વરાહપુરાણમ્

ક્ષીણાભવંસ્તદા સર્વા ઓષધ્યશ્ચ વિશેષતઃ । ક્ષયં ગચ્છદ્ભિરત્યર્થમોષધીભિઃ સુરર્ષભાઃ ।। ૩૫.

ત્યારે સર્વ પ્રાણીઓ, ખાસ કરીને ઔષધિઓ, ક્ષીણ થવા લાગી. વનસ્પતિઓ સુકાઈ જતાં દેવતાઓ ખૂબ જ દુઃખી થયા.

મૂલેષુ વીરુધાં સોમઃ સ્થિત ઇત્યૂચુરાતુરાઃ । તેષાં ચિન્તાઽભવત્ તીવ્રા વિષ્ણું ચ શરણં યયુઃ ।। ૩૫.

બધા બીમાર થઈને બોલ્યા કે ચંદ્ર વનસ્પતિઓના મૂળમાં રહેલા છે. તેમને ભારે ચિંતા થઈ અને તેઓ વિષ્ણુની શરણમાં ગયા.

ભગવાનાહ તાન્ સર્વાન્ બ્રૂત કિં ક્રિયતે મયા । તે ચોચુર્દેવ દક્ષેણ શપ્તઃ સોમો વિનાશિતઃ ।। ૩૫.

ભગવાને બધા પાસે પૂછ્યું: 'હું શું કરું?' ત્યારે તેઓએ કહ્યું: 'દેવ, દક્ષના શાપથી ચંદ્ર નષ્ટ થઈ ગયા છે.'

તાનુવાચ તદા દેવો મથ્યતાં કલશોદધિઃ । ઓષધ્યઃ સર્વતો દેવાઃ પ્રક્ષિપ્યાશુ સુસંયતૈઃ ।। ૩૫.

ત્યારે દેવોએ કહ્યું: 'કળશરૂપ સાગરનું મથન કરો, અને સર્વ દેવતાઓએ સર્વત્રથી ઔષધિઓ ઝડપથી અને કૌશલ્યપૂર્વક તેમાં નાખો.'

એવમુક્ત્વા તતો દેવાન્ દધ્યૌ રુદ્રં હરિઃ સ્વયમ્ । બ્રહ્માણં ચ તથા દધ્યૌ વાસુકિં નેત્રકારણાત્ ।। ૩૫.

આ રીતે કહ્યા પછી હરિએ પોતે રુદ્રનું ધ્યાન કર્યું. પછી બ્રહ્મા અને મથન માટે વાસુકીનું પણ ધ્યાન કર્યું.

તે સર્વે તત્ર સહિતા મમન્થુર્વરુણાલયમ્ । તસ્મિંસ્તુ મથિતે જાતઃ પુનઃ સોમો મહીપતે ।। ૩૫.

બધા મળીને વરુણના નિવાસસ્થાનનું મથન કરવા લાગ્યા. જ્યારે મથન થયું, ત્યારે ચંદ્ર ફરી જન્મ્યા, રાજન.

યોઽસૌ ક્ષેત્રજ્ઞસંજ્ઞો વૈ દેહેઽસ્મિન્ પુરુષઃ પરઃ । સ એવ સોમો મન્તવ્યો દેહિનાં જીવસંજ્ઞિતઃ । પરેચ્છયા સ મૂર્ત્તિં તુ પૃથક્ સૌમ્યાં પ્રપેદિવાન્ ।। ૩૫.

જેને ક્ષેત્રજ્ઞ કહે છે, જે આ શરીરમાં પરમ પુરુષ છે, એ જ ચંદ્ર છે, જેને પ્રાણ કહે છે. પરમાત્માની ઇચ્છાથી તેણે અલગ, શાંત સ્વરૂપ ધારણ કર્યું.

તમેવ દેવમનુજાઃ ષોડશેમાશ્ચ દેવતાઃ । ઉપજીવન્તિ વૃક્ષાશ્ચ તથૈવોષધયઃ પ્રભુમ્ ।। ૩૫.

