વરાહપુરાણમ્

દુર્વાસા ઉવાચ । કથયામિ પરં ગુહ્યં રહસ્યં દેવનિર્મિતમ્ । ધરણ્યા યત્કૃતં પૂર્વં મજ્જન્ત્યા તુ રસાતલે ।। ૩૯.

દુર્વાસાએ કહ્યું: હું તને પરમ ગુપ્ત વાત કહું છું, જે દેવતાઓએ રચી છે અને જે પૃથ્વીએ, રસાતળમાં ડૂબતી વખતે, આચરી હતી.

પૃથિવ્યાઃ પાર્થિવો ભાવઃ સલિલે નાતિરેચિતઃ । તસ્મિન્ સલિલમગ્ને તુ પૃથ્વી પ્રાયાદ્ રસાતલમ્ ।। ૩૯.

પૃથ્વીનું પૃથ્વીપણું પાણીમાં વધારે ન હતું; જ્યારે પૃથ્વી પાણીમાં ડૂબી, ત્યારે તે રસાતળમાં ગઈ.

સા ભૂતધારિણી દેવી રસાતલગતા શુભા । આરાધયામાસ વિભું દેવં નારાયણં પરમ્ । ઉપવાસવ્રતૈર્દેવી નિયમૈશ્ચ પૃથગ્વિધૈઃ ।। ૩૯.

સૃષ્ટિને ધારણ કરનારી શુભ દેવી, રસાતળમાં જઈને, ઉપવાસ, વ્રત અને વિવિધ નિયમોથી પરમ દેવ નારાયણની આરાધના કરવા લાગી.

કાલેન મહતા તસ્યાઃ પ્રસન્નો ગરુડધ્વજઃ । ઉજ્જહાર સ્થિતૌ ચેમાં સ્થાપયામાસ સોઽવ્યયઃ ।। ૩૯.

લાંબા સમય પછી, ગરુડધ્વજ ભગવાન પ્રસન્ન થયા અને એ અવિનાશી ભગવાને પૃથ્વીને ઉપાડી, પોતાના સ્થાન પર સ્થાપી દીધી.

સત્યતપા ઉવાચ । કોઽસૌ ધરણ્યા સંચીર્ણ ઉપવાસો મહામુને । કાનિ વ્રતાનિ ચ તથા એતન્મે વક્તુમર્હસિ ।। ૩૯.

સત્યતપાએ કહ્યું: મહામુનિ, પૃથ્વીએ કયું ઉપવાસ કર્યું હતું? કયા વ્રત આચર્યા હતા? એ બધું મને કહો.

દુર્વાસા ઉવાચ । યદા માર્ગશિરે માસિ દશમ્યાં નિયતાત્મવાન્ । કૃત્વા દેવાર્ચનં ધીમાનગ્નિકાર્યં યથાવિધિ ।। ૩૯.

દુર્વાસાએ કહ્યું: જ્યારે માર્ગશીર્ષ મહિનામાં, દશમીના દિવસે, સંયમિત મનવાળો મનુષ્ય દેવોની પૂજા અને વિધિવત અગ્નિહોત્ર કરે છે,

શુચિવાસાઃ પ્રસન્નાત્મા હવ્યમન્નં સુસંસ્કૃતમ્ । ભુક્ત્વા પઞ્ચપદં ગત્વા પુનઃ શૌચં તુ પાદયોઃ ।। ૩૯.

પવિત્ર વસ્ત્ર પહેરી, પ્રસન્ન મનથી, સારી રીતે તૈયાર કરેલું હવનનું અન્ન ભોજન કરીને, પાંચ પગલાં ચાલ્યા પછી, ફરીથી પગ ધોઈ લે છે.

કૃત્વાઽષ્ટાઙ્ગુલમાત્રં તુ ક્ષીરવૃક્ષસમુદ્ભવમ્ । ભક્ષયેદ્ દન્તકાષ્ઠં તુ તત આચમ્ય યત્નતઃ ।। ૩૯.

આઠ આંગળ જેટલી લંબાઈની, દુધાળાં વૃક્ષની દાંતણ લઈ, એથી દાંત સાફ કર્યા પછી, ખૂબ કાળજીપૂર્વક આચમન કરવું.

સ્પૃષ્ટ્વા દ્વારાણિ સર્વાણિ ચિરં ધ્યાત્વા જનાર્દનમ્ । શઙ્ખચક્રગદાપાણિં કિરીટિં પીતવાસસમ્ ।। ૩૯.

પછી બધા દરવાજા સ્પર્શી, લાંબો સમય સુધી શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર, મસ્તક પર મુગટ અને પીળાં વસ્ત્ર પહેરનાર જનાર્દનનું ધ્યાન કરવું.

પ્રસન્નવદનં દેવં સર્વલક્ષણલક્ષિતમ્ । ધ્યાત્વા પુનર્જલં હસ્તે ગૃહ્ય ભાનું જનાર્દનમ્ ।। ૩૯.

