વરાહપુરાણમ્

તસ્ય ચિન્તયતઃ પાત્રમાકાશાત્ પતિતં શુભમ્ । સૌવર્ણં સિદ્ધિસંયુક્તં તજ્જગ્રાહ કરેણ સઃ ।। ૩૮.

જ્યારે તે એ રીતે વિચારી રહ્યો હતો ત્યારે, આકાશમાંથી એક શુદ્ધ, સોનાનું અને સિદ્ધિથી ભરેલું પાત્ર નીચે પડ્યું; તેણે એ પાત્ર હાથમાં લીધું.

તદ્ ગૃહીત્વા મુનિં પ્રાહ દુર્વાસાખ્યં સસાધ્વસઃ । અત્રૈવ સ્થીયતાં બ્રહ્મન્ યાવદ્ ભિક્ષાટનં ત્વહમ્ । કરોમિ તત્પ્રસાદોઽયં ક્રિયતાં બ્રહ્મવિત્તમ ।। ૩૮.

એ પાત્ર લઈને, વ્યાધે દુર્વાસા નામના ઋષિને ધ્રૂજતા અવાજે કહ્યું: 'બ્રાહ્મણ, કૃપા કરીને અહીં જ રહો, હું ભિક્ષા લેવા જઈ રહ્યો છું; બ્રહ્મજ્ઞાની, કૃપા કરીને આ અનુકંપા કરો.'

એવમુક્ત્વા તતો ભિક્ષામટનં વ્યાધસત્તમઃ । નાતિદૂરેણ નગરં ધનયોષસમન્વિતમ્ ।। ૩૮.

આવી રીતે કહીને, શ્રેષ્ઠ વ્યાધ ભિક્ષા માટે નજીકના શહેરમાં ગયો, જ્યાં ધન અને સ્ત્રીઓની સમૃદ્ધિ હતી.

તસ્ય તત્ર પ્રયાતસ્ય અગ્રતઃ સર્વશોભનાઃ । વૃક્ષેભ્યો નિર્યયુશ્ચાન્યા હેમપાત્રાગ્રપાણયઃ । વિવિધાન્નાનિ તસ્યાશુ દત્ત્વા પાત્રં પ્રપૂરિતમ્ ।। ૩૮.

ત્યાં પહોંચતા, સુંદર સ્ત્રીઓ વૃક્ષોમાંથી બહાર આવી, સોનાના પાત્રો હાથમાં લઈને, વિવિધ પ્રકારના ભોજનથી તેનું પાત્ર ઝડપથી ભરી દીધું.

સ ચ ભૂતાર્થમાત્માનં મત્વા પુનરથાશ્રમમ્ । આજગામ તતોઽપશ્યત્ તમૃષિં જપતાં વરમ્ ।। ૩૮.

પોતાનું કાર્ય પૂર્ણ થયું એમ માની, એ ફરી આશ્રમમાં પાછો આવ્યો અને ત્યાં જપમાં તલ્લીન શ્રેષ્ઠ ઋષિને જોયા.

તં દૃષ્ટ્વા સ્થાપ્ય તાં ભિક્ષાં શુચૌ દેશે પ્રસન્નધીઃ । પ્રણમ્ય તમૃષિં વાક્યમુવાચ વ્યાધસત્તમઃ ।। ૩૮.

એ ઋષિને જોઈને, વ્યાધે ભિક્ષા શુદ્ધ જગ્યાએ મૂકી, મન પ્રસન્ન રાખીને, ઋષિને નમન કરીને આ શબ્દો કહ્યા.

ભગવન્ ક્ષાલનં પદ્ભ્યાં ક્રિયતામૃષિપુંગવ । યદિ ત્વહમનુગ્રાહ્યસ્તદેવં કર્ત્તુમર્હસિ ।। ૩૮.

'પ્રભુ, ઋષિમાં શ્રેષ્ઠ, કૃપા કરીને તમારા પગ ધોવા દો; જો હું આપની કૃપા લાયક હોઉં તો મને એ સેવા કરવાની પરવાનગી આપો.'

એવમુક્તઃ સ જિજ્ઞાસુસ્તપોવીર્યં શુભં મુનિઃ । નદીં ગન્તું ન શક્નોમિ જલપાત્રં ન ચાસ્તિ મે ।। ૩૮.

