વરાહપુરાણમ્

ત્રિવિક્રમં ક્રાન્તજગત્ત્રયં ચ ચતુર્મૂર્ત્તિં વિશ્વગતાં ક્ષિતીશમ્ । શમ્ભું વિભું ભૂતપતિં સુરેશં નમામ્યહં વિષ્ણુમનન્તમૂર્ત્તિમ્ ।। ૩૬.

જે ત્રિવિક્રમ છે, ત્રણેય લોકમાં વિહાર કરનારો છે, ચાર સ્વરૂપ ધરાવે છે, સર્વત્ર વ્યાપક છે, પૃથ્વીના સ્વામી છે, શંભુ છે, સર્વવ્યાપી છે, ભૂતોના સ્વામી છે, દેવોના દેવ છે, એવા અનંત સ્વરૂપ ધરાવનારા વિષ્ણુને હું વંદન કરું છું.

ત્વં દેવ સર્વાણિ ચરાચરાણિ સૃજસ્યથો સંહરસે ત્વમેવ । માં મુક્તિકામં નય દેવ શીઘ્રં યસ્મિન્ ગતા યોગિનો નાપયાન્તિ ।। ૩૬.

હે દેવ, તમે જ સર્વ ચરાચર જીવોની સર્જના અને સંહાર કરો છો; મુક્તિ ઈચ્છનાર મને, હે ભગવાન, એ સ્થાને વહેલી તકે લઈ જાઓ, જ્યાં પહોંચી ગયેલા યોગીઓ પાછા ફરતા નથી.

જયસ્વ ગોવિન્દ મહાનુભાવ જયસ્વ વિષ્ણો જય પદ્મનાભ । જયસ્વ સર્વજ્ઞ જયાપ્રમેય જયસ્વ વિશ્વેશ્વર વિશ્વમૂર્ત્તે ।। ૩૬.

જય હો, મહાન મહિમાવાળા ગોવિંદ! જય હો, વિષ્ણુ! જય હો, પદ્મનાભ! જય હો, સર્વજ્ઞ! જય હો, અપરિમિત સ્વરૂપ ધરાવનારા! જય હો, વિશ્વના સ્વામી, વિશ્વરૂપ ધરાવનારા!

શ્રીવરાહ ઉવાચ । એવં સ્તુત્વા તદા રાજા નિધાય સ્વં કલેવરમ્ । પરમાત્મનિ ગોવિન્દે લયમાગાચ્ચ શાશ્વતે ।। ૩૬.

શ્રીવરાહે કહ્યું: આમ સ્તુતિ કર્યા પછી એ રાજાએ પોતાનું શરીર ત્યાગી, પરમાત્મા ગોવિંદમાં, જે શાશ્વત છે, લય પામ્યો.

ધરણ્યુવાચ । કથમારાધ્યસે દેવ ભક્તિમદ્ભિર્નરૈર્વિભો । સ્ત્રીભિર્વા સર્વમેતન્મે શંસ ત્વં ભૂતભાવન ।। ૩૭.

ધરાએ પૂછ્યું: હે ભગવાન, ભક્તિ ધરાવનારા પુરુષો કે સ્ત્રીઓ તમારી કેવી રીતે ઉપાસના કરે છે? હે સર્વજીવોના સર્જનહાર, મને આ બધું કહો.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । ભાવસાધ્યોઽસ્મ્યહં દેવિ ન વિત્તૈર્ન જપૈરહમ્ । સાધ્યસ્તથાઽપિ ભક્તાનાં કાયક્લેશં વદામિ તે ।। ૩૭.

શ્રીવરાહે કહ્યું: હે દેવી, હું માત્ર ભાવથી પ્રાપ્ત થાઉં છું, ધનથી કે જપથી નહીં; છતાં, ભક્તો માટે યોગ્ય શરીરક્લેશ વિશે હું તને કહું છું.

કર્મણા મનસા વાચા મચ્ચિત્તો યો નરો ભવેત્ । તસ્ય વ્રતાનિ ધાસ્યામિ વિવિધાનિ નિબોધ મે ।। ૩૭.

