વરાહપુરાણમ્

ધરણ્યુવાચ । નારદેનૈવમુક્તસ્તુ તદા રાજા પ્રિયવ્રતઃ । કૃતવાન્ કિં મમાચક્ષ્વ પ્રસાદાત્ પરમેશ્વર ।। ૪.

ધરાએ પૂછ્યું: નારદે આમ કહ્યું ત્યારે રાજા પ્રિયવ્રતે પછી શું કર્યું? હે પરમેશ્વર, કૃપા કરીને મને કહો.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । ભવતીં સપ્તધા કૃત્વા પુત્રાણાં ચ પ્રદાય સઃ । પ્રિયવ્રતસ્તપસ્તેપે નારદાચ્છ્રુતવિસ્મયઃ ।। ૪.

શ્રીવરાહે કહ્યું: તેણે તને સાત ભાગમાં વિભાજિત કરી પોતાના પુત્રોને આપી, અને નારદના વચનોથી આશ્ચર્યચકિત થઈ પ્રિયવ્રતે તપ કર્યો.

નારાયણાત્મકં બ્રહ્મ પરં જપ્ત્વા સ્વયંભુવઃ । તતસ્તુષ્ટમનાઃ પારં પરં નિર્વાણમાપ્તવાન્ ।। ૪.

નારાયણરૂપ પરમ બ્રહ્મનો જપ કરીને, સ્વયંભુએ પ્રસન્ન મનથી પરમ શાંતિ અને મોક્ષ પ્રાપ્ત કર્યો.

શ્રૃણુ ચાન્યદ્ વરારોહે યદ્ વૃત્તં પરમેષ્ઠિનઃ । આરાધનાય યતતઃ પુરાકાલે નૃપસ્ય હ ।। ૪.

હે સુંદર વદનાવાળી, હવે તું બીજું એક પ્રસંગ સાંભળ, જેમાં પ્રાચીન સમયમાં એક રાજાએ પરમેશ્ઠીનું પૂજન કરવા માટે પ્રયત્ન કર્યો હતો.

આસીદશ્વશિરા નામ રાજા પરમધાર્મિકઃ । સોઽશ્વમેધેન યજ્ઞેન યષ્ટ્વા સુબહુદક્ષિણઃ ।। ૪.

અશ્વશિરા નામે એક રાજા હતો, જે અત્યંત ધર્મનિષ્ઠ હતો. તેણે અશ્વમેધ યજ્ઞ કર્યો અને અનેક દાન આપ્યા.

સ્નાતશ્ચાવભૃથે સોઽથ બ્રાહ્મણૈઃ પરિવારિતઃ । યાવદાસ્તે સ રાજર્ષિસ્તાવદ્ યોગિવરો મુનિઃ । આયયૌ કપિલઃ શ્રીમાન્ જૈગીષવ્યશ્ચ યોગિરાટ્ ।। ૪.

યજ્ઞ પૂર્ણ થયા પછી, રાજાએ અવભૃથસ્નાન કર્યું અને બ્રાહ્મણો દ્વારા ઘેરાયેલો બેઠો રહ્યો. એ સમયે યોગીશ્રેષ્ઠ કપિલ અને યોગીઓમાં શ્રેષ્ઠ, તેજસ્વી જયગીષવ્ય ત્યાં આવ્યા.

તતસ્ત્વરિતમુત્થાય સ રાજા સ્વાગતક્રિયામ્ । ચકાર પરયા યુક્તઃ સ મુદા રાજસત્તમઃ ।। ૪.

પછી એ રાજા તરત જ ઊભો થયો અને ખૂબ આનંદથી મહેમાનગતિની વિધિ કરી.

તાવર્ચ્ચિતાવાસનગૌ દૃષ્ટ્વા રાજા મહાબલઃ । પપ્રચ્છ તૌ તિગ્મધિયૌ યોગજ્ઞૌ સ્વેચ્છયાગતૌ ।। ૪.

રાજાએ જોયું કે બંને મહાન યોગીઓનું સન્માન થયું છે અને તેઓ બેઠા છે, ત્યારે એ શક્તિશાળી રાજાએ, તેજસ્વી અને યોગવિદ્યામાં પારંગત એવા બંને મહાત્માઓને, જે પોતાની ઈચ્છાથી આવ્યા હતા, પ્રશ્ન કર્યો.

ભવન્તૌ સંશયં વિપ્રૌ પૃચ્છામિ પુરુષોત્તમૌ । કથમારાધયેદ્ દેવં હરિં નારાયણં પરમ્ ।। ૪.

હે મહાન વિદ્વાનોએ, હું તમને એક પ્રશ્ન પૂછું છું—કેવી રીતે પરમ નારાયણ, હરિની આરાધના કરવી?

વિપ્રાવૂચતુઃ । ક એષ પ્રોચ્યતે રાજંસ્ત્વયા નારાયણો ગુરુઃ । આવાં નારાયણૌ દ્વૌ તુ ત્વત્પ્રત્યક્ષગતૌ નૃપ ।। ૪.

બ્રાહ્મણોએ કહ્યું: હે રાજા, જેને તું નારાયણ ગુરુ કહે છે, અમે બંને તારા સામે પ્રગટ થયેલા નારાયણ છીએ.