આવી રીતે કહેતાં, ઋષિએ તેનું તપશ્ચર્યાનું બળ કઈ રીતે છે એ જાણવા ઈચ્છી, કહ્યું: 'હું નદી સુધી જઈ શકતો નથી અને મારા પાસે પાણીનું પાત્ર પણ નથી.'

કથં પ્રક્ષાલયામ્યાશુ વ્યાધ પાદૌ મહામતે । ઇત્યેતન્મુનિના વ્યાધઃ શ્રુત્વા ચિન્તાપરોઽભવત્ । કિં કરોમિ કથં ચાસ્ય ભોજનં વૈ ભવિષ્યતિ ।। ૩૮.

'હું તમારા પગ ઝડપથી કેવી રીતે ધોઈ શકું, હે બુદ્ધિશાળી વ્યાધ?' ઋષિએ આવું કહેતાં, વ્યાધ ચિંતામાં પડી ગયો: 'હું શું કરું અને તેઓ ભોજન કેવી રીતે કરશે?'

એવં સંચિન્ત્ય મનસા ગુરું સ્મૃત્વા વિચક્ષણઃ । જગામ શરણં તાં તુ સરિતં દેવિકાં સુધીઃ ।। ૩૮.

આ રીતે મનમાં વિચાર કરીને, ગુરુને યાદ કરીને, બુદ્ધિશાળી વ્યાધે દેવિકા નદીમાં શરણાગતિ લીધી.

વ્યાધ ઉવાચ । વ્યાધોઽસ્મિ પાપકર્માઽસ્મિ બ્રહ્મહાઽસ્મિ સરિદ્વરે । તથાપિ સંસ્મૃતા દેવિ પાહિ માં શરણં ગતમ્ ।। ૩૮.

વ્યાધે કહ્યું: 'હું વ્યાધ છું, પાપી છું, બ્રાહ્મણહંતાનો પાપ પણ છે, હે પવિત્ર નદી; છતાં, હે દેવી, હું તમને યાદ કરીને, આશ્રય લેવા આવ્યો છું, મને બચાવો.'

દેવતાં નૈવ જાનામિ ન મન્ત્રં ન તથાર્ચનમ્ । ગુરુપાદૌ પરં ધ્યાત્વા પશ્યામિ સતતં શુભે ।। ૩૮.

હું દેવીને ઓળખતો નથી, મને કોઈ મંત્ર પણ આવડતો નથી, અને યોગ્ય રીતે પૂજા કરવી પણ નથી આવડતી; હું તો માત્ર મારા ગુરુના ચરણોમાં મન લગાવું છું, હે શુભે, અને હંમેશા એ ચરણો જ જુઉં છું.

એવં વિધસ્ય મે દેવિ દયાં કુરુ સરિદ્વરે । ઋષેઃ ક્ષાલાર્થસલિલં સમીપં કુરુ માચિરમ્ ।। ૩૮.

હે સર્વ શ્રેષ્ઠ નદી, હું જેવો છું એવો, મારા પર દયા કર; મહર્ષિ માટે પગ ધોવા માટેનું પાણી જલ્દી અહીં લાવ.

એવમુક્ત્વાઽથ વ્યાધેન દેવિકા પાપનાશિની । આજગામ યતસ્તસ્થૌ દુર્વાસાઃ સંશિતવ્રતઃ ।। ૩૮.

શિકારીના આવા શબ્દો સાંભળીને, પાપનો નાશ કરનારી દેવીકા એ ત્યાં પહોંચી જ્યાં દૃઢ વ્રત ધરાવનારા દુર્વાસા રહેતા હતા.

તસ્ય પાદૌ સ્વયં દેવી ક્ષાલયન્તી સરિદ્વરા । જગામ હ્રાદિની ભૂત્વા વ્યાધાશ્રમસમીપતઃ ।। ૩૮.

એ નદીદેવી પોતે મહર્ષિના પગ ધોઈ રહી હતી અને પછી તીવ્ર પ્રવાહ બનીને શિકારીના આશ્રમની નજીક પહોંચી.

