વરાહપુરાણમ્

એકાગ્રમનસા સર્વાસ્તન્માત્રા મનસા બહિઃ । કૃત્વા પરમકં બ્રહ્મ ધ્યાયન્ સર્ગેપ્સુરુચ્ચકૈઃ ।। ૩૪.

બ્રહ્માએ એકાગ્ર મનથી સર્વ તત્ત્વોને મનથી બહાર રાખીને, સર્જન કરવાની ઇચ્છાથી પરમ બ્રહ્માનું ઉગ્ર ધ્યાન કર્યું.

તસ્યાત્મનિ તદા યોગં ગતસ્ય પરમેષ્ઠિનઃ । તન્માત્રા નિર્યયુર્દેહાદ્ ધૂમવર્ણાકૃતિત્વિષઃ ।। ૩૪.

પછી પરમેશ્વર જ્યારે આત્મસંયમમાં સ્થિત થયા, ત્યારે તેમના શરીરમાંથી ધૂમ્રવર્ણ અને વિશિષ્ટ આકારવાળા તત્ત્વો બહાર આવ્યા.

પિબામ ઇતિ ભાષન્તઃ સુરાન્ સોમ ઇતિ સ્મ હ । ઊર્ધ્વં જિગમિષન્તો વૈ વિયત્સંસ્થાસ્તપસ્વિનઃ ।। ૩૪.

'આપણે પીશું' એમ બોલીને અને દેવોને 'સોમ' કહીને, ઉપર જવાની ઇચ્છા રાખીને, તેઓ આકાશમાં તપ કરતા રહ્યા.

તાન્ દૃષ્ટ્વા સહસા બ્રહ્મા તિર્યક્સંસ્થાન ઉન્મુખાન્ । ભવન્તઃ પિતરઃ સન્તુ સર્વેષાં ગૃહમેધિનામ્ ।। ૩૪.

એમને અચાનક જોઈને, બ્રહ્માએ જે લોકો આડું થઈને ઉપર જોઈ રહ્યા હતા, તેમને કહ્યું: 'તમે બધા ગૃહસ્થોના પિતૃઓ બનશો.'

ઊર્ધ્વવક્ત્રાસ્તુ યે તત્ર તે નાન્દીમુખસંજ્ઞિતાઃ । વૃદ્ધિશ્રાદ્ધેષુ સતત પૂજ્યા શ્રુતિવિધાનતઃ ।। ૩૪.

જેઓનું મુખ ઉપર તરફ હતું, તેમને 'નાન્દીમુખ પિતૃ' કહેવાય છે; તેઓ હંમેશા વૃદ્ધિ માટેના શ્રાદ્ધમાં શાસ્ત્રોક્ત રીતે પૂજવા યોગ્ય છે.

અગ્નિં પુરસ્કૃતો યૈસ્તુ તે દ્વિજા અગ્નિહોત્રિણઃ । નિત્યૈર્નૈમિત્તિકૈઃ કામ્યૈઃ પાર્વણૈસ્તર્પયન્તુ તાન્ ।। ૩૪.

જેઓ અગ્નિહોત્ર રાખે છે એવા દ્વિજોએ નિયમિત, વિશેષ, ઇચ્છિત અને પક્ષિક તર્પણ દ્વારા તેમને તૃપ્ત કરવું જોઈએ.

બહિઃપ્રવરણા યે ચ ક્ષત્રિયાસ્તર્પયન્તુ તાન્ । આજ્યં પિબન્તિ યે ચાત્ર તાનર્ચયન્તુ વિશઃ સદા ।। ૩૪.

જે ક્ષત્રિયોએ બહારના વસ્ત્ર પહેર્યા છે, તેમણે પણ તેમને તૃપ્ત કરવું જોઈએ; અને અહીં જે ઘી પીવે છે, તેમને લોકોએ હંમેશા સન્માન આપવું જોઈએ.

