વરાહપુરાણમ્

ઊરુયુગ્મં નૃસિંહાય ઉરઃ શ્રીવત્સધારિણે । કણ્ઠં કૌસ્તુભનાથાય વક્ષઃ શ્રીપતયે તથા ।। ૩૯.

ઉભય જાંઘે 'નૃસિંહાય', છાતી પર 'શ્રીવત્સધારીને', ગળે 'કૌસ્તુભનાથાય', અને વક્ષસ્થળે 'શ્રીપતિને' કહેવું.

ત્રૈલોક્યવિજયાયેતિ બાહૂ સર્વાત્મને શિરઃ । રથાઙ્ગધારિણે ચક્રં શંકરાયેતિ વારિજમ્ ।। ૩૯.

બાહુઓ પર 'ત્રિલોકી વિજયાય', શિરે 'સર્વાત્મને', ચક્ર પર 'રથાંગધારીને' અને કમળ પર 'શંકરાય' કહેવું.

ગમ્ભીરાયેતિ ચ ગદામમ્ભોજં શાન્તિમૂર્ત્તયે । એવમભ્યર્ચ્ય દેવેશં દેવં નારાયણં પ્રભુમ્ ।। ૩૯.

ગદા પર 'ગંભીરાય', કમળ પર 'શાંતિમૂર્તિને' કહેવું; આ રીતે દેવોના દેવ, ભગવાન નારાયણની પૂજા કરવી.

પુનસ્તસ્યાગ્રતઃ કુમ્ભાન્ ચતુરઃ સ્થાપયેદ્ બુધઃ । જલપૂર્ણાન્ સમાલ્યાંશ્ચ સિતચન્દનલેપિતાન્ ।। ૩૯.

પછી, તેમના સમક્ષ, બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ ચાર ઘડા મૂકવા, જે પાણીથી ભરેલા, ફૂલોની માળાથી શોભિત અને સફેદ ચંદનથી લિપ્ત હોય.

ચૂતપલ્લવસગ્રીવાન્ સિતવસ્ત્રાવગુણ્ઠિતાન્ । સ્થગિતાન્ તામ્રપાત્રૈશ્ચ તિલપૂર્ણૈઃ સકાઞ્ચનૈઃ ।। ૩૯.

માટે કેરીના પાંદડાંથી શોભિત, સફેદ વસ્ત્રથી ઢાંકી, તાંબાના વાસણ પર મુકેલા, જેમાં તિલ અને સોનુ ભરેલું હોય.

ચત્વારસ્તે સમુદ્રાસ્તુ કલશાઃ પરિકીર્તિતાઃ । તેષાં મધ્યે શુભં પીઠં સ્થાપયેદ્ વસ્ત્રગર્ભિતમ્ ।। ૩૯.

ચાર કળશો ચાર મહાસાગર તરીકે ગણીને ગોઠવવા, અને એમના વચ્ચે એક શુભ આસન કપડાંમાં લપેટીને મૂકવું.

તસ્મિન્ સૌવર્ણરૌપ્યં વા તામ્રં વા દારવં તથા । અલાભે સર્વપાત્રાણાં પાલાશં પાત્રમિષ્યતે ।। ૩૯.

એ આસન પર સોનાનું, ચાંદીનું, તાંબાનું કે લાકડાનું પાત્ર મૂકવું. જો એ પૈકી કંઈ ન મળે તો પલાશના લાકડાનું પાત્ર પણ ચાલે.

તોયપૂર્ણં તુ તત્કૃત્વા તસ્મિન્ પાત્રે તતો ન્યસેત્ । સૌવર્ણં મત્સ્ય્રૂપેણ કૃત્વા દેવં જનાર્દમ્ । વેદવેદાઙ્ગસંયુક્તં શ્રુતિસ્મૃતિવિભૂષિતમ્ ।। ૩૯.

