વરાહપુરાણમ્

દુર્વાસા ઉવાચ । કર્મકાણ્ડં જ્ઞાનમૂલં જ્ઞાનં કર્માદિકં તથા । એતયોરન્તરં નાસ્તિ યથાઽશ્મમૃદયોર્મુને ।। ૩૯.

દુર્વાસાએ કહ્યું: કર્મકાંડનું મૂળ જ્ઞાન છે અને જ્ઞાન પણ કર્મકાંડથી જ થાય છે; મુનિ, બંનેમાં કોઈ ભેદ નથી, જેમ બે પથ્થરોમાં ફરક નથી.

કર્મકાણ્ડં ચતુર્ભેદં બ્રાહ્મણાદિષુ કીર્તિતમ્ । તત્ર વેદોક્તકર્માણિ ત્રયઃ કુર્વન્તિ નિત્યશઃ । ત્રિશુશ્રૂષામથૈકસ્તુ એષા વેદોદિતા ક્રિયા ।। ૩૯.

કર્મકાંડ ચાર પ્રકારે બ્રાહ્મણ વગેરેમાં વર્ણવાયું છે; તેમાં ત્રણ જણ રોજ વેદમાં જણાવેલા કર્મો કરે છે અને ચોથો એ ત્રણની સેવા કરે છે—આ વેદમાં કહેવામાં આવેલી ક્રિયા છે.

એતાન્ ધર્માનવસ્થાય બ્રહ્મણોપાસ્તિં રોચતે । તસ્ય મુક્તિર્ભવેન્નૂનં વેદવાદરતસ્ય ચ ।। ૩૯.

આ ધર્મોનું નિષ્ઠાપૂર્વક પાલન કરવાથી બ્રહ્મમાં ભક્તિ પ્રિય બને છે; અને જે વેદના ઉપદેશમાં લાગેલા હોય, તેને ચોક્કસ મુક્તિ મળે છે.

સત્યતપા ઉવાચ । યદેતત્ પરમં બ્રહ્મ ત્વયા પ્રોક્તં મહામુને । તસ્ય રૂપં ન જાનન્તિ યોગિનોઽપિ મહાત્મનઃ ।। ૩૯.

સત્યતપાએ કહ્યું: મહામુનિ, તમે જે પરમ બ્રહ્મનું વર્ણન કર્યું, તેનું સ્વરૂપ મહાન યોગીઓ પણ જાણતા નથી.

અનામમસગોત્રં ચ અમૂર્ત્તં મૂર્ત્તિવર્જિતમ્ । કથં સ જ્ઞાયતે બ્રહ્મ સંજ્ઞાનામવિવર્જિતમ્ । તસ્ય સંજ્ઞાં કથય મે વેદમાર્ગવ્યવસ્થિતામ્ ।। ૩૯.

તે નામરહિત, કુળરહિત, નિરૂપ, સ્વરૂપથી પર છે—જે બ્રહ્મ બધાં સંજ્ઞાઓથી પર છે, તેને કેવી રીતે ઓળખી શકાય? વેદમાં જે સંજ્ઞા નિર્ધારિત છે, એ મને કહો.

દુર્વાસા ઉવાચ । યદેતત્ પરમં બ્રહ્મ વેદવ્યાસેષુ પઠ્યતે । સ દેવઃ પુણ્ડરીકાક્ષઃ સ્વયં નારાયણઃ પરઃ ।। ૩૯.

દુર્વાસાએ કહ્યું: જે પરમ બ્રહ્મ વેદ અને પુરાણોમાં વર્ણવાયું છે, એ કમળની આંખોવાળો દેવ, સ્વયં નારાયણ, સર્વોચ્ચ છે.

સ યજ્ઞૈર્વિવિધૈરિષ્ટૈર્દાનૈર્દત્તૈશ્ચ સત્તમ । પ્રાપ્યતે પરમો દેવઃ સ્વયં નારાયણો હરિઃ ।। ૩૯.

