વરાહપુરાણમ્

ઇત્યુક્ત્વા તુ તદા બ્રહ્મા તેષાં પન્થાનમાકરોત્ । દક્ષિણાયનસંજ્ઞં તુ પિતૄણાં ચ પિતામહઃ ।। ૩૪.

આ રીતે કહીને, બ્રહ્માએ પિતૃઓ માટે દક્ષિણાયન નામનો માર્ગ સ્થાપ્યો, જે પિતામહ તરીકે ઓળખાય છે.

તૂષ્ણીં સસર્જ ભૂતાનિ તમૂચુઃ પિતરસ્તતઃ । વૃત્તિં નો દેહિ ભગવન્ યયા વિન્દામહે સુખમ્ ।। ૩૪.

પછી બ્રહ્માએ મૌનથી જીવો સર્જ્યા; ત્યારે પિતૃઓએ કહ્યું: 'પ્રભુ, અમને એવું સાધન આપો, જેના દ્વારા અમને સુખ મળે.'

બ્રહ્મા ઉવાચ । અમાવાસ્યાદિનં વોઽસ્તુ તસ્યાં કુશતિલોદકૈઃ । તર્પિતા માનુષૈસ્તૃપ્તિં પરાં ગચ્છથ નાન્યથા ।। ૩૪.

બ્રહ્માએ કહ્યું: 'અમાવાસ્યાનો દિવસ તમારો રહે; એ દિવસે માનવો કુશ અને તિલના જળથી તૃપ્ત કરે ત્યારે જ તમે પરમ તૃપ્તિ મેળવો છો, અન્યથા નહીં.'

તિલા દેયાસ્તથૈતસ્યામુપોષ્ય પિતૃભક્તિતઃ । પરમં તસ્ય સંતુષ્ટા વરં યચ્છત મા ચિરમ્ ।। ૩૪.

આ દિવસે પિતૃઓની ભક્તિપૂર્વક ઉપવાસ કરીને તલ આપવાથી પિતૃઓ અત્યંત પ્રસન્ન થાય છે અને તરત જ આશીર્વાદ આપે છે.

મહાતપા ઉવાચ । બ્રહ્મણો માનસઃ પુત્રઃ અત્રિર્નામ મહાતપાઃ । તસ્ય પુત્રોઽભવત્સોમો દક્ષજામાતૃતાં ગતઃ ।। ૩૫.

મહાતપસ્વી બોલ્યા: બ્રહ્માજીના મનથી ઉત્પન્ન થયેલા પુત્ર અત્રિ મહાન ઋષિ હતા. તેમના પુત્ર ચંદ્ર હતા, જે દક્ષના જમાઈ બન્યા.

સપ્તવિંશતિ યાઃ કન્યા દાક્ષાયણ્યઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ । સોમપત્ન્યોઽતિમન્તવ્યાસ્તાસાં શ્રેષ્ઠા તુ રોહિણિ ।। ૩૫.

દક્ષની સત્તાવીસ દીકરીઓ પ્રસિદ્ધ છે. એ બધીએ ચંદ્રને પતિ તરીકે સ્વીકાર્યા, અને તેમાં રોહિણી સર્વથી શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

તામેવ રમતે સોમો નેતરા ઇતિ શુશ્રુમઃ । ઇતરાઃ પ્રોચુરાગત્ય દક્ષસ્યાસમતાં શશેઃ ।। ૩૫.

અમે સાંભળ્યું છે કે ચંદ્ર માત્ર રોહિણીને જ પ્રીતિ આપે છે, બીજીઓને નહીં. બાકીની બહેનો એકઠી થઈને દક્ષ પાસે ચંદ્રની અસમાનતા અંગે ફરિયાદ કરી.

દક્ષોઽપ્યસકૃદાગત્ય તમુવાચ સ નાકરોત્ । સમતાં સોઽપિ તં દક્ષઃ શશાપાન્તર્હિતો ભવ ।। ૩૫.

દક્ષ પણ વારંવાર આવીને ચંદ્રને સમજાવ્યા, પણ ચંદ્રે બધાને સમાન પ્રેમ આપ્યો નહીં. ત્યારે દક્ષે તેમને શાપ આપ્યો: 'તુ છુપાઈ જા.'

એવં શપ્તસ્તુ દક્ષેણ સોમો દેહં ત્યજેદથ । ઉવાચ સોમો દક્ષં તુ ભવાનેવં ભવિષ્યતિ । અનેકજો વિહાયેમં બ્રહ્મદેહં સનાતનમ્ ।। ૩૫.

આ રીતે દક્ષના શાપથી ચંદ્ર પોતાના શરીરનો ત્યાગ કરવા લાગ્યા. ત્યારે ચંદ્રે દક્ષને કહ્યું: 'જેમ તમે મને શાપ આપ્યો, તેમ તમારે પણ અનેક સંતાનને પામ્યા પછી આ શાશ્વત બ્રહ્મદેહનો ત્યાગ કરવો પડશે.'

