વરાહપુરાણમ્

અશ્વશિરા ઉવાચ । ભવન્તૌ બ્રાહ્મણૌ સિદ્ધૌ તપસા દગ્ધકિલ્બિષૌ । કથં નારાયણાવાવામિતિ વાક્યમથેરિતમ્ ।। ૪.

અશ્વશિરાએ કહ્યું: તમે બંને બ્રાહ્મણો તપથી સિદ્ધ અને પાપથી મુક્ત છો, તો તમે પોતાને નારાયણ કેમ કહો છો? આ વાત મને સમજાતી નથી.

શઙ્ખચક્રગદાપાણિઃ પીતવાસા જનાર્દનઃ । ગરુડસ્થો મહાદેવઃ કસ્તસ્ય સદૃશો ભુવિ ।। ૪.

શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર, પીળા વસ્ત્રો પહેરનાર, ગરુડ પર બેસનાર જનાર્દન મહાદેવ છે—પૃથ્વી પર એના સમાન બીજો કોણ છે?

તસ્ય રાજ્ઞો વચઃ શ્રુત્વા તૌ વિપ્રૌ સંશિતવ્રતૌ । જહસતુઃ પશ્ય વિષ્ણું રાજન્નિતિ જજલ્પતુઃ ।। ૪.

રાજાના આ વચન સાંભળીને, બંને બ્રાહ્મણો, જે પ્રતિજ્ઞામાં અડગ હતા, હસ્યા અને કહ્યું: 'હે રાજા, વિષ્ણુને જો.'

એવમુક્ત્વા સ કપિલઃ સ્વયં વિષ્ણુર્બભૂવ હ । જૈગીષવ્યશ્ચ ગરુડસ્તત્ક્ષણાત્ સમજાયત ।। ૪.

આવું કહીને કપિલ પોતે વિષ્ણુ બની ગયા અને જયગીષવ્ય તરત જ ગરુડ બની ગયા.

તતો હાહાકૃતં ત્વાસીત્ તત્ક્ષણાદ્ રાજમણ્ડલમ્ । દૃષ્ટ્વા નારાયણં દેવં ગરુડસ્થં સનાતનમ્ ।। ૪.

ત્યાં જ રાજાના સભામાં આશ્ચર્યના ઉદ્ગાર ઉઠ્યા, કારણ કે સૌએ ગરુડ પર બિરાજમાન શાશ્વત નારાયણ દેવને જોયા.

કૃતાઞ્જલિપુટો ભૂત્વા તતો રાજા મહાયશાઃ । ઉવાચ શામ્યતાં વિપ્રૌ નાયં વિષ્ણુરથેદૃશઃ ।। ૪.

પછી મહાયશસ્વી રાજાએ હાથ જોડીને કહ્યું: 'હે વિદ્વાનો, શાંતિ રાખો; આ વિષ્ણુ એ રીતે નથી જેમ આપણે જાણીએ છીએ.'

યસ્ય બ્રહ્મા સમુત્પન્નો નાભિપઙ્કજમધ્યતઃ । તસ્માચ્ચ બ્રહ્મણો રુદ્રઃ સ વિષ્ણુઃ પરમેશ્વરઃ ।। ૪.

જેના નાભિમાંથી કમળમાંથી બ્રહ્મા જન્મ્યા અને બ્રહ્માથી રુદ્ર ઉત્પન્ન થયા—એ વિષ્ણુ પરમેશ્વર છે.

ઇતિ રાજવચઃ શ્રુત્વા તદા તૌ મુનિપુંગવૌ । ચક્રતુઃ પરમાં માયાં યોગમાયાં વિશેષતઃ ।। ૪.

રાજાના આ વચન સાંભળીને, બંને મહાન ઋષિએ ત્યારે પરમ યોગમાયાનો પ્રયોગ કર્યો.

