.

સમય જતાં મહર્ષિ વશિષ્ઠે તેમને પૂછ્યું: 'આ મહા આશ્રમમાં તારો શું હેતુ છે?'

રાજોવાચ । ભગવન્ હૃતકોશોઽહં હૃતરાજ્યો વિશેષતઃ । શત્રુભિર્હતસંકલ્પો ભવન્તં શરણં ગતઃ । ઉપદેશપ્રદાનેન પ્રસાદં કર્તુમર્હસિ ।। ૪૨.

રાજાએ કહ્યું: 'ભગવાન, મારું રાજ્ય અને ખજાનો બંને શત્રુઓએ લઈ લીધા છે. હું હમણાં ખૂબ દુઃખી છું અને આપના આશ્રયે આવ્યો છું. કૃપા કરીને મને યોગ્ય માર્ગદર્શન આપો અને કૃપા કરો.'

એવમુક્તો વસિષ્ઠસ્તુ તસ્યેમાં દ્વાદશીં મુને । વિધિના પ્રત્યુવાચાથ સોઽપિ સર્વં તથાઽકરોત્ ।। ૪૨.

આ રીતે રાજાએ વિનંતી કરતાં વશિષ્ઠજીએ તેમને દ્વાદશીનું વ્રત સમજાવ્યું અને જે રીતે કરવું તે પણ કહ્યું. રાજાએ બધું તેમ જ કર્યું.

તસ્ય વ્રતાન્તે ભગવાન્ નારસિંહસ્તુતોષ હ । ચક્રં પ્રાદાચ્ચ શત્રૂણાં વિધ્વંસનકરં પરમ્ ।। ૪૨.

વ્રત પૂરુ થતાં ભગવાન નરસિંહદેવે પ્રસન્ન થઈને તેમને શત્રુઓને નાશ કરનાર ચક્ર આપ્યું.

તેનાસ્ત્રેણ સ્વકં રાજ્યં જિતવાન્ સ નૃપોત્તમઃ । રાજ્યે સ્થિત્વાઽશ્વમેધાનાં સહસ્ત્રમકરોદ્ વિભુઃ । અન્તે ચ વિષ્ણુલોકાખ્યં પદમાપ ચ સત્તમ ।। ૪૨.

એ અસ્ત્રથી રાજાએ પોતાનું રાજ્ય પરત મેળવ્યું. રાજ્યમાં રહીને તેમણે હજાર અશ્વમેધ યજ્ઞો કર્યા અને અંતે વિષ્ણુલોકને પ્રાપ્ત કર્યા.

એષા ધન્યા પાપહરા દ્વાદશી ભવતો મુને । કથિતા યા પ્રયત્નેન શ્રુત્વા કુરુ યથેપ્સિતમ્ ।। ૪૨.

મુને, આ શુભ અને પાપ નાશક દ્વાદશીનું વ્રત તને કહ્યુ છે. હવે ધ્યાનથી સાંભળી, તારે જે કરવું હોય તે કર.

દુર્વાસા ઉવાચ । એવમેવ મુને માસિ ચૈત્રે સંકલ્પ્ય દ્વાદશીમ્ । ઉપોષ્યારાધયેત્ પશ્ચાત્ દેવદેવં જનાર્દનમ્ ।। ૪૩.

દુર્વાસાએ કહ્યું: 'મુને, એ જ રીતે ચૈત્ર માસમાં દ્વાદશીનું સંકલ્પ કરીને ઉપવાસ કરવો અને પછી દેવદેવ જનાર્દનનું પૂજન કરવું.'

વામનાયેતિ પાદૌ તુ વિષ્ણવે કટિમર્ચયેત્ । વાસુદેવેતિ જઠરમુરઃ સંપૂર્ણકાય ચ ।। ૪૩.

પગનું પૂજન વામન તરીકે, કટિનું પૂજન વિષ્ણુ તરીકે, અને પેટ, છાતી તથા આખા શરીરનું પૂજન વાસુદેવ તરીકે કરવું.

કણ્ઠં વિશ્વકૃતે પૂજ્ય શિરો વૈ વ્યોમરૂપિણે । બાહૂ વિશ્વજિતે પૂજ્ય સ્વનામ્ના શંખચક્રકૌ ।। ૪૩.

ગળાનું પૂજન વિશ્વકૃત તરીકે, માથાનું આકાશરૂપ તરીકે, બાંયનું વિશ્વજિત તરીકે અને શંખ-ચક્રનું તેમના પોતાના નામથી પૂજન કરવું.

અનેન વિધિનાભ્યર્ચ્ય દેવદેવં સનાતનમ્ । પ્રાગ્વદેવોત્તરં કુમ્ભં સયુગ્મં પુરતો ન્યસેત્ ।। ૪૩.

આ રીતે સનાતન દેવદેવનું પૂજન કર્યા પછી પૂર્વ અને ઉત્તર તરફ બે કળશ મૂકી દેવા.

પ્રાગુક્તપાત્રે સંસ્થાપ્ય વામનં કાઞ્ચનં બુધઃ । યથાશક્ત્યા કૃતં હ્રસ્વં સિતયજ્ઞોપવીતિનમ્ ।। ૪૩.

પહેલાં જે પાત્ર કહેવામાં આવ્યું તેમાં પોતાની શક્તિ પ્રમાણે નાનકડું, સફેદ યજ્ઞોપવીત ધરાવતું સોનાનું વામન મૂકે.

કુણ્ડિકાં સ્થાપયેત્ પાર્શ્વે છત્રિકાં પાદુકે તથા । અક્ષમાલાં ચ સંસ્થાપ્ય વૃસિકાં ચ વિશેષતઃ ।। ૪૩.

પાર्श્વે એક પાણીની કુંડી, છત્રી, પાદુકા, અક્ષમાળા અને ખાસ કરીને દંડ પણ મૂકે.