વરાહપુરાણમ્

ઋષિરધ્યાત્મયોગેન વિહાયેદં કલેવરમ્ । બ્રહ્મભૂતોઽભવદ્ધાત્રિ હરૌ લયમવાપ ચ ।। ૩૬.

તે ઋષિએ આધ્યાત્મિક યોગ દ્વારા આ શરીર ત્યજી દીધું; બ્રહ્મરૂપ થઈ, હરીમાં લીન થયો.

વૃન્દાવનં ચ રાજાઽસૌ તપોઽર્થં ગતવાન્ પ્રભુઃ । તત્ર ગોવિન્દનામાનં હરિં સ્તોતુમથારભત્ ।। ૩૬.

તે રાજાએ તપ માટે વૃંદાવન તરફ પ્રયાણ કર્યું; ત્યાં તેણે ગોવિંદ નામના હરીની સ્તુતિ કરવાનું શરૂ કર્યું.

રાજોવાચ । નમામિ દેવં જગતાં ચ મૂર્ત્તિં ગોપેન્દ્રમિન્દ્રાનુજમપ્રમેયમ્ । સંસારચક્રક્રમણૈકદક્ષં ક્ષિતીધરં દેવવરં નમામિ ।। ૩૬.

રાજાએ કહ્યું: હું એ દેવને વંદન કરું છું, જે જગતની મૂર્તિ છે, ગોપાળોના સ્વામી છે, ઇન્દ્રના નાના ભાઈ છે, સંસારના ચક્રમાંથી પાર ઉતારવામાં એકમાત્ર કુશળ છે, પૃથ્વીધારી છે, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ છે—એને હું વંદન કરું છું.

ભવોદધૌ દુઃખશતોર્મ્મિભીમે જરાવર્ત્તે કૃષ્ણપાતાલમૂલે । તદન્તમેકો દધતે સુખં મે નમોઽસ્તુ તે ગોપતિરપ્રમેય ।। ૩૬.

ભવસાગરમાં, અનેક દુઃખોની ભયાનક લહેરોમાં, વૃદ્ધાવસ્થાની ઘૂમરાટમાં, અંધકારમય પાતાળની જડમાં—જે એકમાત્ર અંત લાવે છે અને મને સુખ આપે છે, એ અપરિમિત ગોપાલ, તને વંદન.

વ્યાધ્યાદિયુક્તઃ પુરુષૈર્ગ્રહૈશ્ચ સઙ્ઘટ્ટમાનં પુનરેવ દેવ । નમોઽસ્તુ તે યુદ્ધરતે મહાત્મા જનાર્દનો ગોપતિરુગ્રબાહુઃ ।। ૩૬.

જ્યારે મનુષ્યો રોગાદિ દુઃખોથી પીડાય છે અને ગ્રહો વારંવાર આઘાત કરે છે, ત્યારે, દેવ, તને વંદન—યુદ્ધપ્રિય મહાત્મા, જનાર્દન, ગોપાલ, ભયાનક બળવાળા.

ત્વમુત્તમઃ સર્વવિદાં સુરેશ ત્વયા તતં વિશ્વમિદં સમસ્તમ્ । ગોપેન્દ્ર માં પાહિ મહાનુભાવ ભવાદ્ભીતં તિગ્મરથાઙ્ગપાણે ।। ૩૬.

તુ સર્વજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ છે, દેવાધિદેવ, તારા દ્વારા આખું જગત વ્યાપેલું છે; ગોપાલ, મહાનુભાવ, હું સંસારથી ભયભીત છું, તુજ તીક્ષ્ણ ચક્રધારી, મને રક્ષા કર.

પરોઽસિ દેવ પ્રવરઃ સુરાણાં પુંસઃ સ્વરૂપોઽસિ શશિપ્રકાશઃ । હુતાશવક્ત્રાચ્યુત તીવ્રભાવ ગોપેન્દ્ર માં પાહિ ભવે પતન્તમ્ ।। ૩૬.

તુ સર્વે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ છે, દેવ, પુરુષનો સાચો સ્વરૂપ છે, ચાંદની જેવું તેજ ધરાવનાર છે; અગ્નિસમાન મુખવાળો અચ્યૂત, તીવ્ર સ્વભાવવાળો, ગોપાલ, હું સંસારમાં પડું છું ત્યારે મને બચાવ.

