વરાહપુરાણમ્

યદિ વક્ત્રસહસ્ત્રાણિ ભવન્તિ મમ સુવ્રત । આયુશ્ચ બ્રહ્મણસ્તુલ્યં ભવેદ્ યદિ મહાવ્રત ।। ૩૯.

હે સુવ્રત, જો મને હજાર મોઢા હોય અને, હે મહાવ્રતી, બ્રહ્માજી જેટલું આયુષ્ય મળે,

તદાનીમસ્ય ધર્મસ્ય ફલં કથયિતું ભવેત્ । તથાપ્યુદ્દેશતો બ્રહ્મન્ કથયામિ શ્રૃણુષ્વ તત્ ।। ૩૯.

તો પણ આ ધર્મના ફળને સંપૂર્ણ કહી શકાતું નથી. છતાં, હે બ્રાહ્મણ, સંક્ષિપ્તમાં કહું છું – તમે સાંભળો.

દશ સપ્ત દશ દ્વે ચ અષ્ટૌ ચત્વાર એવ ચ । લક્ષાયુતાનિ ચત્વારિ એકસ્થં સ્યાચ્ચતુર્યુગમ્ ।। ૩૯.

દસ, સાત, દસ, બે, આઠ અને ચાર – આ સંખ્યાઓ છે; ચાર લાખ અને દસ હજાર મળીને એક ચતુર્યુગ બને છે.

તૈરેકસપ્તતિયુગં ભવેન્મન્વન્તરં મુને । ચતુર્દશાહો બ્રાહ્મસ્તુ તાવતી રાત્રિરિષ્યતે ।। ૩૯.

હે મુનિ, એકત્રીસ એકયુગ મળીને એક મન્વંતર થાય છે. આવા ચૌદ મન્વંતર મળીને બ્રહ્માજીનો એક દિવસ થાય છે, અને એટલી જ લાંબી રાત પણ ગણાય છે.

એવં ત્રિંશદ્દિનો માસસ્તે દ્વાદશ સમા સ્મૃતા । તેષાં શતં બ્રહ્મણસ્તુ આયુર્નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ ।। ૩૯.

આ રીતે, ત્રીસ દિવસનો એક મહિનો થાય છે અને એવા બાર મહિના મળીને એક વર્ષ ગણાય છે. આવા સો વર્ષ બ્રહ્માજીનું આયુષ્ય છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.

યઃ સકૃદ્ દ્વાદશીમેતામનેન વિધિના ક્ષિપેત્ । સ બ્રહ્મલોકમાપ્નોતિ તત્કાલં ચૈવ તિષ્ઠતિ ।। ૩૯.

જે કોઈ આ નિયમ પ્રમાણે એકવાર પણ દ્વાદશીનું વ્રત કરે છે, તે બ્રહ્મલોકને પામે છે અને એટલો સમય ત્યાં રહે છે.

તતો બ્રહ્મોપસંહારે તલ્લયં તિષ્ઠતે ચિરમ્ । પુનઃ સૃષ્ટૌ ભવેદ્ દેવો વૈરાજાનાં મહાતપાઃ ।। ૩૯.

પછી, બ્રહ્માજીનું લય થાય ત્યારે તે લાંબા સમય સુધી એકરૂપ રહે છે અને નવી સૃષ્ટિમાં વૈરાજ મહાતપસ્વીઓમાં દેવ બનીને જન્મે છે.

બ્રહ્મહત્યાદિપાપાનિ ઇહ લોકકૃતાન્યપિ । અકામે કામતો વાપિ તાનિ નશ્યન્તિ તત્ક્ષણાત્ ।। ૩૯.

બ્રહ્મહત્યાદિ જેવાં પાપો કે અન્ય દુનિયાના પાપો, ઈચ્છાથી કે અનાયાસે થયેલા હોય, એ બધાં આથી તરત નાશ પામે છે.

ઇહ લોકે દરિદ્રો યો ભ્રષ્ટરાજ્યોઽથ વા નૃપઃ । ઉપોષ્ય તાં વિધાનેન સ રાજા જાયતે ધ્રુવમ્ ।। ૩૯.