માણસો, શોડશ દેવતાઓ, વૃક્ષો અને ઔષધિઓ બધા તેમને પોતાના સ્વામી તરીકે માને છે અને તેમના પર આધાર રાખે છે.

રુદ્રસ્તમેવ સકલં દધાર શિરસા તદા । તદાત્મિકા ભવન્ત્યાપો વિશ્વમૂર્તિરસૌ સ્મૃતઃ ।। ૩૫.

પછી રુદ્રે ચંદ્રને આખા પોતાના માથે ધારણ કર્યા. ત્યારથી જળ તેમની જ આત્મા બની ગયું અને તેઓ સમગ્ર વિશ્વરૂપે જાણીતા થયા.

તસ્ય બ્રહ્મા દદૌ પ્રીતઃ પૌર્ણમાસીં તિથિં પ્રભુઃ । તસ્યામુપોષયેદ્ રાજંસ્તમર્થં પ્રતિપાદયેત્ ।। ૩૫.

બ્રહ્માએ પ્રસન્ન થઈને ચંદ્રને પૂર્ણિમાની તિથિ આપી. એ દિવસે ઉપવાસ કરીને તેમની પૂજા કરવી જોઈએ, રાજન.

યવાન્નહારશ્ચ ભવેત્ તસ્ય જ્ઞાનં પ્રયચ્છતિ । કાન્તિં પુષ્ટિં ચ રાજેન્દ્ર ધનં ધાન્યં ચ કેવલમ્ ।। ૩૫.

એ દિવસે જૌનું ભોજન કરવું. ચંદ્ર જ્ઞાન, કાંતિ, પોષણ, ધન અને ધાન્ય આપે છે, રાજે.

મહાતપા ઉવાચ । આદિત્રેતાસુ રાજાનો મણિજા યે પ્રકીર્ત્તિતાઃ । કથયિષ્યામિ તાન્ રાજન્ યત્ર જાતોઽપિ પાર્થિવ ।। ૩૬.

મહાતપસ્વીએ કહ્યું: રાજન, કૃતા અને ત્રેતા યુગમાં જે મણિ સમાન પ્રસિદ્ધ રાજાઓ થયા, અને જેમાંથી તું પણ જન્મ્યો છે, એ બધાની વાત હું તને કહું છું.

યોઽસૌ સુપ્રભનામાસીત્ સ ત્વં રાજન્ કૃતે યુગે । જાતોઽસિ નામ્ના વિખ્યાતઃ પ્રજાપાલેતિ શોભનઃ ।। ૩૬.

જે સુપ્રભ નામે પ્રસિદ્ધ હતો, એ તું જ હતો, રાજન, કૃતા યુગમાં તારો પ્રસિદ્ધ અને તેજસ્વી નામ પ્રજાપાલ હતો.

શેષાસ્ત્રેતાયુગે રાજન્ ભવિષ્યન્તિ મહાબલાઃ । યો દીપ્તતેજા મણિજઃ સ શન્તેતિ પ્રકીર્તિતઃ ।। ૩૬.

બાકી બધા રાજાઓ ત્રેતા યુગમાં મહાબળવાન થશે; મણિ સમાન રાજાઓમાં જે તેજસ્વી છે, તેનું નામ શાંતિ છે.

સુરશ્મિર્ભવિતા રાજા શશકર્ણો મહાબલઃ । શુભદર્શનઃ પાઞ્ચાલો ભવિષ્યતિ નરાધિપઃ ।। ૩૬.

સુરશ્મિ નામનો રાજા થશે અને શશકર્ણ મહાબળવાન હશે; શુભદર્શન નામના પંચાલ વંશના રાજકુમાર પણ નરાધિપ બનશે.

સુશાન્તિરઙ્ગવંશે વૈ સુન્દરોઽપ્યઙ્ગ ઇત્યુત । સુન્દશ્ચ મુચુકુન્દોઽભૂત્સુદ્યુમ્નસ્તુર એવ ચ ।। ૩૬.