કપિલઃ પદ્મનાભસ્તુ જૈગીષવ્યઃ પ્રજાપતિઃ । કમલસ્થો બભૌ હ્રસ્વસ્તસ્ય ચાઙ્કે કુમારકઃ ।। ૪.

કપિલ પદ્મનાભ બન્યા, જયગીષવ્ય પ્રજાપતિ બન્યા; કમળ પર બિરાજમાન તેઓ તેજથી પ્રકાશિત થયા અને તેમના ગોદમાં એક નાનકડું બાળક દેખાયું.

દદર્શ રાજા રક્તાક્ષં કાલાનલસમદ્યુતિમ્ । નેત્થં ભવતિ વિશ્વેશો માયૈષા યોગિનાં સદા । સર્વવ્યાપી હરિઃ શ્રીમાનિતિ રાજા જગાદ હ ।। ૪.

રાજાએ લાલ આંખો અને કાળાગ્નિ સમાન તેજવાળાને જોયા; યોગીઓની માયાથી વિશ્વના સ્વામી આવી રીતે પ્રગટ થાય છે. હરિ સર્વવ્યાપી અને તેજસ્વી છે—આવું રાજાએ કહ્યું.

તતો વાક્યાવસાને તુ તસ્ય રાજ્ઞો હિ સંસદિ । મશકા મત્કુણા યૂકા ભ્રમરાઃ પક્ષિણોરગાઃ ।। ૪.

પછી રાજાના વચન પૂરા થતાં જ તેની સભામાં મચ્છર, પીસુ, જૂ, મધમાખી, પક્ષીઓ અને સાપો દેખાવા લાગ્યા.

અશ્વા ગાવો દ્વિપાઃ સિંહા વ્યાઘ્રા ગોમાયવો મૃગાઃ । અન્યેઽપિ પશવઃ કીટા ગ્રામ્યારણ્યાશ્ચ સર્વશઃ । દૃશ્યન્તે રાજભવને કોટિશો ભૂતધારિણિ ।। ૪.

ઘોડા, ગાયો, હાથી, સિંહ, વાઘ, ગીધડ, હરણ અને બીજા અનેક પ્રાણીઓ, તેમજ ઘરેલુ અને જંગલી જીવજંતુઓ — આ બધાં રાજમહેલમાં લાખો સંખ્યામાં દેખાતા, દરેકે જીવધારી રૂપ ધારણ કર્યું હતું.

તં દૃષ્ટ્વા ભૂતસંઘાતં રાજા વિસ્મિતમાનસઃ । યાવચ્ચિન્તયતે કિં સ્યાદેતદિત્યવગમ્ય ચ । જૈગીષવ્યસ્ય માહાત્મ્યં કપિલસ્ય ચ ધીમતઃ ।। ૪.

એટલી બધી જીવસૃષ્ટિ જોઈને રાજા આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયો; એ શું હોઈ શકે એ વિચારતો રહ્યો, અને પછી જયગીષવ્ય તથા વિદ્વાન કપિલાનું મહાત્મ્ય તેને સમજાયું.

કૃતાઞ્જલિપુટો ભૂત્વા સ રાજાઽશ્વશિરાસ્તદા । પપ્રચ્છ તાવૃષી ભક્ત્યા કિમિદં દ્વિજસત્તમૌ ।। ૪.

પછી રાજા અશ્વશિરાએ ભક્તિપૂર્વક હાથ જોડીને એ બંને મહાન ઋષિઓને વિનંતી કરી: 'દ્વિજશ્રેષ્ઠો, આ શું છે?'

દ્વિજાવૂચતુઃ । આવાં પૃષ્ટૌ ત્વયા રાજન્ કથં વિષ્ણુરિહેજ્યતે । પ્રાપ્યતે વા મહારાજ તેનેદં દર્શિતં તવ ।। ૪.

બંને બ્રાહ્મણોએ કહ્યું: 'હે રાજા, તું અમને પૂછ્યું કે અહીં વિષ્ણુની કેવી રીતે પૂજા કરવી અને તેમને કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરવું; તેથી જ તને આ દર્શન કરાવાયું છે, હે મહારાજ.'