બ્રાહ્મણૈરભ્યનુજ્ઞાતાઃ શૂદ્રાઃ સ્વપિતૃનામતઃ । તાનેવાર્ચયતાં સમ્યગ્વિધિમન્ત્રબહિષ્કૃતાઃ ।। ૩૪.

બ્રાહ્મણોની મંજૂરીથી, શૂદ્રોએ પોતાના પિતૃઓનું યોગ્ય રીતે પૂજન કરવું, પણ વિધિ અને મંત્ર વિના.

અનાહિતાગ્નયો યે ચ બ્રહ્મક્ષત્રવિશો નરાઃ । સ્વકાલિનસ્તેઽર્ચયન્તુ લોકાગ્નિપુરતઃ સદા ।। ૩૪.

જે બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય અગ્નિ સ્થાપિત નથી કરતા, તેમણે પણ પોતાના સમય પર ઘરાગ્નિ આગળ પિતૃઓનું હંમેશા પૂજન કરવું જોઈએ.

ઇત્યેવં પૂજિતા યૂયમિષ્ટાન્ કામાન્ પ્રયચ્છત । આયુઃ કીર્તિં ધનં પુત્રાન્ વિદ્યામભિજનં સ્મૃતિમ્ ।। ૩૪.

આ રીતે જ્યારે તમે પૂજવામાં આવો છો, ત્યારે તમે આયુષ્ય, કીર્તિ, ધન, પુત્ર, વિદ્યા, ઉન્નત વંશ અને સ્મૃતિ જેવા ઇચ્છિત ફળો આપો છો.

ઇત્યુક્ત્વા તુ તદા બ્રહ્મા તેષાં પન્થાનમાકરોત્ । દક્ષિણાયનસંજ્ઞં તુ પિતૄણાં ચ પિતામહઃ ।। ૩૪.

આ રીતે કહીને, બ્રહ્માએ પિતૃઓ માટે દક્ષિણાયન નામનો માર્ગ સ્થાપ્યો, જે પિતામહ તરીકે ઓળખાય છે.

તૂષ્ણીં સસર્જ ભૂતાનિ તમૂચુઃ પિતરસ્તતઃ । વૃત્તિં નો દેહિ ભગવન્ યયા વિન્દામહે સુખમ્ ।। ૩૪.

પછી બ્રહ્માએ મૌનથી જીવો સર્જ્યા; ત્યારે પિતૃઓએ કહ્યું: 'પ્રભુ, અમને એવું સાધન આપો, જેના દ્વારા અમને સુખ મળે.'

બ્રહ્મા ઉવાચ । અમાવાસ્યાદિનં વોઽસ્તુ તસ્યાં કુશતિલોદકૈઃ । તર્પિતા માનુષૈસ્તૃપ્તિં પરાં ગચ્છથ નાન્યથા ।। ૩૪.

બ્રહ્માએ કહ્યું: 'અમાવાસ્યાનો દિવસ તમારો રહે; એ દિવસે માનવો કુશ અને તિલના જળથી તૃપ્ત કરે ત્યારે જ તમે પરમ તૃપ્તિ મેળવો છો, અન્યથા નહીં.'

તિલા દેયાસ્તથૈતસ્યામુપોષ્ય પિતૃભક્તિતઃ । પરમં તસ્ય સંતુષ્ટા વરં યચ્છત મા ચિરમ્ ।। ૩૪.

આ દિવસે પિતૃઓની ભક્તિપૂર્વક ઉપવાસ કરીને તલ આપવાથી પિતૃઓ અત્યંત પ્રસન્ન થાય છે અને તરત જ આશીર્વાદ આપે છે.

મહાતપા ઉવાચ । બ્રહ્મણો માનસઃ પુત્રઃ અત્રિર્નામ મહાતપાઃ । તસ્ય પુત્રોઽભવત્સોમો દક્ષજામાતૃતાં ગતઃ ।। ૩૫.

