વરાહપુરાણમ્

ઋષિરુવાચ । અહં ત્વયા પુરા પુત્ર પ્રાર્થિતોઽસ્મિ તપોઽર્થિના । બહુપાતકયુક્તેન ઘોરરૂપેણ ચાનઘ ।। ૩૭.

ઋષિએ કહ્યું: પુત્ર, પહેલાં તું તપ માટે મારી પાસે આવ્યો હતો, ત્યારે તું અનેક પાપોથી ભરેલો અને ભયાનક રૂપ ધરાવતો હતો, પાપરહિત.

ઇદાનીં તવ પાપાનિ દેવિકાભિષવેણ ચ । મદ્દર્શનેન ચ ચિરં વિષ્ણુનામશ્રુતેન ચ । નષ્ટાનિ શુદ્ધદેહોઽસિ સાંપ્રતં નાત્ર સંશયઃ ।। ૩૭.

હવે, દેવિકા નદીમાં સ્નાનથી, લાંબા સમય સુધી મને જોવાથી અને વિષ્ણુનામ સાંભળવાથી તારા બધા પાપો નાશ પામ્યા છે; તું હવે શુદ્ધ દેહવાળો થયો છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

ઇદાનીં વરમેકં ત્વં ગૃહાણ મમ સન્નિધૌ । તપઃ કુરુષ્વ સાધો ત્વં ચિરકાલં યદીચ્છસિ ।। ૩૭.

હવે, મારી હાજરીમાં તું એક વરદાન સ્વીકાર—જેટલું તું ઈચ્છે તેટલો સમય તપ કર, હે સારા મનુષ્ય.

વ્યાધ ઉવાચ । ય એષ ભવતા પ્રોક્તો વિષ્ણુર્નારાયણઃ પ્રભુઃ । સ કથં પ્રાપ્યતે મર્ત્યૈરેષ એવ વરો મમ ।। ૩૭.

શિકારીએ કહ્યું: ભવતાએ જે વિષ્ણુ, નારાયણ, પ્રભુ વિશે કહ્યું છે, એ મનુષ્યોને કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય છે? એ જ મારા માટે વરદાન છે.

ઋષિરુવાચ । તમુદ્દિશ્ય વ્રતં કુર્યાદ્ યત્કિંચિત્પુરુષોઽચ્યુતમ્ । સ પરં તમવાપ્નોતિ ભક્તયા યુક્તઃ પુમાનિતિ ।। ૩૭.

ઋષિએ કહ્યું: જો કોઈ મનુષ્ય અચ્યૂત ભગવાન માટે થોડું પણ વ્રત કરે, તો તે ભક્તિથી પરમ પદને પ્રાપ્ત કરે છે.

એવં જ્ઞાત્વા ભવાન્ પુત્ર વ્રતમેતત્ સમાચર । ન ભક્ષયેદ્ ગણાન્નં તુ ન વદેદનૃતં ક્વચિત્ ।। ૩૭.

હવે, પુત્ર, આ જાણીને તું આ વ્રત પાળ—ક્યારેય જૂથમાંનું અન્ન ન ખાવું અને ક્યારેય ખોટું ન બોલવું.

એતત્ તે વ્રતમાદિષ્ટં મયા વ્યાધવર ધ્રુવમ્ । અત્રૈવં તપસા યુક્તસ્તિષ્ઠ ત્વં યાવદિચ્છસિ ।। ૩૭.

હે શ્રેષ્ઠ શિકારી, મેં તને આ વ્રત નિશ્ચિતપણે કહ્યું છે; અહીં તપમાં લીન રહીને તું જેટલો ઈચ્છે તેટલો સમય રહી શકે છે.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । એવં ચિન્તાન્વિતં મત્વા વરદો બ્રાહ્મણોઽભવત્ । મોક્ષાર્થિનમથો બુદ્ધ્વા વઞ્ચયિત્વા ગતો મુનિઃ ।। ૩૭.