આ દુનિયામાં ગરીબ માણસ કે જે રાજા પોતાનું રાજ્ય ગુમાવી બેઠો હોય, એ જો આ નિયમથી વ્રત કરે તો નિશ્ચિતપણે ફરી રાજા બને છે.

વન્ધ્યા નારી ભવેદ્ યા તુ અનેન વિધિના શુભા । ઉપોષ્યતિ ભવેત્ તસ્યાઃ પુત્રઃ પરમધાર્મિકઃ ।। ૩૯.

જે સ્ત્રી સંતાનહીન હોય અને આ શુભ નિયમથી વ્રત કરે, તેને ઉત્તમ ધર્મવાળો પુત્ર થાય છે.

અગમ્યાગમનં યેન કૃતં જાનાતિ માનવઃ । સ ઇમં વિધિમાસાદ્ય તસ્માત્ પાપાદ્ વિમુચ્યતે ।। ૩૯.

જે માણસ જાણે છે કે તેણે અયોગ્ય સ્ત્રી સાથે સંબંધ કર્યો છે, તે આ નિયમ પાળે તો એ પાપમાંથી મુક્ત થાય છે.

બ્રહ્મક્રિયાયા લોપેન બહુવર્ષકૃતેન ચ । ઉપોષ્યેમાં સકૃદ્ ભક્ત્યા વેદસંસ્કારમાપ્નુયાત્ ।। ૩૯.

જેને ઘણા વર્ષોથી બ્રાહ્મણકર્મમાં તૂટ આવી હોય, એ પણ જો ભક્તિપૂર્વક એકવાર આ વ્રત કરે તો તેને વેદશુદ્ધિ મળે છે.

કિમત્ર બહુનોક્તેન ન તદસ્તિ મહામુને । અપ્રાપ્યં પ્રાપ્યતે નૈવ પાપં વા યન્ન નશ્યતિ ।। ૩૯.

હે મહામુનિ, વધુ શું કહું? આથી કંઈ અપ્રાપ્ય રહેતું નથી અને એવું કોઈ પાપ નથી કે જે નાશ પામતું નથી.

અનેન વિધિના બ્રહ્મન્ સ્વયમેવ હ્યુપોષિતા । ધરણ્યા મગ્નયા તાત નાત્ર કાર્યા વિચારણા ।। ૩૯.

હે બ્રાહ્મણ, પૃથ્વી પણ જ્યારે ડૂબી ગઈ હતી ત્યારે આ નિયમથી જ પુનઃ સ્થાપિત થઈ હતી; અહીં વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી, પ્રિય.

અદીક્ષિતાય નો દેયં વિધાનં નાસ્તિકાય ચ । દેવબ્રહ્મદ્વિષે વાઽપિ ન શ્રાવ્યં તુ કદાચન । ગુરુભક્તાય દાતવ્યં સદ્યઃ પાપપ્રણાશનમ્ ।। ૩૯.

આ નિયમ નિષ્ક્રિય, નાસ્તિક, દેવ કે બ્રાહ્મણદ્વેષી વ્યક્તિને ક્યારેય આપવો નહીં. ગુરુભક્તને જ આપવો, કારણ કે તે તરત પાપ નાશક છે.

ઇહ જન્મનિ સૌભાગ્યં ધનં ધાન્યં વરસ્ત્રિયઃ । ભવન્તિ વિવિધા યસ્તુ ઉપોષ્ય વિધિના તતઃ ।। ૩૯.

આ જીવનમાં જ, જે આ નિયમથી વ્રત કરે છે તેને સૌભાગ્ય, ધન, ધાન્ય અને વિવિધ પ્રકારની ઉત્તમ પત્નીઓ મળે છે.

ય ઇમં શ્રાવયેદ્ ભક્ત્યા દ્વાદશીકલ્પમુત્તમમ્ । શ્રૃણોતિ વા સ પાપૈસ્તુ સર્વૈરેવ પ્રમુચ્યતે ।। ૩૯.

જે ભક્તિપૂર્વક આ ઉત્તમ દ્વાદશી નિયમનું પઠન કરે છે કે સાંભળે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.

