વરાહપુરાણમ્

બ્રહ્મા ઉવાચ । દેવાઃ શંભું સ્તુતિભિર્જ્ઞાનહેતોર્ યજધ્વમુચ્ચૈરસુરાશ્ચ સર્વે । યેન રુદ્રો ભગવાંસ્તોષમેતિ સર્વજ્ઞતા તોષમાત્રસ્ય ચ સ્યાત્ ।। ૩૩.

બ્રહ્માએ કહ્યું: 'હે દેવઓ, જ્ઞાન માટે શંભુની સ્તુતિ કરો અને બધા અસુરો પણ કરો. જેને રુદ્ર પ્રસન્ન થાય છે, તેને સર્વજ્ઞાન અને સંતોષ મળે છે.'

ઇત્યુક્તાસ્તેન તે દેવાઃ સ્તુતિં ચક્રુર્મહાત્મનઃ ।। ૩૩.

આ રીતે કહ્યું પછી, દેવોએ મહાત્મા ભગવાનની સ્તુતિ કરી.

દેવા ઊચુઃ । નમો દેવાતિદેવાય ત્રિનેત્રાય મહાત્મને । રક્તપિઙ્ગલનેત્રાય જટામુકુટધારિણે ।। ૩૩.

દેવોએ કહ્યું: 'દેવોમાં સર્વોચ્ચ દેવ, ત્રણ આંખવાળા મહાત્મા, લાલ-પિંગળ આંખવાળા, જટાવાળા મુગટ ધારણ કરનારને વંદન.'

ભૂતવેતાલજુષ્ટાય મહાભોગોપવીતિને । ભીમાટ્ટહાસવક્ત્રાય કપર્દિન્ સ્થાણવે નમઃ ।। ૩૩.

ભૂત-વેટાળોથી ઘેરાયેલા, મહાસર્પ યજ્ઞોપવીત ધારણ કરનાર, ભયાનક અઠ્ઠાસ્યવાળા, જટાવાળા, અડગને વંદન.

પૂષ્ણો દન્તવિનાશાય ભગનેત્રહને નમઃ । ભવિષ્યવૃષચિહ્નાય મહાભૂતપતે નમઃ ।। ૩૩.

પૂષણના દાંત તોડનાર, ભગાના નેત્ર ફોડનાર, વૃષચિહ્ન ધારણ કરનાર, મહાભૂતોના સ્વામી, તમને વંદન.

ભવિષ્યત્રિપુરાન્તાય તથાન્ધકવિનાશિને । કૈલાસવરવાસાય કરિકૃત્તિનિવાસિને ।। ૩૩.

ત્રિપુરના વિનાશક, અંધકના સંહારક, શ્રેષ્ઠ કૈલાસમાં વસનાર, હાથીની ચામડી ધારણ કરનારને વંદન.

વિકરાલોદ્ર્ધ્વકેશાય ભૈરવાય નમો નમઃ । અગ્નિજ્વાલાકરાલાય શશિમૌલિકૃતે નમઃ ।। ૩૩.

ઉલઝળકેશ, ભયાનક, ભૈરવ, અગ્નિ જેવી જ્વાળાવાળા, ચંદ્રમાને શિરોમણિ બનાવનારને વારંવાર વંદન.

ભવિષ્યકૃતકાપાલિવ્રતાય પરમેષ્ઠિને । તથા દારુવનધ્વંસકારિણે તિગ્મશૂલિને ।। ૩૩.

કપાળ ધારણ કરનાર, શ્રેષ્ઠ ભગવાન, દારુવનનો વિનાશક, તીક્ષ્ણ શૂળ ધારણ કરનારને વંદન.

કૃતકઙ્કણભોગીન્દ્ર નીલકણ્ઠ ત્રિશૂલિને । પ્રચણ્ડદણ્ડહસ્તાય વડવાગ્નિમુખાય ચ ।। ૩૩.

સર્પ કંકણવાળા, નીલકંઠ, ત્રિશૂલધારી, પ્રચંડ દંડવાળા, વડવાગ્નિમુખવાળા ભગવાનને વંદન.

વેદાન્તવેદ્યાય નમો યજ્ઞમૂર્તે નમો નમઃ । દક્ષયજ્ઞવિનાશાય જગદ્ભયકરાય ચ ।। ૩૩.