એ પાત્રને પાણીથી ભરવું અને એમાં સોનાથી બનેલું, મચ્છરૂપ ધરાવતું, વેદ-વેદાંગોથી શોભિત અને શ્રુતિ-સ્મૃતિથી અલંકૃત ભગવાન જનાર્દનનું મૂર્તિ મૂકવી.

તત્રાનેકવિધૈર્ભક્ષૈઃ ફલૈઃ પુષ્પૈશ્ચ શોભિતમ્ । ગન્ધધૂપૈશ્ચ વસ્ત્રૈશ્ચ અર્ચયિત્વા યથાવિધિ ।। ૩૯.

એ સ્થળે વિવિધ પ્રકારના ભોજન, ફળો અને ફૂલો વડે શોભાવવું, સુગંધ, ધૂપ અને કપડાંથી પૂજન કરી યોગ્ય વિધિ પ્રમાણે આરાધના કરવી.

રસાતલગતા વેદા યથા દેવ ત્વયાહૃતાઃ । મત્સ્યરૂપેણ તદ્વન્માં ભવાનુદ્ધર કેશવ । એવમુચ્ચાર્ય તસ્યાગ્રે જાગરં તત્ર કારયેત્ ।। ૩૯.

જેમ ભગવાને મચ્છરૂપે પાતાળમાંથી વેદો પાછા લાવ્યા, એમ હે કેશવ, મને પણ ઉદ્ધાર કરો – આવું ઉચ્ચારીને એ મૂર્તિ આગળ રાતભર જાગરણ કરવું.

યથાવિભવસારેણ પ્રભાતે વિમલે તથા । ચતુર્ણાં બ્રાહ્મણાનાં ચ ચતુરો દાપયેદ્ ઘટાન્ ।। ૩૯.

સવારના નિર્મળ સમયે, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે ચાર કળશો ચાર બ્રાહ્મણોને આપવા.

પૂર્વં તુ બહ્વૃચે દદ્યાચ્છન્દોગે દક્ષિણં તથા । યજુઃશાખાન્વિતે દદ્યાત્ પશ્ચિમં ઘટમુત્તમમ્ । ઉત્તરં કામતો તદ્યાદેષ એવ વિધિઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૯.

પહેલા પૂર્વ દિશાનો કળશ બહ્વૃચ (ઋગ્વેદ) જાણનારા બ્રાહ્મણને, દક્ષિણનો છાંદોગ્ય (સામવેદ) જાણનારા ને, પશ્ચિમનો શ્રેષ્ઠ કળશ યજુરવેદ જાણનારા ને, અને ઉત્તરનો કળશ ઇચ્છા પ્રમાણે આપવો – આવો વિધિ કહેવાયો છે.

ઋગ્વેદઃ પ્રીયતાં પૂર્વે સામવેદસ્તુ દક્ષિણે । યજુર્વેદઃ પશ્ચિમતો અથર્વશ્ચોત્તરેણ તુ ।। ૩૯.

પૂર્વ દિશામાં ઋગ્વેદ પ્રસન્ન થાય, દક્ષિણમાં સામવેદ, પશ્ચિમમાં યજુરવેદ અને ઉત્તર દિશામાં અથર્વવેદ પ્રસન્ન થાય.

અનેન ક્રમયોગેન પ્રીયતામિતિ વાચયેત્ । મત્સ્યરૂપં ચ સૌવર્ણમાચાર્યાય નિવેદયેત્ ।। ૩૯.

આ ક્રમ પ્રમાણે પ્રસન્ન થાઓ એવી પ્રાર્થના કરવી અને સોનાનું મચ્છરૂપ આચાર્યને અર્પણ કરવું.

ગન્ધધૂપાદિવસ્ત્રૈશ્ચ સંપૂજ્ય વિધિવત્ ક્રમાત્ । યસ્ત્વિમં સરહસ્યં ચ મન્ત્રં ચૈવોપપાદયેત્ । વિધાનં તસ્ય વૈ દત્ત્વા ફલં કોટિગુણોત્તરમ્ ।। ૩૯.