શ્રીવરાહે કહ્યું: આ રીતે વિચાર કરીને બ્રાહ્મણ વરદાન આપનાર બન્યો; જ્યારે તેણે જાણ્યું કે શિકારીને મોક્ષની ઈચ્છા છે, ત્યારે ઋષિએ તેને છેતી કરીને ત્યાંથી વિદાય લીધી.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । સ શુભં શોભનં માર્ગમાસ્થાય વ્યાધસત્તમઃ । તપસ્તેપે નિરાહારસ્તં ગુરું મનસા સ્મરન્ ।। ૩૮.

શ્રીવરાહે કહ્યું: એ શ્રેષ્ઠ શિકારીએ શુભ અને સુંદર માર્ગ અપનાવ્યો, ઉપવાસ કરીને તપ કર્યું અને મનમાં પોતાના ગુરુને સ્મરણ કરતો રહ્યો.

ભિક્ષાકાલે તુ સંપ્રાપ્તે શીર્ણપર્ણાન્યભક્ષયત્ । સ કદાચિત્ ક્ષુધાવિષ્ટો વૃક્ષમૂલં સમાશ્રિતઃ ।। ૩૮.

જ્યારે ભિક્ષા લેવા નો સમય આવ્યો, ત્યારે તેણે સુકાઈ ગયેલા પાંદડા ખાધા; એક વખત, જ્યારે તે ભૂખથી પીડાતો હતો, ત્યારે એક વૃક્ષની છાયામાં આશરો લીધો.

બુભુક્ષિતસ્તરોઃ પર્ણમૈચ્છદ્ ભક્ષિતુમન્તિકાત્ । ઇત્યેવં કુર્વતો વ્યોમ્નિ વાગુવાચાશરીરિણી ।। ૩૮.

ભૂખ્યો થઈને, તેણે નજીકના વૃક્ષનું પાંદડું ખાવાની ઈચ્છા કરી; એ સમયે, આકાશમાંથી શરીર વિના અવાજ સંભળાયો.

મા ભક્ષયસ્વ સકટમુચ્ચૈરેવં પ્રભાષિતે । તતોઽસૌ તં વિહાયાન્યદ્ વાર્ક્ષં પતિતમગ્રહીત્ ।। ૩૮.

'આ વાંકું પાંદડું ન ખાવું'—આ રીતે જોરથી અવાજ આવ્યો; એટલે તેણે એ પાંદડું છોડીને બીજું વૃક્ષનું પડેલું પાંદડું ઉઠાવ્યું.

તમપ્યેવં નિષિદ્ધં સ્યાદન્યં તથૈવમેવ ચ । એવં સ સકટં મત્વા વ્યાધઃ કિઞ્ચિન્ન ભક્ષયત્ ।। ૩૮.

એ પણ એ જ રીતે મનાઈ કરાયું; આમ, બધું વાંકું સમજીને, શિકારીએ કંઈ જ ન ખાધું.

નિરાહારસ્તપસ્તેપે સ્મરન્ ગુરુમતન્દ્રિતઃ । તસ્યાથ બહુના કાલે ગતે ઋષિવરોઽભ્યગાત્ ।। ૩૮.

એ વ્યાધે ઉપવાસ કરીને, ગુરુને સતત સ્મરણ કરતાં, કઠિન તપ કર્યું. લાંબો સમય વીતી ગયો ત્યારે મહાન ઋષિ ત્યાં આવ્યા.

દુર્વાસાઃ શંસિતાત્મા વૈ કિઞ્ચિત્પ્રાણમપશ્યત । વ્યાધં તપોત્થતેજોભિર્જ્વલમાનં હવિર્યથા ।। ૩૮.

દુર્વાસા, જેમનું મન સંપૂર્ણ નિયંત્રિત હતું, તેમણે જોયું કે વ્યાધમાં હવે બહુ ઓછું જીવન બાકી છે, પણ તપથી પેદા થયેલી તેજસ્વિતાથી તે વ્યાધ અગ્નિમાં હોમાવેલા હવન સમાન તેજમાં ઝળહળી રહ્યો છે.

