વરાહપુરાણમ્

બુભુક્ષિતસ્તરોઃ પર્ણમૈચ્છદ્ ભક્ષિતુમન્તિકાત્ । ઇત્યેવં કુર્વતો વ્યોમ્નિ વાગુવાચાશરીરિણી ।। ૩૮.

ભૂખ્યો થઈને, તેણે નજીકના વૃક્ષનું પાંદડું ખાવાની ઈચ્છા કરી; એ સમયે, આકાશમાંથી શરીર વિના અવાજ સંભળાયો.

મા ભક્ષયસ્વ સકટમુચ્ચૈરેવં પ્રભાષિતે । તતોઽસૌ તં વિહાયાન્યદ્ વાર્ક્ષં પતિતમગ્રહીત્ ।। ૩૮.

'આ વાંકું પાંદડું ન ખાવું'—આ રીતે જોરથી અવાજ આવ્યો; એટલે તેણે એ પાંદડું છોડીને બીજું વૃક્ષનું પડેલું પાંદડું ઉઠાવ્યું.

તમપ્યેવં નિષિદ્ધં સ્યાદન્યં તથૈવમેવ ચ । એવં સ સકટં મત્વા વ્યાધઃ કિઞ્ચિન્ન ભક્ષયત્ ।। ૩૮.

એ પણ એ જ રીતે મનાઈ કરાયું; આમ, બધું વાંકું સમજીને, શિકારીએ કંઈ જ ન ખાધું.

નિરાહારસ્તપસ્તેપે સ્મરન્ ગુરુમતન્દ્રિતઃ । તસ્યાથ બહુના કાલે ગતે ઋષિવરોઽભ્યગાત્ ।। ૩૮.

એ વ્યાધે ઉપવાસ કરીને, ગુરુને સતત સ્મરણ કરતાં, કઠિન તપ કર્યું. લાંબો સમય વીતી ગયો ત્યારે મહાન ઋષિ ત્યાં આવ્યા.

દુર્વાસાઃ શંસિતાત્મા વૈ કિઞ્ચિત્પ્રાણમપશ્યત । વ્યાધં તપોત્થતેજોભિર્જ્વલમાનં હવિર્યથા ।। ૩૮.

દુર્વાસા, જેમનું મન સંપૂર્ણ નિયંત્રિત હતું, તેમણે જોયું કે વ્યાધમાં હવે બહુ ઓછું જીવન બાકી છે, પણ તપથી પેદા થયેલી તેજસ્વિતાથી તે વ્યાધ અગ્નિમાં હોમાવેલા હવન સમાન તેજમાં ઝળહળી રહ્યો છે.

સોઽપિ વ્યાધસ્તુ તં નત્વા શિરસાઽથ મહામુનિમ્ । ઉવાચ સ કૃતાર્થોઽસ્મિ ભગવન્ દર્શનાત્ તવ ।। ૩૮.

એ વ્યાધે પણ મહામુનિ સામે માથું નમાવ્યું અને કહ્યું: 'પ્રભુ, આપના દર્શનથી હું પૂર્ણ થયો છું.'

ઇદાનીં શ્રાદ્ધકાલં મે પ્રાપ્તં ત્વમવધારય । શીર્ણપર્ણાનિ ભક્ષયન્ વૈ તૈરેવાહં મહામુને । ભવન્તં પ્રીણયામીતિ વ્યાધસ્તં વાક્યમબ્રવીત્ ।। ૩૮.

'હવે મારા માટે શ્રાદ્ધ કરવાનો સમય આવ્યો છે, કૃપા કરીને એ સમજજો. મહામુનિ, હું સુકાયેલા પાંદડા જ ખાઈને આપને પ્રસન્ન કરવાનો પ્રયત્ન કરું છું,' એમ વ્યાધે કહ્યું.

દુર્વાસા અપિ તં શુદ્ધં શુદ્ધભાવં જિતેન્દ્રિયમ્ । જિજ્ઞાસુસ્તત્તપો વાક્યમિદમુચ્ચૈરુવાચ હ ।। ૩૮.