સુગંધ, ધૂપ અને કપડાંથી યોગ્ય રીતે પૂજન કરીને, જે વ્યક્તિ આ ગુપ્ત મંત્ર અને વિધિ રજૂ કરે છે, તેને કરોડગણું ફળ મળે છે.

પ્રતિપદ્ય ગુરું યસ્તુ મોહાદ્ વિપ્રતિપદ્યતે । સ જન્મકોટિ નરકે પચ્યતે પુરુષાધમઃ । વિધાનસ્ય પ્રદાતા યો ગુરુરિત્યુચ્યતે બુધૈઃ ।। ૩૯.

જે વ્યક્તિ ગુરુને સ્વીકારીને પણ મોહવશ વિધિ વિરુદ્ધ વર્તે છે, તે અધમ મનુષ્ય કરોડો જન્મ સુધી નરકમાં દુઃખ ભોગવે છે. વિધિ આપનારને જ બુદ્ધિમાનો 'ગુરુ' કહે છે.

એવં દત્ત્વા વિધાનેન દ્વાદશ્યાં વિષ્ણુમર્ચ્ય ચ । વિપ્રાણાં ભોજનં કુર્યાદ્ યથાશક્ત્યા સદક્ષિણમ્ ।। ૩૯.

આ રીતે વિધિ પ્રમાણે દાન આપી, દ્વાદશી દિવસે વિષ્ણુનું પૂજન કરીને, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે બ્રાહ્મણોને યથાયોગ્ય દક્ષિણાસહીત ભોજન કરાવવું.

તામ્રપાત્રૈશ્ચ સતિલૈઃ સ્થગિતાન્ કારયેદ્ ઘટાન્ । તત્ર સજ્જલપાત્રસ્થં બ્રાહ્મણાય કુટુમ્બિને ।। ૩૯.

તાંબાના પાત્રોમાં તલથી ભરેલા કળશો તૈયાર કરવા. એમાં પાણીથી ભરેલું પાત્ર ગૃહસ્થ બ્રાહ્મણને આપવું.

દેવં દદ્યાન્મહાભાગસ્તતો વિપ્રાંશ્ચ ભોજયેત્ । ભૂરિણા પરમાન્નેન તતઃ પશ્ચાત્ સ્વયં નરઃ । ભુઞ્જીત સહિતો બાલૈર્વાગ્યતઃ સંયતેન્દ્રિયઃ ।। ૩૯.

હે મહાભાગ્યશાળી, એ બ્રાહ્મણને દેવતાનું દાન આપવું અને પછી બ્રાહ્મણોને બહુ અને શ્રેષ્ઠ ભોજન કરાવવું. ત્યારબાદ, પોતે બાળકો સાથે મૌન અને ઇન્દ્રિય સંયમથી ભોજન કરવું.

અનેન વિધિના યસ્તુ ધરણીવ્રતકૃન્નરઃ । તસ્ય પુણ્યફલં ચાગ્ર્યં શ્રૃણુ બુદ્ધિમતાં વર ।। ૩૯.

જે મનુષ્ય આ વિધિ પ્રમાણે ધરણીવ્રત કરે છે, હે બુદ્ધિશાળી, તેના ઉત્તમ પુણ્યફળ વિશે હવે સાંભળો.

યદિ વક્ત્રસહસ્ત્રાણિ ભવન્તિ મમ સુવ્રત । આયુશ્ચ બ્રહ્મણસ્તુલ્યં ભવેદ્ યદિ મહાવ્રત ।। ૩૯.

હે સુવ્રત, જો મને હજાર મોઢા હોય અને, હે મહાવ્રતી, બ્રહ્માજી જેટલું આયુષ્ય મળે,

તદાનીમસ્ય ધર્મસ્ય ફલં કથયિતું ભવેત્ । તથાપ્યુદ્દેશતો બ્રહ્મન્ કથયામિ શ્રૃણુષ્વ તત્ ।। ૩૯.