દુર્વાસા ઉવાચ । તથૈવ પૌષમાસે તુ અમૃતં મથિતં સુરૈઃ । તત્ર કૂર્મો ભવેદ્ દેવઃ સ્વયમેવ જનાર્દનઃ ।। ૪૦.

દુર્વાસાએ કહ્યું: એ જ રીતે, પૌષ માસમાં દેવતાઓએ અમૃતનું મથન કર્યું હતું; ત્યારે ભગવાન જનાર્દન પોતે કચ્છપ રૂપે પ્રગટ થયા હતા.

તસ્યેયં તિથિરુદ્દિષ્ટા હરેર્વૈ કૂર્મરૂપિણઃ । પુષ્યમાસસ્ય યા શુદ્ધા દ્વાદશી શુક્લપક્ષતઃ ।। ૪૦.

પુષ્ય માસના શુક્લપક્ષની શુદ્ધ દ્વાદશી, જે હરિનું કચ્છપ રૂપે વિશેષ પવિત્ર તિથિ છે, એ નિર્ધારિત કરવામાં આવી છે.

તસ્યાં પ્રાગેવ સંકલ્પ્ય પ્રાગ્વત્ સ્નાન્નાદિકાઃ ક્રિયાઃ । નિર્વર્ત્યારાધયેદ્ રાત્ર્યામેકાદશ્યાં જનાર્દનમ્ । પૃથઙ્મન્ત્રૈર્મુનિશ્રેષ્ઠ દેવદેવં જનાર્દનમ્ ।। ૪૦.

એ દિવસે, પૂર્વે સંકલ્પ કરીને, જેમ પહેલાં કર્યું તેમ સ્નાનાદિ ક્રિયાઓ કરીને, આખી એકાદશી રાત્રે જુદા-જુદા મંત્રોથી દેવોના દેવ જનાર્દનનું પૂજન કરવું.

ૐકૂર્માય પાદૌ પ્રથમં પ્રપૂજ્ય નારાયણેતિ હરેઃ કટિં ચ । સંકર્ષણાયેત્યુદરં વિશોકે- ત્યુરોભવાયેતિ તથૈવ કણ્ઠમ્ । સુબાહવેત્યેવ ભુજૌ શિરશ્ચ નમો વિશાલાય રથાઙ્ગસારમ્ ।। ૪૦.

પ્રથમ 'ૐ કચ્છપાય' મંત્રથી પાદનું પૂજન કરો, પછી 'નારાયણ' મંત્રથી હરિની કટિનું, 'સંકર્ષણ' મંત્રથી પેટનું, 'વિશોક' મંત્રથી ગળાનું, 'સુબાહુ' મંત્રથી હાથનું અને 'વિશાળ' મંત્રથી માથાનું પૂજન કરો, જે રથચક્રધારી છે.

સ્વનામમન્ત્રેણ સુગન્ધપુષ્પૈ- ર્નાનાનિવેદ્યૈર્વિવિધૈઃ ફલૈશ્ચ । અભ્યર્ચ્ય દેવં કલશં તદગ્રે સંસ્થાપ્ય માલ્યૈઃ સિતકણ્ઠદામ ।। ૪૦.

પોતાના નામવાળા સુગંધિત ફૂલો, વિવિધ પ્રકારના ભોજન અને ફળો વડે ભગવાનની પૂજા કરો; પછી, કળશની સામે તેને હાર અને સફેદ ગળાની માળા પહેરાવો.

તં રત્નગર્ભં તુ પુરેવ કૃત્વા સ્વશક્તિતો હેમમયં તુ દેવમ્ । સમન્દરં કૂર્મરૂપેણ કૃત્વા સંસ્થાપ્ય તામ્રે ઘૃતપૂર્ણપાત્રે । પૂર્ણઘટસ્યોપરિ સંનિવેશ્ય શ્વો બ્રાહ્મણાયૈવમેવં તુ દદ્યાત્ ।। ૪૦.