પ્રસન્ન ચહેરાવાળા, સર્વે શુભ લક્ષણોથી યુક્ત ભગવાનનું ધ્યાન કરીને, ફરીથી હાથમાં પાણી લઈ, સૂર્ય સમાન જનાર્દનનું સ્મરણ કરવું.

ધ્યાત્વાઽર્ધ્યં દાપયેત્ તસ્ય કરતોયેન માનવઃ । એવમુચ્ચારયેદ્ વાચં તસ્મિન્ કાલે મહામુને ।। ૩૯.

એવી રીતે ધ્યાન કરીને, મનુષ્યએ પોતાના હાથથી અર્ધ્ય અર્પણ કરવું અને એ સમયે, મહામુનિ, નીચેના શબ્દો ઉચ્ચારવા.

એકાદશ્યાં નિરાહારઃ સ્થિત્વાઽહમપરેઽહનિ । ભોક્ષ્યામિ પુણ્ડરીકાક્ષ શરણં મે ભવાચ્યુત ।। ૩૯.

એકાદશીના દિવસે હું ઉપવાસ રાખીશ અને બીજા દિવસે ભોજન કરીશ, કમળનેત્રવાળા, અચ્યૂત, તું મારું આશ્રય બન.

એવમુક્ત્વા તતો રાત્રૌ દેવદેવસ્ય સન્નિધૌ । જપન્નારાયણાયેતિ સ્વપેત્ તત્ર વિધાનતઃ ।। ૩૯.

આ રીતે બોલ્યા પછી, રાત્રે દેવદેવતા સમક્ષ, 'નારાયણાય' જપતા નિયમ પ્રમાણે ત્યાં જ સૂઈ જવું.

તતઃ પ્રભાતે વિમલે નદીં ગત્વા સમુદ્રગામ્ । ઇતરાં વા તડાગં વા ગૃહે વા નિયતાત્મવાન્ ।। ૩૯.

પછી, શુદ્ધ પ્રભાતે, સમુદ્ર તરફ વહેતી નદી, અન્ય તળાવ કે ઘરમાં, મનને સંયમમાં રાખીને જવું.

આનીય મૃત્તિકાં શુદ્ધાં મન્ત્રેણાનેન માનવઃ । ધારણં પોષણં ત્વત્તો ભૂતાનાં દેવિ સર્વદા । તેન સત્યેન મે પાપં યાવન્મોચય સુવ્રતે ।। ૩૯.

પવિત્ર માટી લાવી, આ મંત્ર બોલવો: 'હે દેવી, તારી કૃપાથી સર્વ પ્રાણીઓનું પાલન અને પોષણ થાય છે; એ સત્યના બળે, હે સુવ્રતે, મારા પાપ દૂર કર.'

બ્રહ્માણ્ડોદરતીર્થાનિ કરૈઃ સ્પૃષ્ટાનિ દેવ તે । તેનેમાં મૃત્તિકાં સ્પૃષ્ટ્વા મા લભામિ ત્વયોદિતામ્ ।। ૩૯.

'હે દેવ, બ્રહ્માંડના પવિત્ર તીર્થો તારા હાથથી સ્પર્શાયા છે; આ માટી સ્પર્શીને, તું જે કહ્યું છે તે મને ન મળે.'

ત્વયિ સર્વે રસા નિત્યાઃ સ્થિતા વરુણ સર્વદા । તેનેમાં મૃત્તિકાં પ્લાવ્ય પૂતાં કુરુ મમાચિરમ્ ।। ૩૯.

'હે વરુણ, તારી અંદર સર્વે જળ સદા રહે છે; એ સત્યથી, આ માટી ધોઈને મને તરત શુદ્ધ કરી દે.'

એવં મૃદં તથા તોયં પ્રસાદ્યાત્માનમાલભેત્ । ત્રિઃ કૃત્વા શેષમૃદયા કુણ્ડમાલિખ્ય વૈ જલે ।। ૩૯.

આ રીતે માટી અને પાણીથી પોતાને શુદ્ધ કરીને, ત્રણ વખત એ કરવું; પછી બાકી રહેલી માટીથી પાણીમાં એક વૃત્ત દોરવું.

તતસ્તત્ર નરઃ સમ્યક્ ચક્રવર્ત્યુપચારતઃ । સ્નાત્વા ચાવશ્યકં કૃત્વા પુનર્દેવગૃહં વ્રજેત્ ।। ૩૯.

પછી ત્યાં, ચક્રવર્તિની રીત પ્રમાણે, સ્નાન કરીને અને આવશ્યક વિધિ પૂર્ણ કરીને, ફરીથી દેવમંદિરમાં જવું.

તત્રારાધ્ય મહાયોગિં દેવં નારાયણં પ્રભુમ્ । કેશવાય નમઃ પાદૌ કટિં દામોદરાય ચ ।। ૩૯.