સર્વજ્ઞસ્ય ગુણા હ્યેતે યે રાજંસ્તવ દર્શિતાઃ । સ ચ નારાયણો દેવઃ સર્વજ્ઞઃ કામરૂપવાન્ ।। ૪.

હે રાજા, તને જે ગુણો બતાવ્યા છે એ સર્વજ્ઞના ગુણો છે; અને એ નારાયણ દેવ સર્વજ્ઞ છે અને ઈચ્છા પ્રમાણે કોઈ પણ રૂપ ધારણ કરી શકે છે.

સૌમ્યસ્તુ સંસ્થિતઃ ક્વાપિ પ્રાપ્યતે મનુજૈઃ કિલ । આરાધનેન ચૈતસ્ય વાક્યમર્થવદિષ્યતે ।। ૪.

એ ભગવાન સૌમ્ય સ્વભાવના છે, ક્યાંક સ્થિર છે અને માનવો તેમની આરાધના દ્વારા તેમને પ્રાપ્ત કરી શકે છે; તેમના વચન હંમેશા અર્થપૂર્ણ હોય છે.

કિન્તુ સર્વશરીરસ્થઃ પરમાત્મા જગત્પતિઃ । સ્વદેહે દૃશ્યતે ભક્ત્યા નૈકસ્થાનગતસ્તુ સઃ ।। ૪.

પણ એ પરમાત્મા, જગતના સ્વામી, બધા શરીરોમાં વસે છે; ભક્તિથી પોતાના શરીરમાં જ તેનું દર્શન થાય છે, કારણ કે એ એક જ સ્થાનમાં બંધાયેલો નથી.

અતોઽર્થં દર્શિતં રૂપં દેવસ્ય પરમાત્મનઃ । આવયોસ્તવ રાજેન્દ્ર પ્રતીતિઃ સ્યાદ્ યથા તવ । એવં સર્વગતો વિષ્ણુસ્તવ દેહે જનેશ્વર ।। ૪.

હે રાજાધિરાજ, તેથી પરમાત્માનું આ રૂપ તને બતાવાયું છે જેથી તારી શ્રદ્ધા વધે; એ રીતે સર્વવ્યાપી વિષ્ણુ તારા શરીરમાં પણ છે, હે પ્રજાના સ્વામી.

મન્ત્રિણાં ભૃત્યસઙ્ઘસ્ય સુરાદ્યા યે પ્રદર્શિતાઃ । પશવઃ કીટસઙ્ઘાશ્ચ તેઽપિ વિષ્ણુમયા નૃપ ।। ૪.

મંત્રીઓ, સેવકોના સમૂહો, દેવતાઓ અને બીજા જે દર્શાવાયા, તેમજ પ્રાણીઓ અને જીવજંતુઓના સમૂહો — હે રાજા, એ બધામાં પણ વિષ્ણુ વ્યાપક છે.

ભાવનાં તુ દૃઢાં કુર્યાદ્ યથા સર્વગતો હરિઃ । નાન્યત્ તત્ સદૃશં ભૂતમિતિ ભાવેન સેવ્યતે ।। ૪.

મજબૂત ભાવના રાખવી જોઈએ કે હરિ સર્વત્ર વ્યાપક છે; એ જેવો બીજો કોઈ નથી — એ સમજણથી તેની આરાધના કરવી જોઈએ.

એષ તે જ્ઞાનસદ્ભાવસ્તવ રાજન્ પ્રકીર્તિતઃ । પરિપૂર્ણેન ભાવેન સ્મરન્ નારાયણં હરિમ્ ।। ૪.

હે રાજા, તને જે જ્ઞાનનું સાચું સ્વરૂપ સમજાવાયું છે એ આ છે: સંપૂર્ણ ભક્તિથી નારાયણ, હરિનું સ્મરણ કરવું.