પહેલાં જે રીતે કહ્યું, એ પ્રમાણે તમારી શક્તિ પ્રમાણે રત્નમય અથવા સોનાનો ભગવાન બનાવો; સમુદ્ર સાથે કૂર્મનું સ્વરૂપ બનાવી, તેને ઘીથી ભરેલા તાંબાના વાસણમાં મૂકો; એ પૂર્ણ કળશની ઉપર રાખો અને બીજે દિવસે એ રીતે બ્રાહ્મણને આપો.

શ્વો બ્રાહ્મણાન્ ભોજ્ય સદક્ષિણાંશ્ચ યથાશક્ત્યા પ્રીણયેદ્ દેવદેવમ્ । નારાયણં કૂર્મરૂપેણ પશ્ચાદ્ તથા સ્વયં ભુઞ્જીત સભૃત્યવર્ગઃ ।। ૪૦.

બીજે દિવસે તમારી શક્તિ પ્રમાણે બ્રાહ્મણોને ભોજન અને દક્ષિણાથી પ્રસન્ન કરો અને દેવોના દેવને આનંદિત કરો; પછી, કૂર્મ સ્વરૂપે નારાયણની પૂજા કર્યા પછી, તમે અને તમારા સેવકો સાથે ભોજન કરો.

એવં કૃતે વિપ્ર સમસ્તપાપં વિનશ્યતે નાત્ર કુર્યાદ્ વિચારમ્ । સંસારચક્રં તુ વિહાય શુદ્ધં પ્રાપ્નોતિ લોકં ચ હરેઃ પુરાણમ્ । પ્રયાન્તિ પાપાનિ વિનાશમાશુ શ્રીમાંસ્તથા જાયતે સત્યધર્મઃ ।। ૪૦.

હે વિદ્વાન, આ રીતે કરવાથી બધાં પાપો નાશ પામે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી; સંસારના ચક્રને છોડીને, શુદ્ધ અને હરીનું પ્રાચીન લોક પ્રાપ્ત થાય છે; પાપો ઝડપથી નાશ પામે છે અને માણસ ધન્ય તથા સત્યધર્મમાં સ્થિર બને છે.

અનેકજન્માન્તરસંચિતાનિ નશ્યન્તિ પાપાનિ નરસ્ય ભક્ત્યા । પ્રાગુક્તરૂપં તુ ફલં ભવેત નારાયણસ્તુષ્ટિમાયાતિ સદ્યઃ ।। ૪૦.

અनेक જન્મોના સંચિત પાપો પણ ભક્તિથી નાશ પામે છે; અગાઉ જે ફળ જણાવાયું છે તે મળે છે અને નારાયણ તરત પ્રસન્ન થાય છે.

દુર્વાસા ઉવાચ । એવં માઘે સિતે પક્ષે દ્વાદશીં ધરણીભૃતઃ । વરાહસ્ય શ્રૃણુષ્વાદ્યાં મુને પરમધાર્મિક ।। ૪૧.

દુર્વાસા બોલ્યા: માઘ મહિનાની શુક્લ પક્ષની દ્વાદશી પર, હે ધરતીધારી, હવે, હે મહાધાર્મિક મુનિ, વરાહનું મૂળ વ્રત સાંભળો.

પ્રાગુક્તેન વિધાનેન સંકલ્પસ્નાનમેવ ચ । કૃત્વા દેવં સમભ્યર્ચ્ય એકાદશ્યાં વિચક્ષણઃ ।। ૪૧.

પહેલાં જે વિધિ કહી, એ પ્રમાણે સંકલ્પ અને સ્નાન કરીને, વિદ્વાન વ્યક્તિએ એકાદશી પર ભગવાનની પૂજા કરવી.

ધૂપનૈવેદ્યગન્ધૈશ્ચ અર્ચયિત્વાઽચ્યુતં નરઃ । પશ્ચાત્ તસ્યાગ્રતઃ કુમ્ભં જલપૂર્ણં તુ વિન્યસેત્ ।। ૪૧.

ધૂપ, નૈવેદ્ય અને સુગંધથી અચ્યૂતની પૂજા કર્યા પછી, પછી તેના સામે પાણીથી ભરેલો કળશ મૂકો.