સુશાંતિ અંગ વંશમાં જન્મશે, અને સુંદરને પણ અંગ કહેવાશે; સુન્દ, મુચુકુંદ, સુદ્યુમ્ન અને તુરા પણ જન્મ્યા હતા.

સુમનાઃ સોમદત્તસ્તુ શુભઃ સંવરણોઽભવત્ । સુશીલો વસુદાનસ્તુ સુખદો સુપતિર્ભવત્ ।। ૩૬.

સુમનસે સોમદત્ત રૂપે જન્મ લીધો, અને શુભ સંવરણ થયો; સુશીલ વસુદાન બન્યો, સુખદ સુપતિ થયો.

શમ્ભુઃ સેનાપતિરભૂત્ સુકાન્તો દશરથઃ સ્મૃતઃ । સોમોઽભૂજ્જનકો રાજા એતે ત્રેતાયુગે નૃપ ।। ૩૬.

શંભુ સેના અધ્યક્ષ બન્યો, સુકાંત દશરથ તરીકે ઓળખાયો; સોમ જનક રાજા થયો—એ બધા ત્રેતા યુગના રાજાઓ છે, રાજન.

સર્વે ભૂમિમિમાં રાજન્ ભુક્ત્વા તે વસુધાધિપાઃ । ઇષ્ટ્વા ચ વિવિધૈર્યજ્ઞૈર્દિવં પ્રાપ્સ્યન્ત્યસંશયમ્ ।। ૩૬.

આ બધા ધરતીના રાજાઓ, રાજન, પૃથ્વીનો આનંદ માણી અને અનેક યજ્ઞો કરીને નિશ્ચયે સ્વર્ગમાં જશે.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । એવં શ્રુત્વા સ રાજર્ષિર્બ્રહ્મવિદ્યાઽમૃતં પ્રભુઃ । આખ્યાનં પરમં પ્રીતસ્તપશ્ચર્તુમિયાદ્ વનમ્ ।। ૩૬.

શ્રીવરાહે કહ્યું: આમ સાંભળી, તે રાજર્ષિ, જે બ્રહ્મવિદ્યાના અમૃતનો સ્વામી હતો, આ ઉત્તમ કથા સાંભળી આનંદિત થઈ, તપ માટે વનમાં ગયો.

ઋષિરધ્યાત્મયોગેન વિહાયેદં કલેવરમ્ । બ્રહ્મભૂતોઽભવદ્ધાત્રિ હરૌ લયમવાપ ચ ।। ૩૬.

તે ઋષિએ આધ્યાત્મિક યોગ દ્વારા આ શરીર ત્યજી દીધું; બ્રહ્મરૂપ થઈ, હરીમાં લીન થયો.

વૃન્દાવનં ચ રાજાઽસૌ તપોઽર્થં ગતવાન્ પ્રભુઃ । તત્ર ગોવિન્દનામાનં હરિં સ્તોતુમથારભત્ ।। ૩૬.

તે રાજાએ તપ માટે વૃંદાવન તરફ પ્રયાણ કર્યું; ત્યાં તેણે ગોવિંદ નામના હરીની સ્તુતિ કરવાનું શરૂ કર્યું.

રાજોવાચ । નમામિ દેવં જગતાં ચ મૂર્ત્તિં ગોપેન્દ્રમિન્દ્રાનુજમપ્રમેયમ્ । સંસારચક્રક્રમણૈકદક્ષં ક્ષિતીધરં દેવવરં નમામિ ।। ૩૬.

રાજાએ કહ્યું: હું એ દેવને વંદન કરું છું, જે જગતની મૂર્તિ છે, ગોપાળોના સ્વામી છે, ઇન્દ્રના નાના ભાઈ છે, સંસારના ચક્રમાંથી પાર ઉતારવામાં એકમાત્ર કુશળ છે, પૃથ્વીધારી છે, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ છે—એને હું વંદન કરું છું.