સંસારચક્રક્રમણાન્યનેકા - ન્યાવિર્ભવન્ત્યચ્યુત દેહિનાં યત્ । ત્વન્માયયા મોહિતાનાં સુરેશ કસ્તે માયાં તરતે દ્વન્દ્વધામા ।। ૩૬.

અચ્યૂત, તારી માયાથી મોહિત થયેલા જીવ માટે સંસારચક્રના અનેક ફેરા થાય છે, દેવાધિદેવ, તારી માયા, જે દ્વંદ્વથી ભરપુર છે, તેને કોણ પાર કરી શકે?

અગોત્રમસ્પર્શમરૂપગન્ધ - મનામનિર્દેશમજં વરેણ્યમ્ । ગોપેન્દ્ર ત્વાં યદ્યુપાસન્તિ ધીરા - સ્તે મુક્તિભાજો ભવબન્ધમુક્તાઃ ।। ૩૬.

ગોપાલ, જે ધીરજવાળા તને ઉપાસે છે—જે અજાત, અસ્પર્શ્ય, નિરૂપ, નિર્ગંધ, અનામ, વર્ણનાતીત, અજન્મા અને શ્રેષ્ઠ છે—એવા લોકો મુક્તિ પામે છે, સંસારબંધનથી છુટે છે.

શબ્દાતિગં વ્યોમરૂપં વિમૂર્ત્તિં વિકર્મ્મિણાં શુભભાવં વરેણ્યમ્ । ચક્રાબ્જપાણિં તુ તથોપચારા- દુક્તં પુરાણે સતતં નમામિ ।। ૩૬.

જે પરમાત્મા અવાજથી પરે છે, જેનું સ્વરૂપ આકાશ જેવું છે, જે નિરૂરૂપ છે, કર્મ કરનારા લોકોમાં શુભ સ્વરૂપ છે, જે સર્વેમાં શ્રેષ્ઠ છે, જેના હાથમાં ચક્ર અને કમળ છે, અને જે પુરાણોમાં ઉપમા રૂપે વર્ણવાયો છે, એવા પરમાત્માને હું હંમેશા વંદન કરું છું.

ત્રિવિક્રમં ક્રાન્તજગત્ત્રયં ચ ચતુર્મૂર્ત્તિં વિશ્વગતાં ક્ષિતીશમ્ । શમ્ભું વિભું ભૂતપતિં સુરેશં નમામ્યહં વિષ્ણુમનન્તમૂર્ત્તિમ્ ।। ૩૬.

જે ત્રિવિક્રમ છે, ત્રણેય લોકમાં વિહાર કરનારો છે, ચાર સ્વરૂપ ધરાવે છે, સર્વત્ર વ્યાપક છે, પૃથ્વીના સ્વામી છે, શંભુ છે, સર્વવ્યાપી છે, ભૂતોના સ્વામી છે, દેવોના દેવ છે, એવા અનંત સ્વરૂપ ધરાવનારા વિષ્ણુને હું વંદન કરું છું.

ત્વં દેવ સર્વાણિ ચરાચરાણિ સૃજસ્યથો સંહરસે ત્વમેવ । માં મુક્તિકામં નય દેવ શીઘ્રં યસ્મિન્ ગતા યોગિનો નાપયાન્તિ ।। ૩૬.

હે દેવ, તમે જ સર્વ ચરાચર જીવોની સર્જના અને સંહાર કરો છો; મુક્તિ ઈચ્છનાર મને, હે ભગવાન, એ સ્થાને વહેલી તકે લઈ જાઓ, જ્યાં પહોંચી ગયેલા યોગીઓ પાછા ફરતા નથી.

જયસ્વ ગોવિન્દ મહાનુભાવ જયસ્વ વિષ્ણો જય પદ્મનાભ । જયસ્વ સર્વજ્ઞ જયાપ્રમેય જયસ્વ વિશ્વેશ્વર વિશ્વમૂર્ત્તે ।। ૩૬.

જય હો, મહાન મહિમાવાળા ગોવિંદ! જય હો, વિષ્ણુ! જય હો, પદ્મનાભ! જય હો, સર્વજ્ઞ! જય હો, અપરિમિત સ્વરૂપ ધરાવનારા! જય હો, વિશ્વના સ્વામી, વિશ્વરૂપ ધરાવનારા!

શ્રીવરાહ ઉવાચ । એવં સ્તુત્વા તદા રાજા નિધાય સ્વં કલેવરમ્ । પરમાત્મનિ ગોવિન્દે લયમાગાચ્ચ શાશ્વતે ।। ૩૬.

શ્રીવરાહે કહ્યું: આમ સ્તુતિ કર્યા પછી એ રાજાએ પોતાનું શરીર ત્યાગી, પરમાત્મા ગોવિંદમાં, જે શાશ્વત છે, લય પામ્યો.

ધરણ્યુવાચ । કથમારાધ્યસે દેવ ભક્તિમદ્ભિર્નરૈર્વિભો । સ્ત્રીભિર્વા સર્વમેતન્મે શંસ ત્વં ભૂતભાવન ।। ૩૭.

ધરાએ પૂછ્યું: હે ભગવાન, ભક્તિ ધરાવનારા પુરુષો કે સ્ત્રીઓ તમારી કેવી રીતે ઉપાસના કરે છે? હે સર્વજીવોના સર્જનહાર, મને આ બધું કહો.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । ભાવસાધ્યોઽસ્મ્યહં દેવિ ન વિત્તૈર્ન જપૈરહમ્ । સાધ્યસ્તથાઽપિ ભક્તાનાં કાયક્લેશં વદામિ તે ।। ૩૭.

શ્રીવરાહે કહ્યું: હે દેવી, હું માત્ર ભાવથી પ્રાપ્ત થાઉં છું, ધનથી કે જપથી નહીં; છતાં, ભક્તો માટે યોગ્ય શરીરક્લેશ વિશે હું તને કહું છું.

કર્મણા મનસા વાચા મચ્ચિત્તો યો નરો ભવેત્ । તસ્ય વ્રતાનિ ધાસ્યામિ વિવિધાનિ નિબોધ મે ।। ૩૭.

જે મનુષ્ય કર્મ, મન અને વાણીથી મારી ભક્તિમાં લાગેલો હોય, એવા લોકો માટે જે વિવિધ વ્રતો છે, તે હવે મારી પાસેથી સાંભળ.

અહિંસા સત્યમસ્તેયં બ્રહ્મચર્યં પ્રકીર્તિતમ્ (-કલ્કત)ા । એતાનિ માનસાન્યાહુર્વ્રતાનિ તુ ધરાધરે ।। ૩૭.

અહિંસા, સત્ય, ચોરી ન કરવી અને બ્રહ્મચર્ય — આ બધું મનના વ્રત ગણાય છે, હે પૃથ્વીધારી.

એકભક્તં તથા નક્તમુપવાસાદિકં ચ યત્ । તત્સર્વં કાયિકં પુંસાં વ્રતં ભવતિ નાન્યથા ।। ૩૭.

એકાગ્ર ભક્તિ, રાત્રે ઉપવાસ અને આવા અન્ય ઉપાય — આ બધું પુરુષો માટે શરીરક વ્રત છે, બીજું કંઈ નથી.

મૌનં ચાધ્યયનં ચૈવ દેવસ્તુત્યર્થકીર્તિતત્ । નિવૃત્તિશ્ચાપિ પૈશુન્યાદ્ વાચિકં વ્રતમુત્તમમ્ ।।૩૭.

મૌન રહેવું, અધ્યયન કરવું, દેવોની સ્તુતિ માટે કીર્તન કરવું અને પરનિંદાથી દૂર રહેવું — આ સર્વોત્તમ વાણીના વ્રત છે.

અત્રાપિ શ્રૂયતે ચાન્યદૃષિરુગ્રતપાઃ પુરા । બ્રહ્મપુત્રઃ પુરા કલ્પે આરુણિર્નામ નામતઃ ।। ૩૭.

અહીં પણ એક બીજું પ્રસંગ સાંભળાય છે: પ્રાચીન કાળમાં, એક કઠિન તપસ્વી ઋષિ, બ્રહ્માના પુત્ર, આરુણી નામે હતો.