તો પણ આ ધર્મના ફળને સંપૂર્ણ કહી શકાતું નથી. છતાં, હે બ્રાહ્મણ, સંક્ષિપ્તમાં કહું છું – તમે સાંભળો.

દશ સપ્ત દશ દ્વે ચ અષ્ટૌ ચત્વાર એવ ચ । લક્ષાયુતાનિ ચત્વારિ એકસ્થં સ્યાચ્ચતુર્યુગમ્ ।। ૩૯.

દસ, સાત, દસ, બે, આઠ અને ચાર – આ સંખ્યાઓ છે; ચાર લાખ અને દસ હજાર મળીને એક ચતુર્યુગ બને છે.

તૈરેકસપ્તતિયુગં ભવેન્મન્વન્તરં મુને । ચતુર્દશાહો બ્રાહ્મસ્તુ તાવતી રાત્રિરિષ્યતે ।। ૩૯.

હે મુનિ, એકત્રીસ એકયુગ મળીને એક મન્વંતર થાય છે. આવા ચૌદ મન્વંતર મળીને બ્રહ્માજીનો એક દિવસ થાય છે, અને એટલી જ લાંબી રાત પણ ગણાય છે.

એવં ત્રિંશદ્દિનો માસસ્તે દ્વાદશ સમા સ્મૃતા । તેષાં શતં બ્રહ્મણસ્તુ આયુર્નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ ।। ૩૯.

આ રીતે, ત્રીસ દિવસનો એક મહિનો થાય છે અને એવા બાર મહિના મળીને એક વર્ષ ગણાય છે. આવા સો વર્ષ બ્રહ્માજીનું આયુષ્ય છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.

યઃ સકૃદ્ દ્વાદશીમેતામનેન વિધિના ક્ષિપેત્ । સ બ્રહ્મલોકમાપ્નોતિ તત્કાલં ચૈવ તિષ્ઠતિ ।। ૩૯.

જે કોઈ આ નિયમ પ્રમાણે એકવાર પણ દ્વાદશીનું વ્રત કરે છે, તે બ્રહ્મલોકને પામે છે અને એટલો સમય ત્યાં રહે છે.

તતો બ્રહ્મોપસંહારે તલ્લયં તિષ્ઠતે ચિરમ્ । પુનઃ સૃષ્ટૌ ભવેદ્ દેવો વૈરાજાનાં મહાતપાઃ ।। ૩૯.

પછી, બ્રહ્માજીનું લય થાય ત્યારે તે લાંબા સમય સુધી એકરૂપ રહે છે અને નવી સૃષ્ટિમાં વૈરાજ મહાતપસ્વીઓમાં દેવ બનીને જન્મે છે.

બ્રહ્મહત્યાદિપાપાનિ ઇહ લોકકૃતાન્યપિ । અકામે કામતો વાપિ તાનિ નશ્યન્તિ તત્ક્ષણાત્ ।। ૩૯.

બ્રહ્મહત્યાદિ જેવાં પાપો કે અન્ય દુનિયાના પાપો, ઈચ્છાથી કે અનાયાસે થયેલા હોય, એ બધાં આથી તરત નાશ પામે છે.

ઇહ લોકે દરિદ્રો યો ભ્રષ્ટરાજ્યોઽથ વા નૃપઃ । ઉપોષ્ય તાં વિધાનેન સ રાજા જાયતે ધ્રુવમ્ ।। ૩૯.

આ દુનિયામાં ગરીબ માણસ કે જે રાજા પોતાનું રાજ્ય ગુમાવી બેઠો હોય, એ જો આ નિયમથી વ્રત કરે તો નિશ્ચિતપણે ફરી રાજા બને છે.