વરાહપુરાણમ્

તતો વાક્યાવસાને તુ તસ્ય રાજ્ઞો હિ સંસદિ । મશકા મત્કુણા યૂકા ભ્રમરાઃ પક્ષિણોરગાઃ ।। ૪.

પછી રાજાના વચન પૂરા થતાં જ તેની સભામાં મચ્છર, પીસુ, જૂ, મધમાખી, પક્ષીઓ અને સાપો દેખાવા લાગ્યા.

અશ્વા ગાવો દ્વિપાઃ સિંહા વ્યાઘ્રા ગોમાયવો મૃગાઃ । અન્યેઽપિ પશવઃ કીટા ગ્રામ્યારણ્યાશ્ચ સર્વશઃ । દૃશ્યન્તે રાજભવને કોટિશો ભૂતધારિણિ ।। ૪.

ઘોડા, ગાયો, હાથી, સિંહ, વાઘ, ગીધડ, હરણ અને બીજા અનેક પ્રાણીઓ, તેમજ ઘરેલુ અને જંગલી જીવજંતુઓ — આ બધાં રાજમહેલમાં લાખો સંખ્યામાં દેખાતા, દરેકે જીવધારી રૂપ ધારણ કર્યું હતું.

તં દૃષ્ટ્વા ભૂતસંઘાતં રાજા વિસ્મિતમાનસઃ । યાવચ્ચિન્તયતે કિં સ્યાદેતદિત્યવગમ્ય ચ । જૈગીષવ્યસ્ય માહાત્મ્યં કપિલસ્ય ચ ધીમતઃ ।। ૪.

એટલી બધી જીવસૃષ્ટિ જોઈને રાજા આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયો; એ શું હોઈ શકે એ વિચારતો રહ્યો, અને પછી જયગીષવ્ય તથા વિદ્વાન કપિલાનું મહાત્મ્ય તેને સમજાયું.

કૃતાઞ્જલિપુટો ભૂત્વા સ રાજાઽશ્વશિરાસ્તદા । પપ્રચ્છ તાવૃષી ભક્ત્યા કિમિદં દ્વિજસત્તમૌ ।। ૪.

પછી રાજા અશ્વશિરાએ ભક્તિપૂર્વક હાથ જોડીને એ બંને મહાન ઋષિઓને વિનંતી કરી: 'દ્વિજશ્રેષ્ઠો, આ શું છે?'

દ્વિજાવૂચતુઃ । આવાં પૃષ્ટૌ ત્વયા રાજન્ કથં વિષ્ણુરિહેજ્યતે । પ્રાપ્યતે વા મહારાજ તેનેદં દર્શિતં તવ ।। ૪.

બંને બ્રાહ્મણોએ કહ્યું: 'હે રાજા, તું અમને પૂછ્યું કે અહીં વિષ્ણુની કેવી રીતે પૂજા કરવી અને તેમને કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરવું; તેથી જ તને આ દર્શન કરાવાયું છે, હે મહારાજ.'

સર્વજ્ઞસ્ય ગુણા હ્યેતે યે રાજંસ્તવ દર્શિતાઃ । સ ચ નારાયણો દેવઃ સર્વજ્ઞઃ કામરૂપવાન્ ।। ૪.

હે રાજા, તને જે ગુણો બતાવ્યા છે એ સર્વજ્ઞના ગુણો છે; અને એ નારાયણ દેવ સર્વજ્ઞ છે અને ઈચ્છા પ્રમાણે કોઈ પણ રૂપ ધારણ કરી શકે છે.

સૌમ્યસ્તુ સંસ્થિતઃ ક્વાપિ પ્રાપ્યતે મનુજૈઃ કિલ । આરાધનેન ચૈતસ્ય વાક્યમર્થવદિષ્યતે ।। ૪.

એ ભગવાન સૌમ્ય સ્વભાવના છે, ક્યાંક સ્થિર છે અને માનવો તેમની આરાધના દ્વારા તેમને પ્રાપ્ત કરી શકે છે; તેમના વચન હંમેશા અર્થપૂર્ણ હોય છે.