સોઽરણ્યમગમત્ કિંચિત્ તપોર્થી દ્વિજસત્તમઃ । તપસ્તેપે તતસ્તસ્મિન્નુપવાસપરાયણઃ ।। ૩૭.

એ શ્રેષ્ઠ દ્વિજ તપ માટે વનમાં ગયો; ત્યાં તેણે ઉપવાસમાં તપ કર્યું.

દેવિકાયાસ્તટે રમ્યે સોઽવસદ્ બ્રાહ્મણઃ કિલ । કદાચિદભિષેકાય સ જગામ મહાનદીમ્ ।। ૩૭.

એ બ્રાહ્મણ દેવિકા નદીના સુંદર કાંઠે રહેતો હતો; ક્યારેક સ્નાન માટે તે મહાનદી પાસે ગયો.

તત્ર સ્નાત્વા જપન્ વિપ્રો દદર્શાયાન્તમગ્રતઃ । વ્યાધં મહાધનુઃપાણિમુગ્રનેત્રં વિભીષણમ્ ।। ૩૭.

ત્યાં સ્નાન અને જપ કર્યા પછી, એ બ્રાહ્મણે સામેથી આવતો ભયાનક, મોટા ધનુષ્યવાળો, તીવ્ર નજરવાળો વ્યાધ જોયો.

તં દ્વિજં હન્તુમાયાત્ સ વલ્કલાનાં જિઘૃક્ષયા । તં દૃષ્ટ્વા ક્ષુભિતો વિપ્રો બ્રહ્મઘ્નસ્ય ભયાદિતિ । ધ્યાયન્ નારાયણં દેવં તસ્થૌ તત્રૈવ સ દ્વિજઃ ।। ૩૭.

એ વ્યાધ બ્રાહ્મણના વલ્કળ લેવા માટે તેને મારવા આવ્યો હતો; તેને જોઈને, બ્રાહ્મણ બ્રાહ્મણહત્યાના ભયથી ગભરાઈ ગયો અને ત્યાં જ ભગવાન નારાયણનું ધ્યાન કરવા લાગ્યો.

તં દૃષ્ટ્વાઽન્તર્ગતહરિં વ્યાધો ભીત ઇવાગ્રતઃ । વિહાય સશરં ચાપં તતો વચનમબ્રવીત્ ।। ૩૭.

હરિથી પરિપૂર્ણ એ બ્રાહ્મણને જોઈને, વ્યાધ જાણે ડરી ગયો હોય એમ, પોતાનું ધનુષ્ય અને બાણ મૂકી દીધા અને પછી બોલ્યો.

વ્યાધ ઉવાચ । હન્તુમિચ્છુરહં બ્રહ્મન્ ભવન્તં પ્રાગિહાગતઃ । ઇદાનીં દર્શનાત્ તુભ્યં સા મતિઃ ક્વાપિ મે ગતા ।। ૩૭.

વ્યાધે કહ્યું: હે બ્રાહ્મણ, હું તમને મારવા અહીં આવ્યો હતો, પણ હવે તમને જોઈને મારી બુદ્ધિ ક્યાંક બીજે જતી રહી છે.

બ્રાહ્મણાનાં સહસ્ત્રાણિ સસ્ત્રીણામયુતાનિ ચ । નિહતાનિ મયા બ્રહ્મન્ નિહતૌ ચ કુટમ્બિનૌ ।। ૩૭.

હે બ્રાહ્મણ, મેં હજારો બ્રાહ્મણો અને તેમની દસ હજાર જેટલી પત્નીઓ મારી નાખી છે, અને ઘરવાળા લોકો પણ મારી નાખ્યા છે.

નરકેઽભ્યધિકં ચિત્તં કદાચિદપિ વિદ્યતે । ઇદાનીં તપ્તુમિચ્છામિ તપોઽહં ત્વત્સમીપતઃ । ઉપદેશપ્રદાનેન પ્રસાદં કર્તુમર્હસિ ।। ૩૭.

નરકમાં પણ ક્યારેય મારા જેટલું પાપી મન કોઈનું નથી થયું. હવે હું તમારી પાસે રહીને તપ કરવું છું. તમે મને ઉપદેશ આપો અને કૃપા કરો.