દુર્વાસાએ, તેને શુદ્ધ, નિર્મળ હૃદયવાળો અને ઇન્દ્રિયજિત જોઈને, તેનું તપ કઈ રીતે છે એ જાણવાની ઈચ્છાથી, ઉંચે અવાજે આ શબ્દો કહ્યા.

યવગોધૂમશાલીનામન્નં ચૈવ સુસંસ્કૃતમ્ । દીયતાં મે ક્ષુધાર્તાય ત્વામુદ્દિશ્યાગતાય ચ ।। ૩૮.

'મારે માટે જવાર, ઘઉં અને ચોખાનું સારી રીતે તૈયાર કરેલું ભોજન આપો, કારણ કે હું ભૂખ્યો છું અને તમારું દર્શન કરવા આવ્યો છું.'

ઇત્યુક્તેન ત્વસૌ વ્યાધશ્ચિન્તાં પરમિકાં ગતઃ । ક્વ સંભવિષ્યતે મહ્યમિતિ ચિન્તાપરોઽભવત્ ।। ૩૮.

આવી રીતે કહેતાં, એ વ્યાધ ખૂબ વિચારમાં પડી ગયો: 'આ બધું મારા માટે કેવી રીતે શક્ય બનશે?' એ જ વિચારમાં તે મગ્ન થઈ ગયો.

તસ્ય ચિન્તયતઃ પાત્રમાકાશાત્ પતિતં શુભમ્ । સૌવર્ણં સિદ્ધિસંયુક્તં તજ્જગ્રાહ કરેણ સઃ ।। ૩૮.

જ્યારે તે એ રીતે વિચારી રહ્યો હતો ત્યારે, આકાશમાંથી એક શુદ્ધ, સોનાનું અને સિદ્ધિથી ભરેલું પાત્ર નીચે પડ્યું; તેણે એ પાત્ર હાથમાં લીધું.

તદ્ ગૃહીત્વા મુનિં પ્રાહ દુર્વાસાખ્યં સસાધ્વસઃ । અત્રૈવ સ્થીયતાં બ્રહ્મન્ યાવદ્ ભિક્ષાટનં ત્વહમ્ । કરોમિ તત્પ્રસાદોઽયં ક્રિયતાં બ્રહ્મવિત્તમ ।। ૩૮.

એ પાત્ર લઈને, વ્યાધે દુર્વાસા નામના ઋષિને ધ્રૂજતા અવાજે કહ્યું: 'બ્રાહ્મણ, કૃપા કરીને અહીં જ રહો, હું ભિક્ષા લેવા જઈ રહ્યો છું; બ્રહ્મજ્ઞાની, કૃપા કરીને આ અનુકંપા કરો.'

એવમુક્ત્વા તતો ભિક્ષામટનં વ્યાધસત્તમઃ । નાતિદૂરેણ નગરં ધનયોષસમન્વિતમ્ ।। ૩૮.

આવી રીતે કહીને, શ્રેષ્ઠ વ્યાધ ભિક્ષા માટે નજીકના શહેરમાં ગયો, જ્યાં ધન અને સ્ત્રીઓની સમૃદ્ધિ હતી.

તસ્ય તત્ર પ્રયાતસ્ય અગ્રતઃ સર્વશોભનાઃ । વૃક્ષેભ્યો નિર્યયુશ્ચાન્યા હેમપાત્રાગ્રપાણયઃ । વિવિધાન્નાનિ તસ્યાશુ દત્ત્વા પાત્રં પ્રપૂરિતમ્ ।। ૩૮.

ત્યાં પહોંચતા, સુંદર સ્ત્રીઓ વૃક્ષોમાંથી બહાર આવી, સોનાના પાત્રો હાથમાં લઈને, વિવિધ પ્રકારના ભોજનથી તેનું પાત્ર ઝડપથી ભરી દીધું.

