વરાહપુરાણમ્

ધ્યાત્વાઽર્ધ્યં દાપયેત્ તસ્ય કરતોયેન માનવઃ । એવમુચ્ચારયેદ્ વાચં તસ્મિન્ કાલે મહામુને ।। ૩૯.

એવી રીતે ધ્યાન કરીને, મનુષ્યએ પોતાના હાથથી અર્ધ્ય અર્પણ કરવું અને એ સમયે, મહામુનિ, નીચેના શબ્દો ઉચ્ચારવા.

એકાદશ્યાં નિરાહારઃ સ્થિત્વાઽહમપરેઽહનિ । ભોક્ષ્યામિ પુણ્ડરીકાક્ષ શરણં મે ભવાચ્યુત ।। ૩૯.

એકાદશીના દિવસે હું ઉપવાસ રાખીશ અને બીજા દિવસે ભોજન કરીશ, કમળનેત્રવાળા, અચ્યૂત, તું મારું આશ્રય બન.

એવમુક્ત્વા તતો રાત્રૌ દેવદેવસ્ય સન્નિધૌ । જપન્નારાયણાયેતિ સ્વપેત્ તત્ર વિધાનતઃ ।। ૩૯.

આ રીતે બોલ્યા પછી, રાત્રે દેવદેવતા સમક્ષ, 'નારાયણાય' જપતા નિયમ પ્રમાણે ત્યાં જ સૂઈ જવું.

તતઃ પ્રભાતે વિમલે નદીં ગત્વા સમુદ્રગામ્ । ઇતરાં વા તડાગં વા ગૃહે વા નિયતાત્મવાન્ ।। ૩૯.

પછી, શુદ્ધ પ્રભાતે, સમુદ્ર તરફ વહેતી નદી, અન્ય તળાવ કે ઘરમાં, મનને સંયમમાં રાખીને જવું.

આનીય મૃત્તિકાં શુદ્ધાં મન્ત્રેણાનેન માનવઃ । ધારણં પોષણં ત્વત્તો ભૂતાનાં દેવિ સર્વદા । તેન સત્યેન મે પાપં યાવન્મોચય સુવ્રતે ।। ૩૯.

પવિત્ર માટી લાવી, આ મંત્ર બોલવો: 'હે દેવી, તારી કૃપાથી સર્વ પ્રાણીઓનું પાલન અને પોષણ થાય છે; એ સત્યના બળે, હે સુવ્રતે, મારા પાપ દૂર કર.'

બ્રહ્માણ્ડોદરતીર્થાનિ કરૈઃ સ્પૃષ્ટાનિ દેવ તે । તેનેમાં મૃત્તિકાં સ્પૃષ્ટ્વા મા લભામિ ત્વયોદિતામ્ ।। ૩૯.

'હે દેવ, બ્રહ્માંડના પવિત્ર તીર્થો તારા હાથથી સ્પર્શાયા છે; આ માટી સ્પર્શીને, તું જે કહ્યું છે તે મને ન મળે.'

ત્વયિ સર્વે રસા નિત્યાઃ સ્થિતા વરુણ સર્વદા । તેનેમાં મૃત્તિકાં પ્લાવ્ય પૂતાં કુરુ મમાચિરમ્ ।। ૩૯.

'હે વરુણ, તારી અંદર સર્વે જળ સદા રહે છે; એ સત્યથી, આ માટી ધોઈને મને તરત શુદ્ધ કરી દે.'

એવં મૃદં તથા તોયં પ્રસાદ્યાત્માનમાલભેત્ । ત્રિઃ કૃત્વા શેષમૃદયા કુણ્ડમાલિખ્ય વૈ જલે ।। ૩૯.

આ રીતે માટી અને પાણીથી પોતાને શુદ્ધ કરીને, ત્રણ વખત એ કરવું; પછી બાકી રહેલી માટીથી પાણીમાં એક વૃત્ત દોરવું.

તતસ્તત્ર નરઃ સમ્યક્ ચક્રવર્ત્યુપચારતઃ । સ્નાત્વા ચાવશ્યકં કૃત્વા પુનર્દેવગૃહં વ્રજેત્ ।। ૩૯.

પછી ત્યાં, ચક્રવર્તિની રીત પ્રમાણે, સ્નાન કરીને અને આવશ્યક વિધિ પૂર્ણ કરીને, ફરીથી દેવમંદિરમાં જવું.

તત્રારાધ્ય મહાયોગિં દેવં નારાયણં પ્રભુમ્ । કેશવાય નમઃ પાદૌ કટિં દામોદરાય ચ ।। ૩૯.

ત્યાં મહાયોગી, ભગવાન નારાયણની પૂજા કરીને, પગે 'કેશવાય નમઃ', કમરે 'દામોદરાય' કહેવું.

ઊરુયુગ્મં નૃસિંહાય ઉરઃ શ્રીવત્સધારિણે । કણ્ઠં કૌસ્તુભનાથાય વક્ષઃ શ્રીપતયે તથા ।। ૩૯.