મહાતપસ્વી બોલ્યા: બ્રહ્માજીના મનથી ઉત્પન્ન થયેલા પુત્ર અત્રિ મહાન ઋષિ હતા. તેમના પુત્ર ચંદ્ર હતા, જે દક્ષના જમાઈ બન્યા.

સપ્તવિંશતિ યાઃ કન્યા દાક્ષાયણ્યઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ । સોમપત્ન્યોઽતિમન્તવ્યાસ્તાસાં શ્રેષ્ઠા તુ રોહિણિ ।। ૩૫.

દક્ષની સત્તાવીસ દીકરીઓ પ્રસિદ્ધ છે. એ બધીએ ચંદ્રને પતિ તરીકે સ્વીકાર્યા, અને તેમાં રોહિણી સર્વથી શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

તામેવ રમતે સોમો નેતરા ઇતિ શુશ્રુમઃ । ઇતરાઃ પ્રોચુરાગત્ય દક્ષસ્યાસમતાં શશેઃ ।। ૩૫.

અમે સાંભળ્યું છે કે ચંદ્ર માત્ર રોહિણીને જ પ્રીતિ આપે છે, બીજીઓને નહીં. બાકીની બહેનો એકઠી થઈને દક્ષ પાસે ચંદ્રની અસમાનતા અંગે ફરિયાદ કરી.

દક્ષોઽપ્યસકૃદાગત્ય તમુવાચ સ નાકરોત્ । સમતાં સોઽપિ તં દક્ષઃ શશાપાન્તર્હિતો ભવ ।। ૩૫.

દક્ષ પણ વારંવાર આવીને ચંદ્રને સમજાવ્યા, પણ ચંદ્રે બધાને સમાન પ્રેમ આપ્યો નહીં. ત્યારે દક્ષે તેમને શાપ આપ્યો: 'તુ છુપાઈ જા.'

એવં શપ્તસ્તુ દક્ષેણ સોમો દેહં ત્યજેદથ । ઉવાચ સોમો દક્ષં તુ ભવાનેવં ભવિષ્યતિ । અનેકજો વિહાયેમં બ્રહ્મદેહં સનાતનમ્ ।। ૩૫.

આ રીતે દક્ષના શાપથી ચંદ્ર પોતાના શરીરનો ત્યાગ કરવા લાગ્યા. ત્યારે ચંદ્રે દક્ષને કહ્યું: 'જેમ તમે મને શાપ આપ્યો, તેમ તમારે પણ અનેક સંતાનને પામ્યા પછી આ શાશ્વત બ્રહ્મદેહનો ત્યાગ કરવો પડશે.'

એવમુક્ત્વા ક્ષયં સોમ અગમદ્ દક્ષશાપતઃ । દેવા મનુષ્યાઃ પશવો નષ્ટે સોમે સવીરુધઃ ।। ૩૫.

આ રીતે બોલ્યા પછી ચંદ્ર દક્ષના શાપથી ક્ષીણ થવા લાગ્યા. ચંદ્રના નાશથી દેવો, મનુષ્યો, પશુઓ અને વનસ્પતિઓ બધું નષ્ટ થવા લાગ્યું.

ક્ષીણાભવંસ્તદા સર્વા ઓષધ્યશ્ચ વિશેષતઃ । ક્ષયં ગચ્છદ્ભિરત્યર્થમોષધીભિઃ સુરર્ષભાઃ ।। ૩૫.

ત્યારે સર્વ પ્રાણીઓ, ખાસ કરીને ઔષધિઓ, ક્ષીણ થવા લાગી. વનસ્પતિઓ સુકાઈ જતાં દેવતાઓ ખૂબ જ દુઃખી થયા.

મૂલેષુ વીરુધાં સોમઃ સ્થિત ઇત્યૂચુરાતુરાઃ । તેષાં ચિન્તાઽભવત્ તીવ્રા વિષ્ણું ચ શરણં યયુઃ ।। ૩૫.