જે મનુષ્ય કર્મ, મન અને વાણીથી મારી ભક્તિમાં લાગેલો હોય, એવા લોકો માટે જે વિવિધ વ્રતો છે, તે હવે મારી પાસેથી સાંભળ.

અહિંસા સત્યમસ્તેયં બ્રહ્મચર્યં પ્રકીર્તિતમ્ (-કલ્કત)ા । એતાનિ માનસાન્યાહુર્વ્રતાનિ તુ ધરાધરે ।। ૩૭.

અહિંસા, સત્ય, ચોરી ન કરવી અને બ્રહ્મચર્ય — આ બધું મનના વ્રત ગણાય છે, હે પૃથ્વીધારી.

એકભક્તં તથા નક્તમુપવાસાદિકં ચ યત્ । તત્સર્વં કાયિકં પુંસાં વ્રતં ભવતિ નાન્યથા ।। ૩૭.

એકાગ્ર ભક્તિ, રાત્રે ઉપવાસ અને આવા અન્ય ઉપાય — આ બધું પુરુષો માટે શરીરક વ્રત છે, બીજું કંઈ નથી.

મૌનં ચાધ્યયનં ચૈવ દેવસ્તુત્યર્થકીર્તિતત્ । નિવૃત્તિશ્ચાપિ પૈશુન્યાદ્ વાચિકં વ્રતમુત્તમમ્ ।।૩૭.

મૌન રહેવું, અધ્યયન કરવું, દેવોની સ્તુતિ માટે કીર્તન કરવું અને પરનિંદાથી દૂર રહેવું — આ સર્વોત્તમ વાણીના વ્રત છે.

અત્રાપિ શ્રૂયતે ચાન્યદૃષિરુગ્રતપાઃ પુરા । બ્રહ્મપુત્રઃ પુરા કલ્પે આરુણિર્નામ નામતઃ ।। ૩૭.

અહીં પણ એક બીજું પ્રસંગ સાંભળાય છે: પ્રાચીન કાળમાં, એક કઠિન તપસ્વી ઋષિ, બ્રહ્માના પુત્ર, આરુણી નામે હતો.

સોઽરણ્યમગમત્ કિંચિત્ તપોર્થી દ્વિજસત્તમઃ । તપસ્તેપે તતસ્તસ્મિન્નુપવાસપરાયણઃ ।। ૩૭.

એ શ્રેષ્ઠ દ્વિજ તપ માટે વનમાં ગયો; ત્યાં તેણે ઉપવાસમાં તપ કર્યું.

દેવિકાયાસ્તટે રમ્યે સોઽવસદ્ બ્રાહ્મણઃ કિલ । કદાચિદભિષેકાય સ જગામ મહાનદીમ્ ।। ૩૭.

એ બ્રાહ્મણ દેવિકા નદીના સુંદર કાંઠે રહેતો હતો; ક્યારેક સ્નાન માટે તે મહાનદી પાસે ગયો.

તત્ર સ્નાત્વા જપન્ વિપ્રો દદર્શાયાન્તમગ્રતઃ । વ્યાધં મહાધનુઃપાણિમુગ્રનેત્રં વિભીષણમ્ ।। ૩૭.

ત્યાં સ્નાન અને જપ કર્યા પછી, એ બ્રાહ્મણે સામેથી આવતો ભયાનક, મોટા ધનુષ્યવાળો, તીવ્ર નજરવાળો વ્યાધ જોયો.

તં દ્વિજં હન્તુમાયાત્ સ વલ્કલાનાં જિઘૃક્ષયા । તં દૃષ્ટ્વા ક્ષુભિતો વિપ્રો બ્રહ્મઘ્નસ્ય ભયાદિતિ । ધ્યાયન્ નારાયણં દેવં તસ્થૌ તત્રૈવ સ દ્વિજઃ ।। ૩૭.

એ વ્યાધ બ્રાહ્મણના વલ્કળ લેવા માટે તેને મારવા આવ્યો હતો; તેને જોઈને, બ્રાહ્મણ બ્રાહ્મણહત્યાના ભયથી ગભરાઈ ગયો અને ત્યાં જ ભગવાન નારાયણનું ધ્યાન કરવા લાગ્યો.

તં દૃષ્ટ્વાઽન્તર્ગતહરિં વ્યાધો ભીત ઇવાગ્રતઃ । વિહાય સશરં ચાપં તતો વચનમબ્રવીત્ ।। ૩૭.

હરિથી પરિપૂર્ણ એ બ્રાહ્મણને જોઈને, વ્યાધ જાણે ડરી ગયો હોય એમ, પોતાનું ધનુષ્ય અને બાણ મૂકી દીધા અને પછી બોલ્યો.

વ્યાધ ઉવાચ । હન્તુમિચ્છુરહં બ્રહ્મન્ ભવન્તં પ્રાગિહાગતઃ । ઇદાનીં દર્શનાત્ તુભ્યં સા મતિઃ ક્વાપિ મે ગતા ।। ૩૭.

વ્યાધે કહ્યું: હે બ્રાહ્મણ, હું તમને મારવા અહીં આવ્યો હતો, પણ હવે તમને જોઈને મારી બુદ્ધિ ક્યાંક બીજે જતી રહી છે.

બ્રાહ્મણાનાં સહસ્ત્રાણિ સસ્ત્રીણામયુતાનિ ચ । નિહતાનિ મયા બ્રહ્મન્ નિહતૌ ચ કુટમ્બિનૌ ।। ૩૭.

હે બ્રાહ્મણ, મેં હજારો બ્રાહ્મણો અને તેમની દસ હજાર જેટલી પત્નીઓ મારી નાખી છે, અને ઘરવાળા લોકો પણ મારી નાખ્યા છે.

નરકેઽભ્યધિકં ચિત્તં કદાચિદપિ વિદ્યતે । ઇદાનીં તપ્તુમિચ્છામિ તપોઽહં ત્વત્સમીપતઃ । ઉપદેશપ્રદાનેન પ્રસાદં કર્તુમર્હસિ ।। ૩૭.

નરકમાં પણ ક્યારેય મારા જેટલું પાપી મન કોઈનું નથી થયું. હવે હું તમારી પાસે રહીને તપ કરવું છું. તમે મને ઉપદેશ આપો અને કૃપા કરો.

એવમુક્તોઽપ્યસૌ વિપ્રો નોત્તરં પ્રત્યપદ્યત । બ્રહ્મહા પાપકર્મેતિ મત્વા બ્રાહ્મણપુંગવઃ ।। ૩૭.

આવું સાંભળ્યા પછી પણ તે બ્રાહ્મણ બોલ્યો નહીં, કારણ કે તેણે તેને બ્રાહ્મણહંતક અને પાપી માન્યો હતો.

અનુક્તોઽપિ સ ધર્મેપ્સુર્વ્યાધસ્તત્રૈવ તસ્થિવાન્ । સ્નાત્વા નદ્યાં દ્વિજઃ સોઽપિ વૃક્ષમૂલમુપાશ્રિતઃ ।। ૩૭.

બ્રાહ્મણે કંઈ ન બોલ્યું છતાં પણ ધર્મની ઇચ્છા ધરાવતો વ્યાધ ત્યાં જ ઊભો રહ્યો. બ્રાહ્મણે નદીમાં સ્નાન કરીને વૃક્ષની છાયામાં આશરો લીધો.

કસ્યચિત્ ત્વથ કાલસ્ય તાં નદીમગમત્ કિલ । વ્યાઘ્રો બુભુક્ષિતઃ શાન્તં તં વિપ્રં હન્તુમુદ્યતઃ ।। ૩૭.

થોડા સમય પછી એક વાઘ ભૂખ્યો થઈને એ નદી પાસે આવ્યો અને શાંત બ્રાહ્મણને મારવા માટે તત્પર થયો.