અશ્વશિરા ઉવાચ । ભવન્તૌ બ્રાહ્મણૌ સિદ્ધૌ તપસા દગ્ધકિલ્બિષૌ । કથં નારાયણાવાવામિતિ વાક્યમથેરિતમ્ ।। ૪.

અશ્વશિરાએ કહ્યું: તમે બંને બ્રાહ્મણો તપથી સિદ્ધ અને પાપથી મુક્ત છો, તો તમે પોતાને નારાયણ કેમ કહો છો? આ વાત મને સમજાતી નથી.

શઙ્ખચક્રગદાપાણિઃ પીતવાસા જનાર્દનઃ । ગરુડસ્થો મહાદેવઃ કસ્તસ્ય સદૃશો ભુવિ ।। ૪.

શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર, પીળા વસ્ત્રો પહેરનાર, ગરુડ પર બેસનાર જનાર્દન મહાદેવ છે—પૃથ્વી પર એના સમાન બીજો કોણ છે?

તસ્ય રાજ્ઞો વચઃ શ્રુત્વા તૌ વિપ્રૌ સંશિતવ્રતૌ । જહસતુઃ પશ્ય વિષ્ણું રાજન્નિતિ જજલ્પતુઃ ।। ૪.

રાજાના આ વચન સાંભળીને, બંને બ્રાહ્મણો, જે પ્રતિજ્ઞામાં અડગ હતા, હસ્યા અને કહ્યું: 'હે રાજા, વિષ્ણુને જો.'

એવમુક્ત્વા સ કપિલઃ સ્વયં વિષ્ણુર્બભૂવ હ । જૈગીષવ્યશ્ચ ગરુડસ્તત્ક્ષણાત્ સમજાયત ।। ૪.

આવું કહીને કપિલ પોતે વિષ્ણુ બની ગયા અને જયગીષવ્ય તરત જ ગરુડ બની ગયા.

તતો હાહાકૃતં ત્વાસીત્ તત્ક્ષણાદ્ રાજમણ્ડલમ્ । દૃષ્ટ્વા નારાયણં દેવં ગરુડસ્થં સનાતનમ્ ।। ૪.

ત્યાં જ રાજાના સભામાં આશ્ચર્યના ઉદ્ગાર ઉઠ્યા, કારણ કે સૌએ ગરુડ પર બિરાજમાન શાશ્વત નારાયણ દેવને જોયા.

કૃતાઞ્જલિપુટો ભૂત્વા તતો રાજા મહાયશાઃ । ઉવાચ શામ્યતાં વિપ્રૌ નાયં વિષ્ણુરથેદૃશઃ ।। ૪.

પછી મહાયશસ્વી રાજાએ હાથ જોડીને કહ્યું: 'હે વિદ્વાનો, શાંતિ રાખો; આ વિષ્ણુ એ રીતે નથી જેમ આપણે જાણીએ છીએ.'

યસ્ય બ્રહ્મા સમુત્પન્નો નાભિપઙ્કજમધ્યતઃ । તસ્માચ્ચ બ્રહ્મણો રુદ્રઃ સ વિષ્ણુઃ પરમેશ્વરઃ ।। ૪.

જેના નાભિમાંથી કમળમાંથી બ્રહ્મા જન્મ્યા અને બ્રહ્માથી રુદ્ર ઉત્પન્ન થયા—એ વિષ્ણુ પરમેશ્વર છે.

ઇતિ રાજવચઃ શ્રુત્વા તદા તૌ મુનિપુંગવૌ । ચક્રતુઃ પરમાં માયાં યોગમાયાં વિશેષતઃ ।। ૪.

રાજાના આ વચન સાંભળીને, બંને મહાન ઋષિએ ત્યારે પરમ યોગમાયાનો પ્રયોગ કર્યો.

કપિલઃ પદ્મનાભસ્તુ જૈગીષવ્યઃ પ્રજાપતિઃ । કમલસ્થો બભૌ હ્રસ્વસ્તસ્ય ચાઙ્કે કુમારકઃ ।। ૪.

કપિલ પદ્મનાભ બન્યા, જયગીષવ્ય પ્રજાપતિ બન્યા; કમળ પર બિરાજમાન તેઓ તેજથી પ્રકાશિત થયા અને તેમના ગોદમાં એક નાનકડું બાળક દેખાયું.

દદર્શ રાજા રક્તાક્ષં કાલાનલસમદ્યુતિમ્ । નેત્થં ભવતિ વિશ્વેશો માયૈષા યોગિનાં સદા । સર્વવ્યાપી હરિઃ શ્રીમાનિતિ રાજા જગાદ હ ।। ૪.

રાજાએ લાલ આંખો અને કાળાગ્નિ સમાન તેજવાળાને જોયા; યોગીઓની માયાથી વિશ્વના સ્વામી આવી રીતે પ્રગટ થાય છે. હરિ સર્વવ્યાપી અને તેજસ્વી છે—આવું રાજાએ કહ્યું.