બધા બીમાર થઈને બોલ્યા કે ચંદ્ર વનસ્પતિઓના મૂળમાં રહેલા છે. તેમને ભારે ચિંતા થઈ અને તેઓ વિષ્ણુની શરણમાં ગયા.

ભગવાનાહ તાન્ સર્વાન્ બ્રૂત કિં ક્રિયતે મયા । તે ચોચુર્દેવ દક્ષેણ શપ્તઃ સોમો વિનાશિતઃ ।। ૩૫.

ભગવાને બધા પાસે પૂછ્યું: 'હું શું કરું?' ત્યારે તેઓએ કહ્યું: 'દેવ, દક્ષના શાપથી ચંદ્ર નષ્ટ થઈ ગયા છે.'

તાનુવાચ તદા દેવો મથ્યતાં કલશોદધિઃ । ઓષધ્યઃ સર્વતો દેવાઃ પ્રક્ષિપ્યાશુ સુસંયતૈઃ ।। ૩૫.

ત્યારે દેવોએ કહ્યું: 'કળશરૂપ સાગરનું મથન કરો, અને સર્વ દેવતાઓએ સર્વત્રથી ઔષધિઓ ઝડપથી અને કૌશલ્યપૂર્વક તેમાં નાખો.'

એવમુક્ત્વા તતો દેવાન્ દધ્યૌ રુદ્રં હરિઃ સ્વયમ્ । બ્રહ્માણં ચ તથા દધ્યૌ વાસુકિં નેત્રકારણાત્ ।। ૩૫.

આ રીતે કહ્યા પછી હરિએ પોતે રુદ્રનું ધ્યાન કર્યું. પછી બ્રહ્મા અને મથન માટે વાસુકીનું પણ ધ્યાન કર્યું.

તે સર્વે તત્ર સહિતા મમન્થુર્વરુણાલયમ્ । તસ્મિંસ્તુ મથિતે જાતઃ પુનઃ સોમો મહીપતે ।। ૩૫.

બધા મળીને વરુણના નિવાસસ્થાનનું મથન કરવા લાગ્યા. જ્યારે મથન થયું, ત્યારે ચંદ્ર ફરી જન્મ્યા, રાજન.

યોઽસૌ ક્ષેત્રજ્ઞસંજ્ઞો વૈ દેહેઽસ્મિન્ પુરુષઃ પરઃ । સ એવ સોમો મન્તવ્યો દેહિનાં જીવસંજ્ઞિતઃ । પરેચ્છયા સ મૂર્ત્તિં તુ પૃથક્ સૌમ્યાં પ્રપેદિવાન્ ।। ૩૫.

જેને ક્ષેત્રજ્ઞ કહે છે, જે આ શરીરમાં પરમ પુરુષ છે, એ જ ચંદ્ર છે, જેને પ્રાણ કહે છે. પરમાત્માની ઇચ્છાથી તેણે અલગ, શાંત સ્વરૂપ ધારણ કર્યું.

તમેવ દેવમનુજાઃ ષોડશેમાશ્ચ દેવતાઃ । ઉપજીવન્તિ વૃક્ષાશ્ચ તથૈવોષધયઃ પ્રભુમ્ ।। ૩૫.

માણસો, શોડશ દેવતાઓ, વૃક્ષો અને ઔષધિઓ બધા તેમને પોતાના સ્વામી તરીકે માને છે અને તેમના પર આધાર રાખે છે.

રુદ્રસ્તમેવ સકલં દધાર શિરસા તદા । તદાત્મિકા ભવન્ત્યાપો વિશ્વમૂર્તિરસૌ સ્મૃતઃ ।। ૩૫.

પછી રુદ્રે ચંદ્રને આખા પોતાના માથે ધારણ કર્યા. ત્યારથી જળ તેમની જ આત્મા બની ગયું અને તેઓ સમગ્ર વિશ્વરૂપે જાણીતા થયા.