ભવોદધૌ દુઃખશતોર્મ્મિભીમે જરાવર્ત્તે કૃષ્ણપાતાલમૂલે । તદન્તમેકો દધતે સુખં મે નમોઽસ્તુ તે ગોપતિરપ્રમેય ।। ૩૬.

ભવસાગરમાં, અનેક દુઃખોની ભયાનક લહેરોમાં, વૃદ્ધાવસ્થાની ઘૂમરાટમાં, અંધકારમય પાતાળની જડમાં—જે એકમાત્ર અંત લાવે છે અને મને સુખ આપે છે, એ અપરિમિત ગોપાલ, તને વંદન.

વ્યાધ્યાદિયુક્તઃ પુરુષૈર્ગ્રહૈશ્ચ સઙ્ઘટ્ટમાનં પુનરેવ દેવ । નમોઽસ્તુ તે યુદ્ધરતે મહાત્મા જનાર્દનો ગોપતિરુગ્રબાહુઃ ।। ૩૬.

જ્યારે મનુષ્યો રોગાદિ દુઃખોથી પીડાય છે અને ગ્રહો વારંવાર આઘાત કરે છે, ત્યારે, દેવ, તને વંદન—યુદ્ધપ્રિય મહાત્મા, જનાર્દન, ગોપાલ, ભયાનક બળવાળા.

ત્વમુત્તમઃ સર્વવિદાં સુરેશ ત્વયા તતં વિશ્વમિદં સમસ્તમ્ । ગોપેન્દ્ર માં પાહિ મહાનુભાવ ભવાદ્ભીતં તિગ્મરથાઙ્ગપાણે ।। ૩૬.

તુ સર્વજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ છે, દેવાધિદેવ, તારા દ્વારા આખું જગત વ્યાપેલું છે; ગોપાલ, મહાનુભાવ, હું સંસારથી ભયભીત છું, તુજ તીક્ષ્ણ ચક્રધારી, મને રક્ષા કર.

પરોઽસિ દેવ પ્રવરઃ સુરાણાં પુંસઃ સ્વરૂપોઽસિ શશિપ્રકાશઃ । હુતાશવક્ત્રાચ્યુત તીવ્રભાવ ગોપેન્દ્ર માં પાહિ ભવે પતન્તમ્ ।। ૩૬.

તુ સર્વે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ છે, દેવ, પુરુષનો સાચો સ્વરૂપ છે, ચાંદની જેવું તેજ ધરાવનાર છે; અગ્નિસમાન મુખવાળો અચ્યૂત, તીવ્ર સ્વભાવવાળો, ગોપાલ, હું સંસારમાં પડું છું ત્યારે મને બચાવ.

સંસારચક્રક્રમણાન્યનેકા - ન્યાવિર્ભવન્ત્યચ્યુત દેહિનાં યત્ । ત્વન્માયયા મોહિતાનાં સુરેશ કસ્તે માયાં તરતે દ્વન્દ્વધામા ।। ૩૬.

અચ્યૂત, તારી માયાથી મોહિત થયેલા જીવ માટે સંસારચક્રના અનેક ફેરા થાય છે, દેવાધિદેવ, તારી માયા, જે દ્વંદ્વથી ભરપુર છે, તેને કોણ પાર કરી શકે?

અગોત્રમસ્પર્શમરૂપગન્ધ - મનામનિર્દેશમજં વરેણ્યમ્ । ગોપેન્દ્ર ત્વાં યદ્યુપાસન્તિ ધીરા - સ્તે મુક્તિભાજો ભવબન્ધમુક્તાઃ ।। ૩૬.

ગોપાલ, જે ધીરજવાળા તને ઉપાસે છે—જે અજાત, અસ્પર્શ્ય, નિરૂપ, નિર્ગંધ, અનામ, વર્ણનાતીત, અજન્મા અને શ્રેષ્ઠ છે—એવા લોકો મુક્તિ પામે છે, સંસારબંધનથી છુટે છે.