સ ચ ભૂતાર્થમાત્માનં મત્વા પુનરથાશ્રમમ્ । આજગામ તતોઽપશ્યત્ તમૃષિં જપતાં વરમ્ ।। ૩૮.

પોતાનું કાર્ય પૂર્ણ થયું એમ માની, એ ફરી આશ્રમમાં પાછો આવ્યો અને ત્યાં જપમાં તલ્લીન શ્રેષ્ઠ ઋષિને જોયા.

તં દૃષ્ટ્વા સ્થાપ્ય તાં ભિક્ષાં શુચૌ દેશે પ્રસન્નધીઃ । પ્રણમ્ય તમૃષિં વાક્યમુવાચ વ્યાધસત્તમઃ ।। ૩૮.

એ ઋષિને જોઈને, વ્યાધે ભિક્ષા શુદ્ધ જગ્યાએ મૂકી, મન પ્રસન્ન રાખીને, ઋષિને નમન કરીને આ શબ્દો કહ્યા.

ભગવન્ ક્ષાલનં પદ્ભ્યાં ક્રિયતામૃષિપુંગવ । યદિ ત્વહમનુગ્રાહ્યસ્તદેવં કર્ત્તુમર્હસિ ।। ૩૮.

'પ્રભુ, ઋષિમાં શ્રેષ્ઠ, કૃપા કરીને તમારા પગ ધોવા દો; જો હું આપની કૃપા લાયક હોઉં તો મને એ સેવા કરવાની પરવાનગી આપો.'

એવમુક્તઃ સ જિજ્ઞાસુસ્તપોવીર્યં શુભં મુનિઃ । નદીં ગન્તું ન શક્નોમિ જલપાત્રં ન ચાસ્તિ મે ।। ૩૮.

આવી રીતે કહેતાં, ઋષિએ તેનું તપશ્ચર્યાનું બળ કઈ રીતે છે એ જાણવા ઈચ્છી, કહ્યું: 'હું નદી સુધી જઈ શકતો નથી અને મારા પાસે પાણીનું પાત્ર પણ નથી.'

કથં પ્રક્ષાલયામ્યાશુ વ્યાધ પાદૌ મહામતે । ઇત્યેતન્મુનિના વ્યાધઃ શ્રુત્વા ચિન્તાપરોઽભવત્ । કિં કરોમિ કથં ચાસ્ય ભોજનં વૈ ભવિષ્યતિ ।। ૩૮.

'હું તમારા પગ ઝડપથી કેવી રીતે ધોઈ શકું, હે બુદ્ધિશાળી વ્યાધ?' ઋષિએ આવું કહેતાં, વ્યાધ ચિંતામાં પડી ગયો: 'હું શું કરું અને તેઓ ભોજન કેવી રીતે કરશે?'

એવં સંચિન્ત્ય મનસા ગુરું સ્મૃત્વા વિચક્ષણઃ । જગામ શરણં તાં તુ સરિતં દેવિકાં સુધીઃ ।। ૩૮.

આ રીતે મનમાં વિચાર કરીને, ગુરુને યાદ કરીને, બુદ્ધિશાળી વ્યાધે દેવિકા નદીમાં શરણાગતિ લીધી.

વ્યાધ ઉવાચ । વ્યાધોઽસ્મિ પાપકર્માઽસ્મિ બ્રહ્મહાઽસ્મિ સરિદ્વરે । તથાપિ સંસ્મૃતા દેવિ પાહિ માં શરણં ગતમ્ ।। ૩૮.

વ્યાધે કહ્યું: 'હું વ્યાધ છું, પાપી છું, બ્રાહ્મણહંતાનો પાપ પણ છે, હે પવિત્ર નદી; છતાં, હે દેવી, હું તમને યાદ કરીને, આશ્રય લેવા આવ્યો છું, મને બચાવો.'

દેવતાં નૈવ જાનામિ ન મન્ત્રં ન તથાર્ચનમ્ । ગુરુપાદૌ પરં ધ્યાત્વા પશ્યામિ સતતં શુભે ।। ૩૮.