તં દૃષ્ટ્વા મહદાશ્ચર્યં દુર્વસા વિસ્મયં યયૌ । પ્રક્ષાલ્ય હસ્તૌ પાદૌ ચ તદન્તં શ્રદ્ધયાન્વિતમ્ । બુભુજે પરમપ્રીતસ્તથાચમ્ય વિચક્ષણઃ ।। ૩૮.

આ મહાન અદ્ભુત ઘટના જોઈને દુર્વાસા આશ્ચર્યચકિત થયા; તેમણે શ્રદ્ધાપૂર્વક હાથ અને પગ ધોઈ, પાણી પીને, ખૂબ આનંદથી ભોજન લીધું.

તમસ્થિશેષં વ્યાધં તુ ક્ષુધાદુર્બલતાં ગતમ્ । ઉવાચ વેદાધ્યયનં સર્વે વેદાઃ સસંગ્રહાઃ । બ્રહ્મવિદ્યા પુરાણાનિ પ્રત્યક્ષાણિ ભવન્તુ તે ।। ૩૮.

ભૂખથી દુર્બળ અને કાંયકાંય થયેલા એ શિકારીને દુર્વાસાએ કહ્યું: 'વેદપાઠ, બધા વેદો, બ્રહ્મવિદ્યા અને પુરાણો તને સીધા જ પ્રગટ થઈ જાય.'

એવં પ્રાદાદ્ વરં તસ્ય દુર્વાસા નામ ચાકરોત્ । ભવાન્ સત્યતપા નામ ઋષિરાદ્યો ભવિષ્યતિ ।। ૩૮.

આ રીતે દુર્વાસાએ તેને વરદાન આપ્યું અને કહ્યું: 'તું હવે સત્યતપા નામે મહર્ષિ અને શ્રેષ્ઠ તપસ્વી બનશે.'

એવં દત્તવરો વ્યાધસ્તમાહ મુનિસત્તમમ્ । વ્યાધો ભૂત્વા કથં બ્રહ્મન્ વેદાનધ્યાપયામ્યહમ્ ।। ૩૮.

વરદાન મળ્યા પછી એ શિકારીએ મહાન મુનિને પૂછ્યું: 'હું તો શિકારી છું, તો પછી કેવી રીતે વેદો શિખવી શકું?'

ઋષિરુવાચ । પ્રાક્શરીરં ગતં તેઽદ્ય નિરાહારસ્ય સત્તમ । તપોમયં શરીરં તે પૃથગ્ભૂતં ન સંશયઃ ।। ૩૮.

મુનિએ કહ્યું: 'હે ઉત્તમ, આજે તારો પહેલાનું, ભૂખ્યા શરીરનું રૂપ છૂટું પડી ગયું છે; હવે તું તપથી બનેલું, અલગ અને નિર્મળ શરીર ધરાવે છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.'

પ્રાગ્વિજ્ઞાનં ગતં નાશમિદાનીં શુદ્ધમક્ષરમ્ । વિદ્ધિ તં શુદ્ધકાયોઽસિ તથાઽન્યત્ તે શરીરકમ્ । તેન વેદાઃ સમં શાસ્ત્રૈઃ પ્રતિભાસ્યન્તિ તે મુને ।। ૩૮.

હવે તારો પહેલાનું જ્ઞાન નાશ પામ્યું છે; હવે તું શુદ્ધ અને અવિનાશી છે. જાણ કે તું શુદ્ધ શરીર ધરાવે છે અને તું બીજું શરીર અલગ છે. તેથી વેદો અને શાસ્ત્રો તને સ્પષ્ટ રીતે પ્રગટ થશે, હે મુનિ.

સત્યતપા ઉવાચ । ભગવન્ દ્વે શરીરે તુ ઇતિ યત્પરિકીર્ત્તિતમ્ । તન્મે કથય ભેદં વૈ કે તે બ્રહ્મવિદાં વર ।। ૩૯.

સત્યતપાએ કહ્યું: 'હે ભગવાન, તમે બે શરીર વિશે કહ્યું છે; એમાં શું ભેદ છે, એ મને કહો, હે બ્રહ્મવિદ્યા જાણનારા શ્રેષ્ઠ.'