એ પરમ દેવ, નારાયણ હરિ, વિવિધ યજ્ઞો, હવન અને દાન દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ.

સત્યતપા ઉવાચ । ભગવન્ બહુવિત્તેન ઋત્વિગ્ભિર્વેદપારગૈઃ । પ્રાપ્યતે પુણ્યકૃદ્ભિર્હિ ક્વચિદ્ યજ્ઞઃ કથંચન । તેન પ્રાપ્તેન ભગવાન્ લભ્યતે દુઃખતો હરિઃ ।। ૩૯.

સત્યતપાએ કહ્યું: ભગવાન, ઘણી સંપત્તિથી, વેદમાં પારંગત ઋત્વિજ અને પુણ્યશીલ લોકો દ્વારા ક્યારેક યજ્ઞ થાય છે; છતાં, એથી પણ હરિ દુર્લભ છે.

વિત્તેન ચ વિના દાનં દાતું વિપ્ર ન શક્યતે । વિદ્યમાનેઽપિ ન મતિઃ કુટુમ્બાસક્તચેતસઃ । તસ્ય મોક્ષઃ કથં બ્રહ્મન્ સર્વથા દુર્લભો હરિઃ ।। ૩૯.

સંપત્તિ વિના દાન આપવું શક્ય નથી, હે બ્રાહ્મણ; અને સંપત્તિ હોવા છતાં, કુટુંબમાં આસક્ત મનવાળા દાન આપતા નથી. એવો માણસ મુક્તિ કેવી રીતે પામે? હરિ તો સર્વ રીતે દુર્લભ છે.

અલ્પાયાસેન લભ્યેત યેન દેવઃ સનાતનઃ । તન્મે સામાન્યતો બ્રૂહિ સર્વવર્ણેષુ યદ્ ભવેત્ ।। ૩૯.

કયા ઉપાયથી સનાતન દેવ ઓછા પ્રયત્ને પ્રાપ્ત થાય? બધાં વર્ણ માટે યોગ્ય જે હોય, એ સામાન્ય રીતે મને કહો.

દુર્વાસા ઉવાચ । કથયામિ પરં ગુહ્યં રહસ્યં દેવનિર્મિતમ્ । ધરણ્યા યત્કૃતં પૂર્વં મજ્જન્ત્યા તુ રસાતલે ।। ૩૯.

દુર્વાસાએ કહ્યું: હું તને પરમ ગુપ્ત વાત કહું છું, જે દેવતાઓએ રચી છે અને જે પૃથ્વીએ, રસાતળમાં ડૂબતી વખતે, આચરી હતી.

પૃથિવ્યાઃ પાર્થિવો ભાવઃ સલિલે નાતિરેચિતઃ । તસ્મિન્ સલિલમગ્ને તુ પૃથ્વી પ્રાયાદ્ રસાતલમ્ ।। ૩૯.

પૃથ્વીનું પૃથ્વીપણું પાણીમાં વધારે ન હતું; જ્યારે પૃથ્વી પાણીમાં ડૂબી, ત્યારે તે રસાતળમાં ગઈ.

સા ભૂતધારિણી દેવી રસાતલગતા શુભા । આરાધયામાસ વિભું દેવં નારાયણં પરમ્ । ઉપવાસવ્રતૈર્દેવી નિયમૈશ્ચ પૃથગ્વિધૈઃ ।। ૩૯.

સૃષ્ટિને ધારણ કરનારી શુભ દેવી, રસાતળમાં જઈને, ઉપવાસ, વ્રત અને વિવિધ નિયમોથી પરમ દેવ નારાયણની આરાધના કરવા લાગી.

કાલેન મહતા તસ્યાઃ પ્રસન્નો ગરુડધ્વજઃ । ઉજ્જહાર સ્થિતૌ ચેમાં સ્થાપયામાસ સોઽવ્યયઃ ।। ૩૯.