કિન્તુ સર્વશરીરસ્થઃ પરમાત્મા જગત્પતિઃ । સ્વદેહે દૃશ્યતે ભક્ત્યા નૈકસ્થાનગતસ્તુ સઃ ।। ૪.

પણ એ પરમાત્મા, જગતના સ્વામી, બધા શરીરોમાં વસે છે; ભક્તિથી પોતાના શરીરમાં જ તેનું દર્શન થાય છે, કારણ કે એ એક જ સ્થાનમાં બંધાયેલો નથી.

અતોઽર્થં દર્શિતં રૂપં દેવસ્ય પરમાત્મનઃ । આવયોસ્તવ રાજેન્દ્ર પ્રતીતિઃ સ્યાદ્ યથા તવ । એવં સર્વગતો વિષ્ણુસ્તવ દેહે જનેશ્વર ।। ૪.

હે રાજાધિરાજ, તેથી પરમાત્માનું આ રૂપ તને બતાવાયું છે જેથી તારી શ્રદ્ધા વધે; એ રીતે સર્વવ્યાપી વિષ્ણુ તારા શરીરમાં પણ છે, હે પ્રજાના સ્વામી.

મન્ત્રિણાં ભૃત્યસઙ્ઘસ્ય સુરાદ્યા યે પ્રદર્શિતાઃ । પશવઃ કીટસઙ્ઘાશ્ચ તેઽપિ વિષ્ણુમયા નૃપ ।। ૪.

મંત્રીઓ, સેવકોના સમૂહો, દેવતાઓ અને બીજા જે દર્શાવાયા, તેમજ પ્રાણીઓ અને જીવજંતુઓના સમૂહો — હે રાજા, એ બધામાં પણ વિષ્ણુ વ્યાપક છે.

ભાવનાં તુ દૃઢાં કુર્યાદ્ યથા સર્વગતો હરિઃ । નાન્યત્ તત્ સદૃશં ભૂતમિતિ ભાવેન સેવ્યતે ।। ૪.

મજબૂત ભાવના રાખવી જોઈએ કે હરિ સર્વત્ર વ્યાપક છે; એ જેવો બીજો કોઈ નથી — એ સમજણથી તેની આરાધના કરવી જોઈએ.

એષ તે જ્ઞાનસદ્ભાવસ્તવ રાજન્ પ્રકીર્તિતઃ । પરિપૂર્ણેન ભાવેન સ્મરન્ નારાયણં હરિમ્ ।। ૪.

હે રાજા, તને જે જ્ઞાનનું સાચું સ્વરૂપ સમજાવાયું છે એ આ છે: સંપૂર્ણ ભક્તિથી નારાયણ, હરિનું સ્મરણ કરવું.

પરિપૂર્ણેન બાવેન સ્મર નારાયણં ગુરુમ્ । પુષ્પોપહારૈર્ધૂપૈશ્ચ બ્રાહ્મણાનાં ચ તર્પણૈઃ । ધ્યાનેન સુસ્થિતેનાશુ પ્રાપ્યતે પરમેશ્વરઃ ।। ૪.

સંપૂર્ણ ભાવે ગુરુરૂપ નારાયણનું સ્મરણ કર; ફૂલ, ધૂપ અને બ્રાહ્મણોને તૃપ્ત કરવાથી, તેમજ સ્થિર ધ્યાનથી પરમેશ્વર ઝડપથી પ્રાપ્ત થાય છે.

અશ્વશિરા ઉવાચ । ભવન્તૌ મમ સંદેહમેકં છેત્તુમિહાર્હતઃ । યેન છિન્નેન જાયેત મમ સંસારવિચ્યુતિઃ ।। ૫.

અશ્વશિરાએ કહ્યું: 'તમેઓ બંને અહીં મારા એક સંશયને દૂર કરવા યોગ્ય છો; જે દૂર થાય તો મને સંસારથી મુક્તિ મળી શકે.'