દુર્વાસા ઉવાચ । ન દ્વે ત્રીણિ શરીરાણિ વાચ્યં તદ્વિપરીતકમ્ । વિભોગાયતનં ચૈવ ત્રિશરીરાણિ પ્રાણિનામ્ ।। ૩૯.

દુર્વાસાએ કહ્યું: 'બે નહીં, પણ ત્રણ શરીર કહેવામાં આવે છે; એ વિપરીત છે. દરેક જીવ માટે અનુભવ માટે ત્રણ પ્રકારના શરીર હોય છે.'

પ્રાગવસ્થમધર્માખ્યં પરિજ્ઞાનવિવર્જિતમ્ । અપરં સવ્રતં તદ્ધિ જ્ઞેયમત્યન્તધાર્મિકમ્ ।। ૩૯.

પહેલું અવસ્થા અધર્મરૂપ છે, જેમાં વિવેક નથી; બીજું, સંકલ્પ અને નિયમ ધરાવતું, એ સર્વધર્મમય કહેવાય છે.

ધર્માધર્મોપભોગાય યત્ તૃતીયમતીન્દ્રિયમ્ । તત્ત્રિભેદં વિનિર્દિષ્ટં બ્રહ્મવિદ્ભિર્વિચક્ષણૈઃ । યાતના ધર્મભોગશ્ચ ભુક્તિશ્ચેતિ ત્રિભેદકમ્ ।। ૩૯.

ત્રીજું શરીર ઇન્દ્રિયોથી પર છે, જે ધર્મ અને અધર્મ બંનેના અનુભવ માટે છે. બ્રહ્મજ્ઞાની વિદ્વાનો એ ત્રણ પ્રકારના ભેદ કહે છે: દુઃખ, ધર્મસુખ અને સામાન્ય ભોગ—આ ત્રણ પ્રકાર છે.

યસ્તુ ભાવઃ પુરા હ્યાસીત્ પ્રાણિનો નિઘ્નતઃ સ વૈ । તત્પાપાખ્યં શરીરં તે પાપસંજ્ઞં તદુચ્યતે ।। ૩૯.

પહેલાં જે અવસ્થા હતી, જ્યારે જીવ મારક હતો, એ શરીર પાપી કહેવાય છે; એ પાપશરીર તરીકે ઓળખાય છે.

ઇદાનીં શુભવૃત્તિં તુ કુર્વતસ્તપ આર્જવમ્ । અપરં ધર્મરૂપં તુ શરીરં તે વ્યવસ્થિતમ્ । તેન વેદપુરાણાનિ જ્ઞાતુમર્હસ્યસંશયમ્ ।। ૩૯.

હવે તું શુભ કર્મ, તપ અને સીધાઈથી જે કરે છે, એથી તને બીજું, ધર્મરૂપ શરીર પ્રાપ્ત થયું છે. એથી તું નિશ્ચયપૂર્વક વેદ અને પુરાણો જાણી શકે છે.

યદાષ્ટાકં સંપરિવર્ત્તતે પુમાં- સ્તદા ત્ર્યવસ્થઃ પરિકીર્ત્યતે તુ વૈ । ગતાષ્ટવર્ગસ્ત્રિગતઃ સદા શુભઃ સ્થિરો ભવેદાત્મનિ નિશ્ચયાત્મવાન્ ।। ૩૯.

જ્યારે કોઈમાં આઠ પ્રકારનું જૂથ બદલાય છે, ત્યારે તેને ત્રણ અવસ્થાવાળો કહેવાય છે. જે આઠમાંથી પાર પામી, ત્રણમાં સ્થિર રહે છે, તે હંમેશા શુભ અને આત્મામાં સ્થિર, દૃઢ નિશ્ચયવાળો બને છે.

યદા પઞ્ચ પુનઃ પઞ્ચ પઞ્ચ પઞ્ચાપિ સંત્યજેત્ । એકમાર્ગસ્તદા બ્રહ્મ શાશ્વતં લભતે નરઃ ।। ૩૯.

જ્યારે પાંચ, ફરીથી પાંચને, અને એ પણ પાંચને ત્યાગે છે, ત્યારે એકમાત્ર માર્ગે ચાલીને મનુષ્ય શાશ્વત બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરે છે.