લાંબા સમય પછી, ગરુડધ્વજ ભગવાન પ્રસન્ન થયા અને એ અવિનાશી ભગવાને પૃથ્વીને ઉપાડી, પોતાના સ્થાન પર સ્થાપી દીધી.

સત્યતપા ઉવાચ । કોઽસૌ ધરણ્યા સંચીર્ણ ઉપવાસો મહામુને । કાનિ વ્રતાનિ ચ તથા એતન્મે વક્તુમર્હસિ ।। ૩૯.

સત્યતપાએ કહ્યું: મહામુનિ, પૃથ્વીએ કયું ઉપવાસ કર્યું હતું? કયા વ્રત આચર્યા હતા? એ બધું મને કહો.

દુર્વાસા ઉવાચ । યદા માર્ગશિરે માસિ દશમ્યાં નિયતાત્મવાન્ । કૃત્વા દેવાર્ચનં ધીમાનગ્નિકાર્યં યથાવિધિ ।। ૩૯.

દુર્વાસાએ કહ્યું: જ્યારે માર્ગશીર્ષ મહિનામાં, દશમીના દિવસે, સંયમિત મનવાળો મનુષ્ય દેવોની પૂજા અને વિધિવત અગ્નિહોત્ર કરે છે,

શુચિવાસાઃ પ્રસન્નાત્મા હવ્યમન્નં સુસંસ્કૃતમ્ । ભુક્ત્વા પઞ્ચપદં ગત્વા પુનઃ શૌચં તુ પાદયોઃ ।। ૩૯.

પવિત્ર વસ્ત્ર પહેરી, પ્રસન્ન મનથી, સારી રીતે તૈયાર કરેલું હવનનું અન્ન ભોજન કરીને, પાંચ પગલાં ચાલ્યા પછી, ફરીથી પગ ધોઈ લે છે.

કૃત્વાઽષ્ટાઙ્ગુલમાત્રં તુ ક્ષીરવૃક્ષસમુદ્ભવમ્ । ભક્ષયેદ્ દન્તકાષ્ઠં તુ તત આચમ્ય યત્નતઃ ।। ૩૯.

આઠ આંગળ જેટલી લંબાઈની, દુધાળાં વૃક્ષની દાંતણ લઈ, એથી દાંત સાફ કર્યા પછી, ખૂબ કાળજીપૂર્વક આચમન કરવું.

સ્પૃષ્ટ્વા દ્વારાણિ સર્વાણિ ચિરં ધ્યાત્વા જનાર્દનમ્ । શઙ્ખચક્રગદાપાણિં કિરીટિં પીતવાસસમ્ ।। ૩૯.

પછી બધા દરવાજા સ્પર્શી, લાંબો સમય સુધી શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર, મસ્તક પર મુગટ અને પીળાં વસ્ત્ર પહેરનાર જનાર્દનનું ધ્યાન કરવું.

પ્રસન્નવદનં દેવં સર્વલક્ષણલક્ષિતમ્ । ધ્યાત્વા પુનર્જલં હસ્તે ગૃહ્ય ભાનું જનાર્દનમ્ ।। ૩૯.

પ્રસન્ન ચહેરાવાળા, સર્વે શુભ લક્ષણોથી યુક્ત ભગવાનનું ધ્યાન કરીને, ફરીથી હાથમાં પાણી લઈ, સૂર્ય સમાન જનાર્દનનું સ્મરણ કરવું.

ધ્યાત્વાઽર્ધ્યં દાપયેત્ તસ્ય કરતોયેન માનવઃ । એવમુચ્ચારયેદ્ વાચં તસ્મિન્ કાલે મહામુને ।। ૩૯.

એવી રીતે ધ્યાન કરીને, મનુષ્યએ પોતાના હાથથી અર્ધ્ય અર્પણ કરવું અને એ સમયે, મહામુનિ, નીચેના શબ્દો ઉચ્ચારવા.

એકાદશ્યાં નિરાહારઃ સ્થિત્વાઽહમપરેઽહનિ । ભોક્ષ્યામિ પુણ્ડરીકાક્ષ શરણં મે ભવાચ્યુત ।। ૩૯.

એકાદશીના દિવસે હું ઉપવાસ રાખીશ અને બીજા દિવસે ભોજન કરીશ, કમળનેત્રવાળા, અચ્યૂત, તું મારું આશ્રય બન.

એવમુક્ત્વા તતો રાત્રૌ દેવદેવસ્ય સન્નિધૌ । જપન્નારાયણાયેતિ સ્વપેત્ તત્ર વિધાનતઃ ।। ૩૯.

આ રીતે બોલ્યા પછી, રાત્રે દેવદેવતા સમક્ષ, 'નારાયણાય' જપતા નિયમ પ્રમાણે ત્યાં જ સૂઈ જવું.

તતઃ પ્રભાતે વિમલે નદીં ગત્વા સમુદ્રગામ્ । ઇતરાં વા તડાગં વા ગૃહે વા નિયતાત્મવાન્ ।। ૩૯.

પછી, શુદ્ધ પ્રભાતે, સમુદ્ર તરફ વહેતી નદી, અન્ય તળાવ કે ઘરમાં, મનને સંયમમાં રાખીને જવું.

આનીય મૃત્તિકાં શુદ્ધાં મન્ત્રેણાનેન માનવઃ । ધારણં પોષણં ત્વત્તો ભૂતાનાં દેવિ સર્વદા । તેન સત્યેન મે પાપં યાવન્મોચય સુવ્રતે ।। ૩૯.

પવિત્ર માટી લાવી, આ મંત્ર બોલવો: 'હે દેવી, તારી કૃપાથી સર્વ પ્રાણીઓનું પાલન અને પોષણ થાય છે; એ સત્યના બળે, હે સુવ્રતે, મારા પાપ દૂર કર.'

બ્રહ્માણ્ડોદરતીર્થાનિ કરૈઃ સ્પૃષ્ટાનિ દેવ તે । તેનેમાં મૃત્તિકાં સ્પૃષ્ટ્વા મા લભામિ ત્વયોદિતામ્ ।। ૩૯.

'હે દેવ, બ્રહ્માંડના પવિત્ર તીર્થો તારા હાથથી સ્પર્શાયા છે; આ માટી સ્પર્શીને, તું જે કહ્યું છે તે મને ન મળે.'

ત્વયિ સર્વે રસા નિત્યાઃ સ્થિતા વરુણ સર્વદા । તેનેમાં મૃત્તિકાં પ્લાવ્ય પૂતાં કુરુ મમાચિરમ્ ।। ૩૯.

'હે વરુણ, તારી અંદર સર્વે જળ સદા રહે છે; એ સત્યથી, આ માટી ધોઈને મને તરત શુદ્ધ કરી દે.'

એવં મૃદં તથા તોયં પ્રસાદ્યાત્માનમાલભેત્ । ત્રિઃ કૃત્વા શેષમૃદયા કુણ્ડમાલિખ્ય વૈ જલે ।। ૩૯.

આ રીતે માટી અને પાણીથી પોતાને શુદ્ધ કરીને, ત્રણ વખત એ કરવું; પછી બાકી રહેલી માટીથી પાણીમાં એક વૃત્ત દોરવું.

તતસ્તત્ર નરઃ સમ્યક્ ચક્રવર્ત્યુપચારતઃ । સ્નાત્વા ચાવશ્યકં કૃત્વા પુનર્દેવગૃહં વ્રજેત્ ।। ૩૯.

પછી ત્યાં, ચક્રવર્તિની રીત પ્રમાણે, સ્નાન કરીને અને આવશ્યક વિધિ પૂર્ણ કરીને, ફરીથી દેવમંદિરમાં જવું.