એવમુક્ત્વા ક્ષયં સોમ અગમદ્ દક્ષશાપતઃ । દેવા મનુષ્યાઃ પશવો નષ્ટે સોમે સવીરુધઃ ।। ૩૫.

આ રીતે બોલ્યા પછી ચંદ્ર દક્ષના શાપથી ક્ષીણ થવા લાગ્યા. ચંદ્રના નાશથી દેવો, મનુષ્યો, પશુઓ અને વનસ્પતિઓ બધું નષ્ટ થવા લાગ્યું.

ક્ષીણાભવંસ્તદા સર્વા ઓષધ્યશ્ચ વિશેષતઃ । ક્ષયં ગચ્છદ્ભિરત્યર્થમોષધીભિઃ સુરર્ષભાઃ ।। ૩૫.

ત્યારે સર્વ પ્રાણીઓ, ખાસ કરીને ઔષધિઓ, ક્ષીણ થવા લાગી. વનસ્પતિઓ સુકાઈ જતાં દેવતાઓ ખૂબ જ દુઃખી થયા.

મૂલેષુ વીરુધાં સોમઃ સ્થિત ઇત્યૂચુરાતુરાઃ । તેષાં ચિન્તાઽભવત્ તીવ્રા વિષ્ણું ચ શરણં યયુઃ ।। ૩૫.

બધા બીમાર થઈને બોલ્યા કે ચંદ્ર વનસ્પતિઓના મૂળમાં રહેલા છે. તેમને ભારે ચિંતા થઈ અને તેઓ વિષ્ણુની શરણમાં ગયા.

ભગવાનાહ તાન્ સર્વાન્ બ્રૂત કિં ક્રિયતે મયા । તે ચોચુર્દેવ દક્ષેણ શપ્તઃ સોમો વિનાશિતઃ ।। ૩૫.

ભગવાને બધા પાસે પૂછ્યું: 'હું શું કરું?' ત્યારે તેઓએ કહ્યું: 'દેવ, દક્ષના શાપથી ચંદ્ર નષ્ટ થઈ ગયા છે.'

તાનુવાચ તદા દેવો મથ્યતાં કલશોદધિઃ । ઓષધ્યઃ સર્વતો દેવાઃ પ્રક્ષિપ્યાશુ સુસંયતૈઃ ।। ૩૫.

ત્યારે દેવોએ કહ્યું: 'કળશરૂપ સાગરનું મથન કરો, અને સર્વ દેવતાઓએ સર્વત્રથી ઔષધિઓ ઝડપથી અને કૌશલ્યપૂર્વક તેમાં નાખો.'

એવમુક્ત્વા તતો દેવાન્ દધ્યૌ રુદ્રં હરિઃ સ્વયમ્ । બ્રહ્માણં ચ તથા દધ્યૌ વાસુકિં નેત્રકારણાત્ ।। ૩૫.

આ રીતે કહ્યા પછી હરિએ પોતે રુદ્રનું ધ્યાન કર્યું. પછી બ્રહ્મા અને મથન માટે વાસુકીનું પણ ધ્યાન કર્યું.

તે સર્વે તત્ર સહિતા મમન્થુર્વરુણાલયમ્ । તસ્મિંસ્તુ મથિતે જાતઃ પુનઃ સોમો મહીપતે ।। ૩૫.

બધા મળીને વરુણના નિવાસસ્થાનનું મથન કરવા લાગ્યા. જ્યારે મથન થયું, ત્યારે ચંદ્ર ફરી જન્મ્યા, રાજન.

યોઽસૌ ક્ષેત્રજ્ઞસંજ્ઞો વૈ દેહેઽસ્મિન્ પુરુષઃ પરઃ । સ એવ સોમો મન્તવ્યો દેહિનાં જીવસંજ્ઞિતઃ । પરેચ્છયા સ મૂર્ત્તિં તુ પૃથક્ સૌમ્યાં પ્રપેદિવાન્ ।। ૩૫.

જેને ક્ષેત્રજ્ઞ કહે છે, જે આ શરીરમાં પરમ પુરુષ છે, એ જ ચંદ્ર છે, જેને પ્રાણ કહે છે. પરમાત્માની ઇચ્છાથી તેણે અલગ, શાંત સ્વરૂપ ધારણ કર્યું.

તમેવ દેવમનુજાઃ ષોડશેમાશ્ચ દેવતાઃ । ઉપજીવન્તિ વૃક્ષાશ્ચ તથૈવોષધયઃ પ્રભુમ્ ।। ૩૫.

માણસો, શોડશ દેવતાઓ, વૃક્ષો અને ઔષધિઓ બધા તેમને પોતાના સ્વામી તરીકે માને છે અને તેમના પર આધાર રાખે છે.

રુદ્રસ્તમેવ સકલં દધાર શિરસા તદા । તદાત્મિકા ભવન્ત્યાપો વિશ્વમૂર્તિરસૌ સ્મૃતઃ ।। ૩૫.

પછી રુદ્રે ચંદ્રને આખા પોતાના માથે ધારણ કર્યા. ત્યારથી જળ તેમની જ આત્મા બની ગયું અને તેઓ સમગ્ર વિશ્વરૂપે જાણીતા થયા.