અન્તર્જલગતં વિપ્રં યાવદ્ વ્યાઘ્રો જિઘૃક્ષતિ । તાવદ્ વ્યાધેન વિદ્ધોઽસૌ સદ્યઃ પ્રાણૈર્વિયોજિતઃ ।। ૩૭.

જ્યારે વાઘ નદીમાં રહેલા બ્રાહ્મણને પકડવા દોડ્યો, ત્યારે વ્યાધે તીર માર્યું અને વાઘ તુરંત મરી ગયો.

તસ્માદ્ વ્યાઘ્રશરીરાત્ તુ ઉત્થાય પુરુષઃ કિલ । વિપ્રશ્ચાન્તર્જલે મગ્નઃ શ્રુત્વા તં શબ્દમાકુલમ્ । નમો નારાયણાયેતિ વાક્યમુચ્ચૈરુવાચ હ ।। ૩૭.

પછી વાઘના શરીરમાંથી એક પુરુષ નીકળ્યો. નદીમાં ડૂબેલો બ્રાહ્મણ એ અવાજ સાંભળીને ઊંચે બોલ્યો: 'નમો નારાયણ'.

વ્યાઘ્રેણાપિ શ્રુતો મન્ત્રઃ પ્રાણૈઃ કણ્ઠસ્થિતૈસ્તતઃ । શ્રુતમાત્રે જહૌ પ્રાણાન્ પુરુષશ્ચાભવચ્છુભઃ ।। ૩૭.

વાઘે પણ મંત્ર સાંભળ્યો, અને મૃત્યુ સમયે એ મંત્ર તેના ગળામાં રહ્યો. માત્ર સાંભળતાં જ વાઘે પ્રાણ છોડ્યા અને શુભ ગતિ પામી.

સોઽબ્રવીદ્ યામિ તં દેશં યત્ર વિષ્ણુઃ સનાતનઃ । ત્વત્પ્રસાદાદ્ દ્વિજશ્રેષ્ઠ મુક્તપાપ્મા નિરામયઃ ।। ૩૭.

એ પુરુષ બોલ્યો: 'હું ત્યાં જઈ રહ્યો છું જ્યાં શાશ્વત વિષ્ણુ છે. તમારી કૃપાથી, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, હું પાપ અને દુઃખમાંથી મુક્ત થયો છું.'

ઇત્યુક્તો બ્રાહ્મણઃ પ્રાહ કોઽસિ ત્વં પુરુષર્ષભ । સોઽબ્રવીત્ તસ્ય રાજેન્દ્રઃ પ્રતાપી પૂર્વજન્મનિ । દીર્ઘબાહુરિતિ ખ્યાતઃ સર્વધર્મવિશારદઃ ।। ૩૭.

બ્રાહ્મણે પૂછ્યું: 'તમે કોણ છો, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ?' એણે જવાબ આપ્યો: 'પહેલા જન્મમાં હું દીર્ઘબાહુ નામે પ્રસિદ્ધ અને તમામ ધર્મોમાં નિષ્ણાત રાજા હતો.'

અહં જાનામિ વેદાંશ્ચ અહં વેદ્મિ શુભાશુભમ્ । બ્રાહ્મણે નૈવ મે કાર્યં કિં વસ્તુ બ્રાહ્મણા ઇતિ ।। ૩૭.

'હું વેદો જાણું છું, શુભ-અશુભ પણ જાણું છું. મને બ્રાહ્મણો સાથે કોઈ કામ નથી. બ્રાહ્મણોમાં શું રાખ્યું છે?'

તસ્યૈવં વાદિનો વિપ્રાઃ સર્વે ક્રોધસમન્વિતાઃ । ઊચુઃ શાપં દુરાધર્ષઃ ક્રૂરો વ્યાઘ્રો ભવિષ્યસિ ।। ૩૭.

એમ બોલતાં બધા બ્રાહ્મણો ગુસ્સાથી ભરાઈ ગયા અને શાપ આપ્યો: 'તુ હવે ભયાનક વાઘ બનશે!'