તતો વાક્યાવસાને તુ તસ્ય રાજ્ઞો હિ સંસદિ । મશકા મત્કુણા યૂકા ભ્રમરાઃ પક્ષિણોરગાઃ ।। ૪.

પછી રાજાના વચન પૂરા થતાં જ તેની સભામાં મચ્છર, પીસુ, જૂ, મધમાખી, પક્ષીઓ અને સાપો દેખાવા લાગ્યા.

અશ્વા ગાવો દ્વિપાઃ સિંહા વ્યાઘ્રા ગોમાયવો મૃગાઃ । અન્યેઽપિ પશવઃ કીટા ગ્રામ્યારણ્યાશ્ચ સર્વશઃ । દૃશ્યન્તે રાજભવને કોટિશો ભૂતધારિણિ ।। ૪.

ઘોડા, ગાયો, હાથી, સિંહ, વાઘ, ગીધડ, હરણ અને બીજા અનેક પ્રાણીઓ, તેમજ ઘરેલુ અને જંગલી જીવજંતુઓ — આ બધાં રાજમહેલમાં લાખો સંખ્યામાં દેખાતા, દરેકે જીવધારી રૂપ ધારણ કર્યું હતું.

તં દૃષ્ટ્વા ભૂતસંઘાતં રાજા વિસ્મિતમાનસઃ । યાવચ્ચિન્તયતે કિં સ્યાદેતદિત્યવગમ્ય ચ । જૈગીષવ્યસ્ય માહાત્મ્યં કપિલસ્ય ચ ધીમતઃ ।। ૪.

એટલી બધી જીવસૃષ્ટિ જોઈને રાજા આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયો; એ શું હોઈ શકે એ વિચારતો રહ્યો, અને પછી જયગીષવ્ય તથા વિદ્વાન કપિલાનું મહાત્મ્ય તેને સમજાયું.

કૃતાઞ્જલિપુટો ભૂત્વા સ રાજાઽશ્વશિરાસ્તદા । પપ્રચ્છ તાવૃષી ભક્ત્યા કિમિદં દ્વિજસત્તમૌ ।। ૪.

પછી રાજા અશ્વશિરાએ ભક્તિપૂર્વક હાથ જોડીને એ બંને મહાન ઋષિઓને વિનંતી કરી: 'દ્વિજશ્રેષ્ઠો, આ શું છે?'

દ્વિજાવૂચતુઃ । આવાં પૃષ્ટૌ ત્વયા રાજન્ કથં વિષ્ણુરિહેજ્યતે । પ્રાપ્યતે વા મહારાજ તેનેદં દર્શિતં તવ ।। ૪.

બંને બ્રાહ્મણોએ કહ્યું: 'હે રાજા, તું અમને પૂછ્યું કે અહીં વિષ્ણુની કેવી રીતે પૂજા કરવી અને તેમને કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરવું; તેથી જ તને આ દર્શન કરાવાયું છે, હે મહારાજ.'

સર્વજ્ઞસ્ય ગુણા હ્યેતે યે રાજંસ્તવ દર્શિતાઃ । સ ચ નારાયણો દેવઃ સર્વજ્ઞઃ કામરૂપવાન્ ।। ૪.

હે રાજા, તને જે ગુણો બતાવ્યા છે એ સર્વજ્ઞના ગુણો છે; અને એ નારાયણ દેવ સર્વજ્ઞ છે અને ઈચ્છા પ્રમાણે કોઈ પણ રૂપ ધારણ કરી શકે છે.

સૌમ્યસ્તુ સંસ્થિતઃ ક્વાપિ પ્રાપ્યતે મનુજૈઃ કિલ । આરાધનેન ચૈતસ્ય વાક્યમર્થવદિષ્યતે ।। ૪.

એ ભગવાન સૌમ્ય સ્વભાવના છે, ક્યાંક સ્થિર છે અને માનવો તેમની આરાધના દ્વારા તેમને પ્રાપ્ત કરી શકે છે; તેમના વચન હંમેશા અર્થપૂર્ણ હોય છે.

કિન્તુ સર્વશરીરસ્થઃ પરમાત્મા જગત્પતિઃ । સ્વદેહે દૃશ્યતે ભક્ત્યા નૈકસ્થાનગતસ્તુ સઃ ।। ૪.

પણ એ પરમાત્મા, જગતના સ્વામી, બધા શરીરોમાં વસે છે; ભક્તિથી પોતાના શરીરમાં જ તેનું દર્શન થાય છે, કારણ કે એ એક જ સ્થાનમાં બંધાયેલો નથી.

અતોઽર્થં દર્શિતં રૂપં દેવસ્ય પરમાત્મનઃ । આવયોસ્તવ રાજેન્દ્ર પ્રતીતિઃ સ્યાદ્ યથા તવ । એવં સર્વગતો વિષ્ણુસ્તવ દેહે જનેશ્વર ।। ૪.

હે રાજાધિરાજ, તેથી પરમાત્માનું આ રૂપ તને બતાવાયું છે જેથી તારી શ્રદ્ધા વધે; એ રીતે સર્વવ્યાપી વિષ્ણુ તારા શરીરમાં પણ છે, હે પ્રજાના સ્વામી.