તસ્ય બ્રહ્મા દદૌ પ્રીતઃ પૌર્ણમાસીં તિથિં પ્રભુઃ । તસ્યામુપોષયેદ્ રાજંસ્તમર્થં પ્રતિપાદયેત્ ।। ૩૫.

બ્રહ્માએ પ્રસન્ન થઈને ચંદ્રને પૂર્ણિમાની તિથિ આપી. એ દિવસે ઉપવાસ કરીને તેમની પૂજા કરવી જોઈએ, રાજન.

યવાન્નહારશ્ચ ભવેત્ તસ્ય જ્ઞાનં પ્રયચ્છતિ । કાન્તિં પુષ્ટિં ચ રાજેન્દ્ર ધનં ધાન્યં ચ કેવલમ્ ।। ૩૫.

એ દિવસે જૌનું ભોજન કરવું. ચંદ્ર જ્ઞાન, કાંતિ, પોષણ, ધન અને ધાન્ય આપે છે, રાજે.

મહાતપા ઉવાચ । આદિત્રેતાસુ રાજાનો મણિજા યે પ્રકીર્ત્તિતાઃ । કથયિષ્યામિ તાન્ રાજન્ યત્ર જાતોઽપિ પાર્થિવ ।। ૩૬.

મહાતપસ્વીએ કહ્યું: રાજન, કૃતા અને ત્રેતા યુગમાં જે મણિ સમાન પ્રસિદ્ધ રાજાઓ થયા, અને જેમાંથી તું પણ જન્મ્યો છે, એ બધાની વાત હું તને કહું છું.

યોઽસૌ સુપ્રભનામાસીત્ સ ત્વં રાજન્ કૃતે યુગે । જાતોઽસિ નામ્ના વિખ્યાતઃ પ્રજાપાલેતિ શોભનઃ ।। ૩૬.

જે સુપ્રભ નામે પ્રસિદ્ધ હતો, એ તું જ હતો, રાજન, કૃતા યુગમાં તારો પ્રસિદ્ધ અને તેજસ્વી નામ પ્રજાપાલ હતો.

શેષાસ્ત્રેતાયુગે રાજન્ ભવિષ્યન્તિ મહાબલાઃ । યો દીપ્તતેજા મણિજઃ સ શન્તેતિ પ્રકીર્તિતઃ ।। ૩૬.

બાકી બધા રાજાઓ ત્રેતા યુગમાં મહાબળવાન થશે; મણિ સમાન રાજાઓમાં જે તેજસ્વી છે, તેનું નામ શાંતિ છે.

સુરશ્મિર્ભવિતા રાજા શશકર્ણો મહાબલઃ । શુભદર્શનઃ પાઞ્ચાલો ભવિષ્યતિ નરાધિપઃ ।। ૩૬.

સુરશ્મિ નામનો રાજા થશે અને શશકર્ણ મહાબળવાન હશે; શુભદર્શન નામના પંચાલ વંશના રાજકુમાર પણ નરાધિપ બનશે.

સુશાન્તિરઙ્ગવંશે વૈ સુન્દરોઽપ્યઙ્ગ ઇત્યુત । સુન્દશ્ચ મુચુકુન્દોઽભૂત્સુદ્યુમ્નસ્તુર એવ ચ ।। ૩૬.

સુશાંતિ અંગ વંશમાં જન્મશે, અને સુંદરને પણ અંગ કહેવાશે; સુન્દ, મુચુકુંદ, સુદ્યુમ્ન અને તુરા પણ જન્મ્યા હતા.

સુમનાઃ સોમદત્તસ્તુ શુભઃ સંવરણોઽભવત્ । સુશીલો વસુદાનસ્તુ સુખદો સુપતિર્ભવત્ ।। ૩૬.

સુમનસે સોમદત્ત રૂપે જન્મ લીધો, અને શુભ સંવરણ થયો; સુશીલ વસુદાન બન્યો, સુખદ સુપતિ થયો.

શમ્ભુઃ સેનાપતિરભૂત્ સુકાન્તો દશરથઃ સ્મૃતઃ । સોમોઽભૂજ્જનકો રાજા એતે ત્રેતાયુગે નૃપ ।। ૩૬.

શંભુ સેના અધ્યક્ષ બન્યો, સુકાંત દશરથ તરીકે ઓળખાયો; સોમ જનક રાજા થયો—એ બધા ત્રેતા યુગના રાજાઓ છે, રાજન.

સર્વે ભૂમિમિમાં રાજન્ ભુક્ત્વા તે વસુધાધિપાઃ । ઇષ્ટ્વા ચ વિવિધૈર્યજ્ઞૈર્દિવં પ્રાપ્સ્યન્ત્યસંશયમ્ ।। ૩૬.

આ બધા ધરતીના રાજાઓ, રાજન, પૃથ્વીનો આનંદ માણી અને અનેક યજ્ઞો કરીને નિશ્ચયે સ્વર્ગમાં જશે.