સોઽપિ વ્યાધસ્તુ તં નત્વા શિરસાઽથ મહામુનિમ્ । ઉવાચ સ કૃતાર્થોઽસ્મિ ભગવન્ દર્શનાત્ તવ ।। ૩૮.

એ વ્યાધે પણ મહામુનિ સામે માથું નમાવ્યું અને કહ્યું: 'પ્રભુ, આપના દર્શનથી હું પૂર્ણ થયો છું.'

ઇદાનીં શ્રાદ્ધકાલં મે પ્રાપ્તં ત્વમવધારય । શીર્ણપર્ણાનિ ભક્ષયન્ વૈ તૈરેવાહં મહામુને । ભવન્તં પ્રીણયામીતિ વ્યાધસ્તં વાક્યમબ્રવીત્ ।। ૩૮.

'હવે મારા માટે શ્રાદ્ધ કરવાનો સમય આવ્યો છે, કૃપા કરીને એ સમજજો. મહામુનિ, હું સુકાયેલા પાંદડા જ ખાઈને આપને પ્રસન્ન કરવાનો પ્રયત્ન કરું છું,' એમ વ્યાધે કહ્યું.

દુર્વાસા અપિ તં શુદ્ધં શુદ્ધભાવં જિતેન્દ્રિયમ્ । જિજ્ઞાસુસ્તત્તપો વાક્યમિદમુચ્ચૈરુવાચ હ ।। ૩૮.

દુર્વાસાએ, તેને શુદ્ધ, નિર્મળ હૃદયવાળો અને ઇન્દ્રિયજિત જોઈને, તેનું તપ કઈ રીતે છે એ જાણવાની ઈચ્છાથી, ઉંચે અવાજે આ શબ્દો કહ્યા.

યવગોધૂમશાલીનામન્નં ચૈવ સુસંસ્કૃતમ્ । દીયતાં મે ક્ષુધાર્તાય ત્વામુદ્દિશ્યાગતાય ચ ।। ૩૮.

'મારે માટે જવાર, ઘઉં અને ચોખાનું સારી રીતે તૈયાર કરેલું ભોજન આપો, કારણ કે હું ભૂખ્યો છું અને તમારું દર્શન કરવા આવ્યો છું.'

ઇત્યુક્તેન ત્વસૌ વ્યાધશ્ચિન્તાં પરમિકાં ગતઃ । ક્વ સંભવિષ્યતે મહ્યમિતિ ચિન્તાપરોઽભવત્ ।। ૩૮.

આવી રીતે કહેતાં, એ વ્યાધ ખૂબ વિચારમાં પડી ગયો: 'આ બધું મારા માટે કેવી રીતે શક્ય બનશે?' એ જ વિચારમાં તે મગ્ન થઈ ગયો.

તસ્ય ચિન્તયતઃ પાત્રમાકાશાત્ પતિતં શુભમ્ । સૌવર્ણં સિદ્ધિસંયુક્તં તજ્જગ્રાહ કરેણ સઃ ।। ૩૮.

જ્યારે તે એ રીતે વિચારી રહ્યો હતો ત્યારે, આકાશમાંથી એક શુદ્ધ, સોનાનું અને સિદ્ધિથી ભરેલું પાત્ર નીચે પડ્યું; તેણે એ પાત્ર હાથમાં લીધું.

તદ્ ગૃહીત્વા મુનિં પ્રાહ દુર્વાસાખ્યં સસાધ્વસઃ । અત્રૈવ સ્થીયતાં બ્રહ્મન્ યાવદ્ ભિક્ષાટનં ત્વહમ્ । કરોમિ તત્પ્રસાદોઽયં ક્રિયતાં બ્રહ્મવિત્તમ ।। ૩૮.

એ પાત્ર લઈને, વ્યાધે દુર્વાસા નામના ઋષિને ધ્રૂજતા અવાજે કહ્યું: 'બ્રાહ્મણ, કૃપા કરીને અહીં જ રહો, હું ભિક્ષા લેવા જઈ રહ્યો છું; બ્રહ્મજ્ઞાની, કૃપા કરીને આ અનુકંપા કરો.'