ઉભય જાંઘે 'નૃસિંહાય', છાતી પર 'શ્રીવત્સધારીને', ગળે 'કૌસ્તુભનાથાય', અને વક્ષસ્થળે 'શ્રીપતિને' કહેવું.

ત્રૈલોક્યવિજયાયેતિ બાહૂ સર્વાત્મને શિરઃ । રથાઙ્ગધારિણે ચક્રં શંકરાયેતિ વારિજમ્ ।। ૩૯.

બાહુઓ પર 'ત્રિલોકી વિજયાય', શિરે 'સર્વાત્મને', ચક્ર પર 'રથાંગધારીને' અને કમળ પર 'શંકરાય' કહેવું.

ગમ્ભીરાયેતિ ચ ગદામમ્ભોજં શાન્તિમૂર્ત્તયે । એવમભ્યર્ચ્ય દેવેશં દેવં નારાયણં પ્રભુમ્ ।। ૩૯.

ગદા પર 'ગંભીરાય', કમળ પર 'શાંતિમૂર્તિને' કહેવું; આ રીતે દેવોના દેવ, ભગવાન નારાયણની પૂજા કરવી.

પુનસ્તસ્યાગ્રતઃ કુમ્ભાન્ ચતુરઃ સ્થાપયેદ્ બુધઃ । જલપૂર્ણાન્ સમાલ્યાંશ્ચ સિતચન્દનલેપિતાન્ ।। ૩૯.

પછી, તેમના સમક્ષ, બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ ચાર ઘડા મૂકવા, જે પાણીથી ભરેલા, ફૂલોની માળાથી શોભિત અને સફેદ ચંદનથી લિપ્ત હોય.

ચૂતપલ્લવસગ્રીવાન્ સિતવસ્ત્રાવગુણ્ઠિતાન્ । સ્થગિતાન્ તામ્રપાત્રૈશ્ચ તિલપૂર્ણૈઃ સકાઞ્ચનૈઃ ।। ૩૯.

માટે કેરીના પાંદડાંથી શોભિત, સફેદ વસ્ત્રથી ઢાંકી, તાંબાના વાસણ પર મુકેલા, જેમાં તિલ અને સોનુ ભરેલું હોય.

ચત્વારસ્તે સમુદ્રાસ્તુ કલશાઃ પરિકીર્તિતાઃ । તેષાં મધ્યે શુભં પીઠં સ્થાપયેદ્ વસ્ત્રગર્ભિતમ્ ।। ૩૯.

ચાર કળશો ચાર મહાસાગર તરીકે ગણીને ગોઠવવા, અને એમના વચ્ચે એક શુભ આસન કપડાંમાં લપેટીને મૂકવું.

તસ્મિન્ સૌવર્ણરૌપ્યં વા તામ્રં વા દારવં તથા । અલાભે સર્વપાત્રાણાં પાલાશં પાત્રમિષ્યતે ।। ૩૯.

એ આસન પર સોનાનું, ચાંદીનું, તાંબાનું કે લાકડાનું પાત્ર મૂકવું. જો એ પૈકી કંઈ ન મળે તો પલાશના લાકડાનું પાત્ર પણ ચાલે.

તોયપૂર્ણં તુ તત્કૃત્વા તસ્મિન્ પાત્રે તતો ન્યસેત્ । સૌવર્ણં મત્સ્ય્રૂપેણ કૃત્વા દેવં જનાર્દમ્ । વેદવેદાઙ્ગસંયુક્તં શ્રુતિસ્મૃતિવિભૂષિતમ્ ।। ૩૯.

એ પાત્રને પાણીથી ભરવું અને એમાં સોનાથી બનેલું, મચ્છરૂપ ધરાવતું, વેદ-વેદાંગોથી શોભિત અને શ્રુતિ-સ્મૃતિથી અલંકૃત ભગવાન જનાર્દનનું મૂર્તિ મૂકવી.

તત્રાનેકવિધૈર્ભક્ષૈઃ ફલૈઃ પુષ્પૈશ્ચ શોભિતમ્ । ગન્ધધૂપૈશ્ચ વસ્ત્રૈશ્ચ અર્ચયિત્વા યથાવિધિ ।। ૩૯.

એ સ્થળે વિવિધ પ્રકારના ભોજન, ફળો અને ફૂલો વડે શોભાવવું, સુગંધ, ધૂપ અને કપડાંથી પૂજન કરી યોગ્ય વિધિ પ્રમાણે આરાધના કરવી.

રસાતલગતા વેદા યથા દેવ ત્વયાહૃતાઃ । મત્સ્યરૂપેણ તદ્વન્માં ભવાનુદ્ધર કેશવ । એવમુચ્ચાર્ય તસ્યાગ્રે જાગરં તત્ર કારયેત્ ।। ૩૯.

જેમ ભગવાને મચ્છરૂપે પાતાળમાંથી વેદો પાછા લાવ્યા, એમ હે કેશવ, મને પણ ઉદ્ધાર કરો – આવું ઉચ્ચારીને એ મૂર્તિ આગળ રાતભર જાગરણ કરવું.

યથાવિભવસારેણ પ્રભાતે વિમલે તથા । ચતુર્ણાં બ્રાહ્મણાનાં ચ ચતુરો દાપયેદ્ ઘટાન્ ।। ૩૯.