પરિપૂર્ણેન બાવેન સ્મર નારાયણં ગુરુમ્ । પુષ્પોપહારૈર્ધૂપૈશ્ચ બ્રાહ્મણાનાં ચ તર્પણૈઃ । ધ્યાનેન સુસ્થિતેનાશુ પ્રાપ્યતે પરમેશ્વરઃ ।। ૪.

સંપૂર્ણ ભાવે ગુરુરૂપ નારાયણનું સ્મરણ કર; ફૂલ, ધૂપ અને બ્રાહ્મણોને તૃપ્ત કરવાથી, તેમજ સ્થિર ધ્યાનથી પરમેશ્વર ઝડપથી પ્રાપ્ત થાય છે.

અશ્વશિરા ઉવાચ । ભવન્તૌ મમ સંદેહમેકં છેત્તુમિહાર્હતઃ । યેન છિન્નેન જાયેત મમ સંસારવિચ્યુતિઃ ।। ૫.

અશ્વશિરાએ કહ્યું: 'તમેઓ બંને અહીં મારા એક સંશયને દૂર કરવા યોગ્ય છો; જે દૂર થાય તો મને સંસારથી મુક્તિ મળી શકે.'

એવમુક્તે નૃપતિના તદા યોગિવરો મુનિઃ । કપિલઃ પ્રાહ ધર્માત્મા રાજાનં યજતાં વરમ્ ।। ૫.

રાજાએ આમ કહ્યું ત્યારે, યોગીઓમાં શ્રેષ્ઠ અને ધર્મમય કપિલ મુનિએ, યજ્ઞકર્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા રાજાને કહ્યું.

કપિલ ઉવાચ । કસ્તે મનસિ સંદેહો રાજન્ પરમધાર્મિક । છિન્દામિ યેન તચ્છ્રુત્વા બ્રૂહિ યત્તેઽભિવાઞ્છિતમ્ ।। ૫.

કપિલે કહ્યું: 'હે રાજા, તારા મનમાં કયો સંશય છે, હે પરમધાર્મિક? તું જે ઈચ્છે છે એ કહો; સાંભળીને હું એ સંશય દૂર કરીશ.'

રાજોવાચ । કર્મણા પ્રાપ્યતે મોક્ષ ઉતાહો જ્ઞાનિના મુને । એતન્મે સંશયં છિન્ધિ યદિ મેઽનુગ્રહઃ કૃતઃ ।। ૫.

રાજાએ કહ્યું: 'મુક્તિ કર્મથી મળે છે કે જ્ઞાનથી, હે મુનિ? જો તું મને કૃપા કરી હોય તો આ સંશય દૂર કર.'

કપિલ ઉવાચ । ઇમં પ્રશ્નં મહારાજ પુરા પૃષ્ટો બૃહસ્પતિઃ । રૈભ્યેણ બ્રહ્મપુત્રેણ રાજ્ઞા ચ વસુના પુરા । વસુરાસીન્નૃપશ્રેષ્ઠો વિદ્વાન્ દાનપતિઃ પુરા ।। ૫.

કપિલે કહ્યું: 'હે મહારાજ, આ પ્રશ્ન પહેલાં બ્રહ્મપુત્ર રૈભ્ય અને રાજા વસુએ બૃહસ્પતિને પૂછ્યો હતો. વસુ એ સમયે વિદ્વાન અને દાનશીલ શ્રેષ્ઠ રાજા હતા.'

ચાક્ષુષસ્ય મનોઃ કાલે બ્રહ્મણોઽન્વયવર્દ્ધનઃ । વસુશ્ચ બ્રહ્મણઃ સદ્મ ગતવાંસ્તદ્દિદૃક્ષયા ।। ૫.

ચાક્ષુષ મનુના સમયમાં, બ્રહ્માના વંશને વધારનાર વસુએ, બ્રહ્માને જોવા ઈચ્છા રાખીને, તેમના લોકમાં ગયા હતા.