ત્યાં મહાયોગી, ભગવાન નારાયણની પૂજા કરીને, પગે 'કેશવાય નમઃ', કમરે 'દામોદરાય' કહેવું.

ઊરુયુગ્મં નૃસિંહાય ઉરઃ શ્રીવત્સધારિણે । કણ્ઠં કૌસ્તુભનાથાય વક્ષઃ શ્રીપતયે તથા ।। ૩૯.

ઉભય જાંઘે 'નૃસિંહાય', છાતી પર 'શ્રીવત્સધારીને', ગળે 'કૌસ્તુભનાથાય', અને વક્ષસ્થળે 'શ્રીપતિને' કહેવું.

ત્રૈલોક્યવિજયાયેતિ બાહૂ સર્વાત્મને શિરઃ । રથાઙ્ગધારિણે ચક્રં શંકરાયેતિ વારિજમ્ ।। ૩૯.

બાહુઓ પર 'ત્રિલોકી વિજયાય', શિરે 'સર્વાત્મને', ચક્ર પર 'રથાંગધારીને' અને કમળ પર 'શંકરાય' કહેવું.

ગમ્ભીરાયેતિ ચ ગદામમ્ભોજં શાન્તિમૂર્ત્તયે । એવમભ્યર્ચ્ય દેવેશં દેવં નારાયણં પ્રભુમ્ ।। ૩૯.

ગદા પર 'ગંભીરાય', કમળ પર 'શાંતિમૂર્તિને' કહેવું; આ રીતે દેવોના દેવ, ભગવાન નારાયણની પૂજા કરવી.

પુનસ્તસ્યાગ્રતઃ કુમ્ભાન્ ચતુરઃ સ્થાપયેદ્ બુધઃ । જલપૂર્ણાન્ સમાલ્યાંશ્ચ સિતચન્દનલેપિતાન્ ।। ૩૯.

પછી, તેમના સમક્ષ, બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ ચાર ઘડા મૂકવા, જે પાણીથી ભરેલા, ફૂલોની માળાથી શોભિત અને સફેદ ચંદનથી લિપ્ત હોય.

ચૂતપલ્લવસગ્રીવાન્ સિતવસ્ત્રાવગુણ્ઠિતાન્ । સ્થગિતાન્ તામ્રપાત્રૈશ્ચ તિલપૂર્ણૈઃ સકાઞ્ચનૈઃ ।। ૩૯.

માટે કેરીના પાંદડાંથી શોભિત, સફેદ વસ્ત્રથી ઢાંકી, તાંબાના વાસણ પર મુકેલા, જેમાં તિલ અને સોનુ ભરેલું હોય.

ચત્વારસ્તે સમુદ્રાસ્તુ કલશાઃ પરિકીર્તિતાઃ । તેષાં મધ્યે શુભં પીઠં સ્થાપયેદ્ વસ્ત્રગર્ભિતમ્ ।। ૩૯.

ચાર કળશો ચાર મહાસાગર તરીકે ગણીને ગોઠવવા, અને એમના વચ્ચે એક શુભ આસન કપડાંમાં લપેટીને મૂકવું.

તસ્મિન્ સૌવર્ણરૌપ્યં વા તામ્રં વા દારવં તથા । અલાભે સર્વપાત્રાણાં પાલાશં પાત્રમિષ્યતે ।। ૩૯.

એ આસન પર સોનાનું, ચાંદીનું, તાંબાનું કે લાકડાનું પાત્ર મૂકવું. જો એ પૈકી કંઈ ન મળે તો પલાશના લાકડાનું પાત્ર પણ ચાલે.

તોયપૂર્ણં તુ તત્કૃત્વા તસ્મિન્ પાત્રે તતો ન્યસેત્ । સૌવર્ણં મત્સ્ય્રૂપેણ કૃત્વા દેવં જનાર્દમ્ । વેદવેદાઙ્ગસંયુક્તં શ્રુતિસ્મૃતિવિભૂષિતમ્ ।। ૩૯.

એ પાત્રને પાણીથી ભરવું અને એમાં સોનાથી બનેલું, મચ્છરૂપ ધરાવતું, વેદ-વેદાંગોથી શોભિત અને શ્રુતિ-સ્મૃતિથી અલંકૃત ભગવાન જનાર્દનનું મૂર્તિ મૂકવી.

તત્રાનેકવિધૈર્ભક્ષૈઃ ફલૈઃ પુષ્પૈશ્ચ શોભિતમ્ । ગન્ધધૂપૈશ્ચ વસ્ત્રૈશ્ચ અર્ચયિત્વા યથાવિધિ ।। ૩૯.

એ સ્થળે વિવિધ પ્રકારના ભોજન, ફળો અને ફૂલો વડે શોભાવવું, સુગંધ, ધૂપ અને કપડાંથી પૂજન કરી યોગ્ય વિધિ પ્રમાણે આરાધના કરવી.