સવારના નિર્મળ સમયે, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે ચાર કળશો ચાર બ્રાહ્મણોને આપવા.

પૂર્વં તુ બહ્વૃચે દદ્યાચ્છન્દોગે દક્ષિણં તથા । યજુઃશાખાન્વિતે દદ્યાત્ પશ્ચિમં ઘટમુત્તમમ્ । ઉત્તરં કામતો તદ્યાદેષ એવ વિધિઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૯.

પહેલા પૂર્વ દિશાનો કળશ બહ્વૃચ (ઋગ્વેદ) જાણનારા બ્રાહ્મણને, દક્ષિણનો છાંદોગ્ય (સામવેદ) જાણનારા ને, પશ્ચિમનો શ્રેષ્ઠ કળશ યજુરવેદ જાણનારા ને, અને ઉત્તરનો કળશ ઇચ્છા પ્રમાણે આપવો – આવો વિધિ કહેવાયો છે.

ઋગ્વેદઃ પ્રીયતાં પૂર્વે સામવેદસ્તુ દક્ષિણે । યજુર્વેદઃ પશ્ચિમતો અથર્વશ્ચોત્તરેણ તુ ।। ૩૯.

પૂર્વ દિશામાં ઋગ્વેદ પ્રસન્ન થાય, દક્ષિણમાં સામવેદ, પશ્ચિમમાં યજુરવેદ અને ઉત્તર દિશામાં અથર્વવેદ પ્રસન્ન થાય.

અનેન ક્રમયોગેન પ્રીયતામિતિ વાચયેત્ । મત્સ્યરૂપં ચ સૌવર્ણમાચાર્યાય નિવેદયેત્ ।। ૩૯.

આ ક્રમ પ્રમાણે પ્રસન્ન થાઓ એવી પ્રાર્થના કરવી અને સોનાનું મચ્છરૂપ આચાર્યને અર્પણ કરવું.

ગન્ધધૂપાદિવસ્ત્રૈશ્ચ સંપૂજ્ય વિધિવત્ ક્રમાત્ । યસ્ત્વિમં સરહસ્યં ચ મન્ત્રં ચૈવોપપાદયેત્ । વિધાનં તસ્ય વૈ દત્ત્વા ફલં કોટિગુણોત્તરમ્ ।। ૩૯.

સુગંધ, ધૂપ અને કપડાંથી યોગ્ય રીતે પૂજન કરીને, જે વ્યક્તિ આ ગુપ્ત મંત્ર અને વિધિ રજૂ કરે છે, તેને કરોડગણું ફળ મળે છે.

પ્રતિપદ્ય ગુરું યસ્તુ મોહાદ્ વિપ્રતિપદ્યતે । સ જન્મકોટિ નરકે પચ્યતે પુરુષાધમઃ । વિધાનસ્ય પ્રદાતા યો ગુરુરિત્યુચ્યતે બુધૈઃ ।। ૩૯.

જે વ્યક્તિ ગુરુને સ્વીકારીને પણ મોહવશ વિધિ વિરુદ્ધ વર્તે છે, તે અધમ મનુષ્ય કરોડો જન્મ સુધી નરકમાં દુઃખ ભોગવે છે. વિધિ આપનારને જ બુદ્ધિમાનો 'ગુરુ' કહે છે.

એવં દત્ત્વા વિધાનેન દ્વાદશ્યાં વિષ્ણુમર્ચ્ય ચ । વિપ્રાણાં ભોજનં કુર્યાદ્ યથાશક્ત્યા સદક્ષિણમ્ ।। ૩૯.

આ રીતે વિધિ પ્રમાણે દાન આપી, દ્વાદશી દિવસે વિષ્ણુનું પૂજન કરીને, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે બ્રાહ્મણોને યથાયોગ્ય દક્ષિણાસહીત ભોજન કરાવવું.

તામ્રપાત્રૈશ્ચ સતિલૈઃ સ્થગિતાન્ કારયેદ્ ઘટાન્ । તત્ર સજ્જલપાત્રસ્થં બ્રાહ્મણાય કુટુમ્બિને ।। ૩૯.

તાંબાના પાત્રોમાં તલથી ભરેલા કળશો તૈયાર કરવા. એમાં પાણીથી ભરેલું પાત્ર ગૃહસ્થ બ્રાહ્મણને આપવું.

દેવં દદ્યાન્મહાભાગસ્તતો વિપ્રાંશ્ચ ભોજયેત્ । ભૂરિણા પરમાન્નેન તતઃ પશ્ચાત્ સ્વયં નરઃ । ભુઞ્જીત સહિતો બાલૈર્વાગ્યતઃ સંયતેન્દ્રિયઃ ।। ૩૯.

હે મહાભાગ્યશાળી, એ બ્રાહ્મણને દેવતાનું દાન આપવું અને પછી બ્રાહ્મણોને બહુ અને શ્રેષ્ઠ ભોજન કરાવવું. ત્યારબાદ, પોતે બાળકો સાથે મૌન અને ઇન્દ્રિય સંયમથી ભોજન કરવું.