એવમુક્ત્વા તતો ભિક્ષામટનં વ્યાધસત્તમઃ । નાતિદૂરેણ નગરં ધનયોષસમન્વિતમ્ ।। ૩૮.

આવી રીતે કહીને, શ્રેષ્ઠ વ્યાધ ભિક્ષા માટે નજીકના શહેરમાં ગયો, જ્યાં ધન અને સ્ત્રીઓની સમૃદ્ધિ હતી.

તસ્ય તત્ર પ્રયાતસ્ય અગ્રતઃ સર્વશોભનાઃ । વૃક્ષેભ્યો નિર્યયુશ્ચાન્યા હેમપાત્રાગ્રપાણયઃ । વિવિધાન્નાનિ તસ્યાશુ દત્ત્વા પાત્રં પ્રપૂરિતમ્ ।। ૩૮.

ત્યાં પહોંચતા, સુંદર સ્ત્રીઓ વૃક્ષોમાંથી બહાર આવી, સોનાના પાત્રો હાથમાં લઈને, વિવિધ પ્રકારના ભોજનથી તેનું પાત્ર ઝડપથી ભરી દીધું.

સ ચ ભૂતાર્થમાત્માનં મત્વા પુનરથાશ્રમમ્ । આજગામ તતોઽપશ્યત્ તમૃષિં જપતાં વરમ્ ।। ૩૮.

પોતાનું કાર્ય પૂર્ણ થયું એમ માની, એ ફરી આશ્રમમાં પાછો આવ્યો અને ત્યાં જપમાં તલ્લીન શ્રેષ્ઠ ઋષિને જોયા.

તં દૃષ્ટ્વા સ્થાપ્ય તાં ભિક્ષાં શુચૌ દેશે પ્રસન્નધીઃ । પ્રણમ્ય તમૃષિં વાક્યમુવાચ વ્યાધસત્તમઃ ।। ૩૮.

એ ઋષિને જોઈને, વ્યાધે ભિક્ષા શુદ્ધ જગ્યાએ મૂકી, મન પ્રસન્ન રાખીને, ઋષિને નમન કરીને આ શબ્દો કહ્યા.

ભગવન્ ક્ષાલનં પદ્ભ્યાં ક્રિયતામૃષિપુંગવ । યદિ ત્વહમનુગ્રાહ્યસ્તદેવં કર્ત્તુમર્હસિ ।। ૩૮.

'પ્રભુ, ઋષિમાં શ્રેષ્ઠ, કૃપા કરીને તમારા પગ ધોવા દો; જો હું આપની કૃપા લાયક હોઉં તો મને એ સેવા કરવાની પરવાનગી આપો.'

એવમુક્તઃ સ જિજ્ઞાસુસ્તપોવીર્યં શુભં મુનિઃ । નદીં ગન્તું ન શક્નોમિ જલપાત્રં ન ચાસ્તિ મે ।। ૩૮.

આવી રીતે કહેતાં, ઋષિએ તેનું તપશ્ચર્યાનું બળ કઈ રીતે છે એ જાણવા ઈચ્છી, કહ્યું: 'હું નદી સુધી જઈ શકતો નથી અને મારા પાસે પાણીનું પાત્ર પણ નથી.'

કથં પ્રક્ષાલયામ્યાશુ વ્યાધ પાદૌ મહામતે । ઇત્યેતન્મુનિના વ્યાધઃ શ્રુત્વા ચિન્તાપરોઽભવત્ । કિં કરોમિ કથં ચાસ્ય ભોજનં વૈ ભવિષ્યતિ ।। ૩૮.

'હું તમારા પગ ઝડપથી કેવી રીતે ધોઈ શકું, હે બુદ્ધિશાળી વ્યાધ?' ઋષિએ આવું કહેતાં, વ્યાધ ચિંતામાં પડી ગયો: 'હું શું કરું અને તેઓ ભોજન કેવી રીતે કરશે?'