વેદાંતથી ઓળખાતા, યજ્ઞમૂર્તિ, દક્ષયજ્ઞના વિનાશક, જગતને ભય આપનારા ભગવાનને વંદન.

વિશ્વેશ્વરાય દેવાય શિવશંભુભવાય ચ । કપર્દિને કરાલાય મહાદેવાય તે નમઃ ।। ૩૩.

વિશ્વના ઈશ્વર, દેવ, શિવ, શંભુ, ભવ, જટાવાળા, ભયાનક, મહાદેવને વંદન.

એવં દેવૈઃ સ્તુતઃ શંભુરુગ્રધન્વા સનાતનઃ । ઉવાચ દેવદેવોઽહં યત્કરોમિ તદુચ્યતામ્ ।। ૩૩.

આ રીતે દેવોએ સ્તુતિ કરી ત્યારે શંભુ, ઉગ્રધનુષ્યવાળા, સનાતન ભગવાને કહ્યું: 'હે દેવો, હું દેવોના દેવ છું. શું કરું તે કહો.'

દેવા ઊચુઃ । વેદશાસ્ત્રાણિ વિજ્ઞાનં દેહિ નો ભવ માચિરમ્ । યજ્ઞં સરહસ્યં નો યદિ તુષ્ટોઽસિ નઃ પ્રભો ।। ૩૩.

દેવોએ કહ્યું: 'હે ભવ, અમને વેદ, શાસ્ત્રો અને જ્ઞાન તરત આપો. જો તમે પ્રસન્ન હોવ તો અમને યજ્ઞનું રહસ્ય પણ જણાવો, હે પ્રભુ.'

મહાદેવ ઉવાચ । ભવન્તઃ પશવઃ સર્વે ભવન્તુ સહિતા ઇતિ । અહં પતિર્વો ભવતાં તતો મોક્ષમવાપ્સ્યથ । તથેતિ દેવાસ્તં પ્રાહુસ્તતઃ પશુપતિર્ભવત્ ।। ૩૩.

મહાદેવએ કહ્યું: 'તમામ દેવો હવે મારા પશુ બનીને એકસાથે રહેશો. હું તમારો સ્વામી બનીશ અને તમે મુક્તિ પામશો.' દેવોએ કહ્યું: 'તેમ જ થાઓ.' તેથી તેઓ પશુપતિ કહેવાયા.

બ્રહ્મા પશુપતિં પ્રાહ પ્રસન્નેનાન્તરાત્મના । ચતુર્દ્દશી તે દેવેશ તિથિરસ્તુ ન સંશયઃ ।। ૩૩.

બ્રહ્માજીએ આનંદથી પશુપતિને કહ્યું: 'હે દેવોના દેવ, ચતુર્દશી તિથિ હવે તમારી રહેશે, એમાં કોઈ શંકા નથી.'

તસ્યાં તિથૌ ભવન્તં યે યજન્તે શ્રદ્ધયાન્વિતાઃ । ઉપોષ્ય પશ્ચાદ્ભુઞ્જીયાદ્ગોધૂમાન્નેન વૈ દ્વિજાન્ ૩૩.

જે દિવસે શ્રદ્ધાપૂર્વક તમારું પૂજન કરે છે, એ દિવસે ઉપવાસ કર્યા પછી દ્વિજાતિઓએ ઘઉંના અન્નનું ભોજન કરવું જોઈએ.

એવમક્તસ્તદા રુદ્રો બ્રહ્મણાઽવ્યક્તજન્મના । દન્તાન્ નેત્રે ફલે પ્રાદાદ્ભગપૂષ્ણોઃ ક્રતોરપિ । પરિજ્ઞાનં ચ સકલં સ પ્રાદાચ્ચ સુરેષ્વપિ ।। ૩૩.

એ સમયે ઉપવાસમાં રહેલા રુદ્રને, અવ્યક્તથી જન્મેલા બ્રહ્માએ, ભગ અને પુષણના યજ્ઞમાંથી દાંત, આંખો અને ફળ આપ્યાં અને દેવોમાં સંપૂર્ણ જ્ઞાન પણ આપ્યું.

એવં રુદ્રસ્ય સંભૂતિઃ સંભૂતા બ્રહ્મણઃ પુરા । અનેનૈવ પ્રયોગેન દેવાનાં પતિરુચ્યતે ।। ