વરાહપુરાણમ્

વ્યાધ ઉવાચ । વ્યાધોઽસ્મિ પાપકર્માઽસ્મિ બ્રહ્મહાઽસ્મિ સરિદ્વરે । તથાપિ સંસ્મૃતા દેવિ પાહિ માં શરણં ગતમ્ ।। ૩૮.

વ્યાધે કહ્યું: 'હું વ્યાધ છું, પાપી છું, બ્રાહ્મણહંતાનો પાપ પણ છે, હે પવિત્ર નદી; છતાં, હે દેવી, હું તમને યાદ કરીને, આશ્રય લેવા આવ્યો છું, મને બચાવો.'

દેવતાં નૈવ જાનામિ ન મન્ત્રં ન તથાર્ચનમ્ । ગુરુપાદૌ પરં ધ્યાત્વા પશ્યામિ સતતં શુભે ।। ૩૮.

હું દેવીને ઓળખતો નથી, મને કોઈ મંત્ર પણ આવડતો નથી, અને યોગ્ય રીતે પૂજા કરવી પણ નથી આવડતી; હું તો માત્ર મારા ગુરુના ચરણોમાં મન લગાવું છું, હે શુભે, અને હંમેશા એ ચરણો જ જુઉં છું.

એવં વિધસ્ય મે દેવિ દયાં કુરુ સરિદ્વરે । ઋષેઃ ક્ષાલાર્થસલિલં સમીપં કુરુ માચિરમ્ ।। ૩૮.

હે સર્વ શ્રેષ્ઠ નદી, હું જેવો છું એવો, મારા પર દયા કર; મહર્ષિ માટે પગ ધોવા માટેનું પાણી જલ્દી અહીં લાવ.

એવમુક્ત્વાઽથ વ્યાધેન દેવિકા પાપનાશિની । આજગામ યતસ્તસ્થૌ દુર્વાસાઃ સંશિતવ્રતઃ ।। ૩૮.

શિકારીના આવા શબ્દો સાંભળીને, પાપનો નાશ કરનારી દેવીકા એ ત્યાં પહોંચી જ્યાં દૃઢ વ્રત ધરાવનારા દુર્વાસા રહેતા હતા.

તસ્ય પાદૌ સ્વયં દેવી ક્ષાલયન્તી સરિદ્વરા । જગામ હ્રાદિની ભૂત્વા વ્યાધાશ્રમસમીપતઃ ।। ૩૮.

એ નદીદેવી પોતે મહર્ષિના પગ ધોઈ રહી હતી અને પછી તીવ્ર પ્રવાહ બનીને શિકારીના આશ્રમની નજીક પહોંચી.

તં દૃષ્ટ્વા મહદાશ્ચર્યં દુર્વસા વિસ્મયં યયૌ । પ્રક્ષાલ્ય હસ્તૌ પાદૌ ચ તદન્તં શ્રદ્ધયાન્વિતમ્ । બુભુજે પરમપ્રીતસ્તથાચમ્ય વિચક્ષણઃ ।। ૩૮.

આ મહાન અદ્ભુત ઘટના જોઈને દુર્વાસા આશ્ચર્યચકિત થયા; તેમણે શ્રદ્ધાપૂર્વક હાથ અને પગ ધોઈ, પાણી પીને, ખૂબ આનંદથી ભોજન લીધું.

તમસ્થિશેષં વ્યાધં તુ ક્ષુધાદુર્બલતાં ગતમ્ । ઉવાચ વેદાધ્યયનં સર્વે વેદાઃ સસંગ્રહાઃ । બ્રહ્મવિદ્યા પુરાણાનિ પ્રત્યક્ષાણિ ભવન્તુ તે ।। ૩૮.

ભૂખથી દુર્બળ અને કાંયકાંય થયેલા એ શિકારીને દુર્વાસાએ કહ્યું: 'વેદપાઠ, બધા વેદો, બ્રહ્મવિદ્યા અને પુરાણો તને સીધા જ પ્રગટ થઈ જાય.'

એવં પ્રાદાદ્ વરં તસ્ય દુર્વાસા નામ ચાકરોત્ । ભવાન્ સત્યતપા નામ ઋષિરાદ્યો ભવિષ્યતિ ।। ૩૮.

આ રીતે દુર્વાસાએ તેને વરદાન આપ્યું અને કહ્યું: 'તું હવે સત્યતપા નામે મહર્ષિ અને શ્રેષ્ઠ તપસ્વી બનશે.'

એવં દત્તવરો વ્યાધસ્તમાહ મુનિસત્તમમ્ । વ્યાધો ભૂત્વા કથં બ્રહ્મન્ વેદાનધ્યાપયામ્યહમ્ ।। ૩૮.

વરદાન મળ્યા પછી એ શિકારીએ મહાન મુનિને પૂછ્યું: 'હું તો શિકારી છું, તો પછી કેવી રીતે વેદો શિખવી શકું?'

ઋષિરુવાચ । પ્રાક્શરીરં ગતં તેઽદ્ય નિરાહારસ્ય સત્તમ । તપોમયં શરીરં તે પૃથગ્ભૂતં ન સંશયઃ ।। ૩૮.

મુનિએ કહ્યું: 'હે ઉત્તમ, આજે તારો પહેલાનું, ભૂખ્યા શરીરનું રૂપ છૂટું પડી ગયું છે; હવે તું તપથી બનેલું, અલગ અને નિર્મળ શરીર ધરાવે છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.'

પ્રાગ્વિજ્ઞાનં ગતં નાશમિદાનીં શુદ્ધમક્ષરમ્ । વિદ્ધિ તં શુદ્ધકાયોઽસિ તથાઽન્યત્ તે શરીરકમ્ । તેન વેદાઃ સમં શાસ્ત્રૈઃ પ્રતિભાસ્યન્તિ તે મુને ।। ૩૮.

હવે તારો પહેલાનું જ્ઞાન નાશ પામ્યું છે; હવે તું શુદ્ધ અને અવિનાશી છે. જાણ કે તું શુદ્ધ શરીર ધરાવે છે અને તું બીજું શરીર અલગ છે. તેથી વેદો અને શાસ્ત્રો તને સ્પષ્ટ રીતે પ્રગટ થશે, હે મુનિ.

સત્યતપા ઉવાચ । ભગવન્ દ્વે શરીરે તુ ઇતિ યત્પરિકીર્ત્તિતમ્ । તન્મે કથય ભેદં વૈ કે તે બ્રહ્મવિદાં વર ।। ૩૯.

સત્યતપાએ કહ્યું: 'હે ભગવાન, તમે બે શરીર વિશે કહ્યું છે; એમાં શું ભેદ છે, એ મને કહો, હે બ્રહ્મવિદ્યા જાણનારા શ્રેષ્ઠ.'

દુર્વાસા ઉવાચ । ન દ્વે ત્રીણિ શરીરાણિ વાચ્યં તદ્વિપરીતકમ્ । વિભોગાયતનં ચૈવ ત્રિશરીરાણિ પ્રાણિનામ્ ।। ૩૯.

દુર્વાસાએ કહ્યું: 'બે નહીં, પણ ત્રણ શરીર કહેવામાં આવે છે; એ વિપરીત છે. દરેક જીવ માટે અનુભવ માટે ત્રણ પ્રકારના શરીર હોય છે.'

પ્રાગવસ્થમધર્માખ્યં પરિજ્ઞાનવિવર્જિતમ્ । અપરં સવ્રતં તદ્ધિ જ્ઞેયમત્યન્તધાર્મિકમ્ ।। ૩૯.

પહેલું અવસ્થા અધર્મરૂપ છે, જેમાં વિવેક નથી; બીજું, સંકલ્પ અને નિયમ ધરાવતું, એ સર્વધર્મમય કહેવાય છે.

ધર્માધર્મોપભોગાય યત્ તૃતીયમતીન્દ્રિયમ્ । તત્ત્રિભેદં વિનિર્દિષ્ટં બ્રહ્મવિદ્ભિર્વિચક્ષણૈઃ । યાતના ધર્મભોગશ્ચ ભુક્તિશ્ચેતિ ત્રિભેદકમ્ ।। ૩૯.

ત્રીજું શરીર ઇન્દ્રિયોથી પર છે, જે ધર્મ અને અધર્મ બંનેના અનુભવ માટે છે. બ્રહ્મજ્ઞાની વિદ્વાનો એ ત્રણ પ્રકારના ભેદ કહે છે: દુઃખ, ધર્મસુખ અને સામાન્ય ભોગ—આ ત્રણ પ્રકાર છે.

યસ્તુ ભાવઃ પુરા હ્યાસીત્ પ્રાણિનો નિઘ્નતઃ સ વૈ । તત્પાપાખ્યં શરીરં તે પાપસંજ્ઞં તદુચ્યતે ।। ૩૯.

પહેલાં જે અવસ્થા હતી, જ્યારે જીવ મારક હતો, એ શરીર પાપી કહેવાય છે; એ પાપશરીર તરીકે ઓળખાય છે.

ઇદાનીં શુભવૃત્તિં તુ કુર્વતસ્તપ આર્જવમ્ । અપરં ધર્મરૂપં તુ શરીરં તે વ્યવસ્થિતમ્ । તેન વેદપુરાણાનિ જ્ઞાતુમર્હસ્યસંશયમ્ ।। ૩૯.

હવે તું શુભ કર્મ, તપ અને સીધાઈથી જે કરે છે, એથી તને બીજું, ધર્મરૂપ શરીર પ્રાપ્ત થયું છે. એથી તું નિશ્ચયપૂર્વક વેદ અને પુરાણો જાણી શકે છે.

યદાષ્ટાકં સંપરિવર્ત્તતે પુમાં- સ્તદા ત્ર્યવસ્થઃ પરિકીર્ત્યતે તુ વૈ । ગતાષ્ટવર્ગસ્ત્રિગતઃ સદા શુભઃ સ્થિરો ભવેદાત્મનિ નિશ્ચયાત્મવાન્ ।। ૩૯.

જ્યારે કોઈમાં આઠ પ્રકારનું જૂથ બદલાય છે, ત્યારે તેને ત્રણ અવસ્થાવાળો કહેવાય છે. જે આઠમાંથી પાર પામી, ત્રણમાં સ્થિર રહે છે, તે હંમેશા શુભ અને આત્મામાં સ્થિર, દૃઢ નિશ્ચયવાળો બને છે.

યદા પઞ્ચ પુનઃ પઞ્ચ પઞ્ચ પઞ્ચાપિ સંત્યજેત્ । એકમાર્ગસ્તદા બ્રહ્મ શાશ્વતં લભતે નરઃ ।। ૩૯.

જ્યારે પાંચ, ફરીથી પાંચને, અને એ પણ પાંચને ત્યાગે છે, ત્યારે એકમાત્ર માર્ગે ચાલીને મનુષ્ય શાશ્વત બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરે છે.

સત્યતપા ઉવાચ । ભગવન્ યદિ વિજ્ઞાનં શરીરં નોપજાયતે । તદા કેન પ્રકારેણ પરં બ્રહ્મોપલભ્યતે ।। ૩૯.

સત્યતપાએ કહ્યું: ભગવાન, જો શરીરમાં જ્ઞાન ઉત્પન્ન ન થાય, તો પછી કયા ઉપાયથી પરમ બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરી શકાય?

દુર્વાસા ઉવાચ । કર્મકાણ્ડં જ્ઞાનમૂલં જ્ઞાનં કર્માદિકં તથા । એતયોરન્તરં નાસ્તિ યથાઽશ્મમૃદયોર્મુને ।। ૩૯.

દુર્વાસાએ કહ્યું: કર્મકાંડનું મૂળ જ્ઞાન છે અને જ્ઞાન પણ કર્મકાંડથી જ થાય છે; મુનિ, બંનેમાં કોઈ ભેદ નથી, જેમ બે પથ્થરોમાં ફરક નથી.

કર્મકાણ્ડં ચતુર્ભેદં બ્રાહ્મણાદિષુ કીર્તિતમ્ । તત્ર વેદોક્તકર્માણિ ત્રયઃ કુર્વન્તિ નિત્યશઃ । ત્રિશુશ્રૂષામથૈકસ્તુ એષા વેદોદિતા ક્રિયા ।। ૩૯.

કર્મકાંડ ચાર પ્રકારે બ્રાહ્મણ વગેરેમાં વર્ણવાયું છે; તેમાં ત્રણ જણ રોજ વેદમાં જણાવેલા કર્મો કરે છે અને ચોથો એ ત્રણની સેવા કરે છે—આ વેદમાં કહેવામાં આવેલી ક્રિયા છે.

એતાન્ ધર્માનવસ્થાય બ્રહ્મણોપાસ્તિં રોચતે । તસ્ય મુક્તિર્ભવેન્નૂનં વેદવાદરતસ્ય ચ ।। ૩૯.

આ ધર્મોનું નિષ્ઠાપૂર્વક પાલન કરવાથી બ્રહ્મમાં ભક્તિ પ્રિય બને છે; અને જે વેદના ઉપદેશમાં લાગેલા હોય, તેને ચોક્કસ મુક્તિ મળે છે.

સત્યતપા ઉવાચ । યદેતત્ પરમં બ્રહ્મ ત્વયા પ્રોક્તં મહામુને । તસ્ય રૂપં ન જાનન્તિ યોગિનોઽપિ મહાત્મનઃ ।। ૩૯.

સત્યતપાએ કહ્યું: મહામુનિ, તમે જે પરમ બ્રહ્મનું વર્ણન કર્યું, તેનું સ્વરૂપ મહાન યોગીઓ પણ જાણતા નથી.

અનામમસગોત્રં ચ અમૂર્ત્તં મૂર્ત્તિવર્જિતમ્ । કથં સ જ્ઞાયતે બ્રહ્મ સંજ્ઞાનામવિવર્જિતમ્ । તસ્ય સંજ્ઞાં કથય મે વેદમાર્ગવ્યવસ્થિતામ્ ।। ૩૯.

તે નામરહિત, કુળરહિત, નિરૂપ, સ્વરૂપથી પર છે—જે બ્રહ્મ બધાં સંજ્ઞાઓથી પર છે, તેને કેવી રીતે ઓળખી શકાય? વેદમાં જે સંજ્ઞા નિર્ધારિત છે, એ મને કહો.

દુર્વાસા ઉવાચ । યદેતત્ પરમં બ્રહ્મ વેદવ્યાસેષુ પઠ્યતે । સ દેવઃ પુણ્ડરીકાક્ષઃ સ્વયં નારાયણઃ પરઃ ।। ૩૯.

દુર્વાસાએ કહ્યું: જે પરમ બ્રહ્મ વેદ અને પુરાણોમાં વર્ણવાયું છે, એ કમળની આંખોવાળો દેવ, સ્વયં નારાયણ, સર્વોચ્ચ છે.

સ યજ્ઞૈર્વિવિધૈરિષ્ટૈર્દાનૈર્દત્તૈશ્ચ સત્તમ । પ્રાપ્યતે પરમો દેવઃ સ્વયં નારાયણો હરિઃ ।। ૩૯.

એ પરમ દેવ, નારાયણ હરિ, વિવિધ યજ્ઞો, હવન અને દાન દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ.

સત્યતપા ઉવાચ । ભગવન્ બહુવિત્તેન ઋત્વિગ્ભિર્વેદપારગૈઃ । પ્રાપ્યતે પુણ્યકૃદ્ભિર્હિ ક્વચિદ્ યજ્ઞઃ કથંચન । તેન પ્રાપ્તેન ભગવાન્ લભ્યતે દુઃખતો હરિઃ ।। ૩૯.

સત્યતપાએ કહ્યું: ભગવાન, ઘણી સંપત્તિથી, વેદમાં પારંગત ઋત્વિજ અને પુણ્યશીલ લોકો દ્વારા ક્યારેક યજ્ઞ થાય છે; છતાં, એથી પણ હરિ દુર્લભ છે.

વિત્તેન ચ વિના દાનં દાતું વિપ્ર ન શક્યતે । વિદ્યમાનેઽપિ ન મતિઃ કુટુમ્બાસક્તચેતસઃ । તસ્ય મોક્ષઃ કથં બ્રહ્મન્ સર્વથા દુર્લભો હરિઃ ।। ૩૯.

સંપત્તિ વિના દાન આપવું શક્ય નથી, હે બ્રાહ્મણ; અને સંપત્તિ હોવા છતાં, કુટુંબમાં આસક્ત મનવાળા દાન આપતા નથી. એવો માણસ મુક્તિ કેવી રીતે પામે? હરિ તો સર્વ રીતે દુર્લભ છે.