હું દેવીને ઓળખતો નથી, મને કોઈ મંત્ર પણ આવડતો નથી, અને યોગ્ય રીતે પૂજા કરવી પણ નથી આવડતી; હું તો માત્ર મારા ગુરુના ચરણોમાં મન લગાવું છું, હે શુભે, અને હંમેશા એ ચરણો જ જુઉં છું.

એવં વિધસ્ય મે દેવિ દયાં કુરુ સરિદ્વરે । ઋષેઃ ક્ષાલાર્થસલિલં સમીપં કુરુ માચિરમ્ ।। ૩૮.

હે સર્વ શ્રેષ્ઠ નદી, હું જેવો છું એવો, મારા પર દયા કર; મહર્ષિ માટે પગ ધોવા માટેનું પાણી જલ્દી અહીં લાવ.

એવમુક્ત્વાઽથ વ્યાધેન દેવિકા પાપનાશિની । આજગામ યતસ્તસ્થૌ દુર્વાસાઃ સંશિતવ્રતઃ ।। ૩૮.

શિકારીના આવા શબ્દો સાંભળીને, પાપનો નાશ કરનારી દેવીકા એ ત્યાં પહોંચી જ્યાં દૃઢ વ્રત ધરાવનારા દુર્વાસા રહેતા હતા.

તસ્ય પાદૌ સ્વયં દેવી ક્ષાલયન્તી સરિદ્વરા । જગામ હ્રાદિની ભૂત્વા વ્યાધાશ્રમસમીપતઃ ।। ૩૮.

એ નદીદેવી પોતે મહર્ષિના પગ ધોઈ રહી હતી અને પછી તીવ્ર પ્રવાહ બનીને શિકારીના આશ્રમની નજીક પહોંચી.

તં દૃષ્ટ્વા મહદાશ્ચર્યં દુર્વસા વિસ્મયં યયૌ । પ્રક્ષાલ્ય હસ્તૌ પાદૌ ચ તદન્તં શ્રદ્ધયાન્વિતમ્ । બુભુજે પરમપ્રીતસ્તથાચમ્ય વિચક્ષણઃ ।। ૩૮.

આ મહાન અદ્ભુત ઘટના જોઈને દુર્વાસા આશ્ચર્યચકિત થયા; તેમણે શ્રદ્ધાપૂર્વક હાથ અને પગ ધોઈ, પાણી પીને, ખૂબ આનંદથી ભોજન લીધું.

તમસ્થિશેષં વ્યાધં તુ ક્ષુધાદુર્બલતાં ગતમ્ । ઉવાચ વેદાધ્યયનં સર્વે વેદાઃ સસંગ્રહાઃ । બ્રહ્મવિદ્યા પુરાણાનિ પ્રત્યક્ષાણિ ભવન્તુ તે ।। ૩૮.

ભૂખથી દુર્બળ અને કાંયકાંય થયેલા એ શિકારીને દુર્વાસાએ કહ્યું: 'વેદપાઠ, બધા વેદો, બ્રહ્મવિદ્યા અને પુરાણો તને સીધા જ પ્રગટ થઈ જાય.'

એવં પ્રાદાદ્ વરં તસ્ય દુર્વાસા નામ ચાકરોત્ । ભવાન્ સત્યતપા નામ ઋષિરાદ્યો ભવિષ્યતિ ।। ૩૮.

આ રીતે દુર્વાસાએ તેને વરદાન આપ્યું અને કહ્યું: 'તું હવે સત્યતપા નામે મહર્ષિ અને શ્રેષ્ઠ તપસ્વી બનશે.'

એવં દત્તવરો વ્યાધસ્તમાહ મુનિસત્તમમ્ । વ્યાધો ભૂત્વા કથં બ્રહ્મન્ વેદાનધ્યાપયામ્યહમ્ ।। ૩૮.

વરદાન મળ્યા પછી એ શિકારીએ મહાન મુનિને પૂછ્યું: 'હું તો શિકારી છું, તો પછી કેવી રીતે વેદો શિખવી શકું?'