એવમુક્તે નૃપતિના તદા યોગિવરો મુનિઃ । કપિલઃ પ્રાહ ધર્માત્મા રાજાનં યજતાં વરમ્ ।। ૫.

રાજાએ આમ કહ્યું ત્યારે, યોગીઓમાં શ્રેષ્ઠ અને ધર્મમય કપિલ મુનિએ, યજ્ઞકર્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા રાજાને કહ્યું.

કપિલ ઉવાચ । કસ્તે મનસિ સંદેહો રાજન્ પરમધાર્મિક । છિન્દામિ યેન તચ્છ્રુત્વા બ્રૂહિ યત્તેઽભિવાઞ્છિતમ્ ।। ૫.

કપિલે કહ્યું: 'હે રાજા, તારા મનમાં કયો સંશય છે, હે પરમધાર્મિક? તું જે ઈચ્છે છે એ કહો; સાંભળીને હું એ સંશય દૂર કરીશ.'

રાજોવાચ । કર્મણા પ્રાપ્યતે મોક્ષ ઉતાહો જ્ઞાનિના મુને । એતન્મે સંશયં છિન્ધિ યદિ મેઽનુગ્રહઃ કૃતઃ ।। ૫.

રાજાએ કહ્યું: 'મુક્તિ કર્મથી મળે છે કે જ્ઞાનથી, હે મુનિ? જો તું મને કૃપા કરી હોય તો આ સંશય દૂર કર.'

કપિલ ઉવાચ । ઇમં પ્રશ્નં મહારાજ પુરા પૃષ્ટો બૃહસ્પતિઃ । રૈભ્યેણ બ્રહ્મપુત્રેણ રાજ્ઞા ચ વસુના પુરા । વસુરાસીન્નૃપશ્રેષ્ઠો વિદ્વાન્ દાનપતિઃ પુરા ।। ૫.

કપિલે કહ્યું: 'હે મહારાજ, આ પ્રશ્ન પહેલાં બ્રહ્મપુત્ર રૈભ્ય અને રાજા વસુએ બૃહસ્પતિને પૂછ્યો હતો. વસુ એ સમયે વિદ્વાન અને દાનશીલ શ્રેષ્ઠ રાજા હતા.'

ચાક્ષુષસ્ય મનોઃ કાલે બ્રહ્મણોઽન્વયવર્દ્ધનઃ । વસુશ્ચ બ્રહ્મણઃ સદ્મ ગતવાંસ્તદ્દિદૃક્ષયા ।। ૫.

ચાક્ષુષ મનુના સમયમાં, બ્રહ્માના વંશને વધારનાર વસુએ, બ્રહ્માને જોવા ઈચ્છા રાખીને, તેમના લોકમાં ગયા હતા.

પથિ ચૈત્રરથં દૃષ્ટ્વા વિદ્યાધરવરં નૃપ । અપૃચ્છચ્ચ વસુઃ પ્રીત્યા બ્રહ્મણોઽવસરં પ્રભો ।। ૫.

રાજા, રસ્તામાં ચૈત્રરથ નામના વિદ્યા ધરાઓમાં શ્રેષ્ઠને જોઈ, વસુએ પ્રેમપૂર્વક બ્રહ્માને મળવાની તક વિશે પૂછ્યું.

સોઽબ્રવીદ્ દેવસમિતિર્વર્તતે બ્રહ્મણો ગૃહે । એવં શ્રુત્વા વસુસ્તસ્થૌ દ્વારિ બ્રહ્મૌકસસ્તદા । તાવત્ તત્રૈવ રૈભ્યસ્તુ આજગામ મહાતપાઃ ।। ૫.

તેણે કહ્યું, 'બ્રહ્માના ઘરેથી દેવતાઓની સભા ચાલી રહી છે.' આવું સાંભળી, વસુ બ્રહ્માના દ્વારે ઊભો રહ્યો; એ જ સમયે મહાન તપસ્વી રૈભ્ય પણ ત્યાં આવી પહોંચ્યા.

સ રાજા પ્રીતમનસા વસુઃ સંપૂર્ણમાનસઃ । ઉવાચ પૂજયિત્વાગ્રે ક્વ પ્રયાતોઽસિ વૈ મુને ।। ૫.

એ રાજા વસુ આનંદિત મનથી અને સંતોષથી, રૈભ્યને સન્માન આપીને પૂછ્યું: 'મુનિ, તમે ક્યાંથી આવી રહ્યા છો?''

રૈભ્ય ઉવાચ । અહં બૃહસ્પતેઃ પાર્શ્વે આગતોઽસ્મિ મહાનૃપ । કિઞ્ચિત્કાર્યાન્તરં પ્રષ્ટુમહં દેવપુરોહિતમ્ ।। ૫.

રૈભ્યે કહ્યું: 'મહારાજ, હું બૃહસ્પતિ પાસેથી આવ્યો છું. મને દેવતાઓના પુરોહિતને એક કામ માટે પૂછવું છે.'

એવં વદતિ રૈભ્યે તુ બ્રહ્મણસ્તન્મહત્સદઃ । ઉત્તસ્થૌ સ્વાનિ ધિષ્ણ્યાનિ ગતા દેવગણાઃ પ્રભો ।। ૫.

રૈભ્ય આવું બોલી રહ્યા હતા ત્યારે, પ્રભુ, બ્રહ્માની મોટી સભામાં બેઠેલા બધા દેવતાઓ પોતાના સ્થાનેથી ઊભા થઈને ચાલ્યા ગયા.

તાવદ્ બૃહસ્પતિસ્તત્ર રૈભ્યેણ સહ સંવિદમ્ । કૃત્વા સ્વધિષ્ણ્યમગમદ્ વસુના ચ સુપૂજિતઃ ।। ૫.

પછી બૃહસ્પતિએ રૈભ્ય સાથે વાત કરીને, વસુ દ્વારા યોગ્ય રીતે સન્માન પામી, પોતાના સ્થાને ગયા.

રૈભ્ય આઙ્ગિરસો રાજા વસુશ્ચોપવિવેશ હ । ઉપવિષ્ટેષુ રાજેન્દ્ર તેષુ તેષ્વપિ સોઽબ્રવીત્ ।। ૫.

આંગિરસ વંશના રૈભ્ય અને રાજા વસુ બેસી ગયા; બધા બેઠા પછી, રાજાઓમાં રાજા, તેણે એમને કહ્યું.

બૃહસ્પતિર્દેવગુરૂ રૈભ્યં વચનમન્તિકે । કિં કરોમિ મહાભાગ વેદવેદાઙ્ગપારગ ।। ૫.

દેવતાઓના ગુરુ બૃહસ્પતિએ રૈભ્યને કહ્યું: 'મહાભાગ્યશાળી, વેદ અને વેદાંગના જાણકાર, હું તમારા માટે શું કરી શકું?''

રૈભ્ય ઉવાચ । બૃહસ્પતે કર્મણા કિં પ્રાપ્યતે જ્ઞાનિનાઽથવા । મોક્ષ એતન્મમાચક્ષ્વ પૃચ્છતઃ સંશયં પ્રભો ।। ૫.

રૈભ્યે કહ્યું: 'બૃહસ્પતિ, કર્મથી શું મળે છે કે જ્ઞાનથી શું મળે છે? મુક્તિ વિશે મને કહો, કારણ કે મને આ વિષયમાં શંકા છે.'

બૃહસ્પતિરુવાચ । યત્કિંચિત્ કુરુતે કર્મ પુરુષઃ સાધ્વસાધુ વા । સર્વં નારાયણે ન્યસ્ય કુર્વન્ નૈવ ચ લિપ્યતે ।। ૫.

બૃહસ્પતિએ કહ્યું: 'માણસે જે કંઈ પણ કરે, સારા કે ખરાબ, બધું નારાયણને અર્પણ કરીને કરે તો એ કદી બંધાઈ જતો નથી.'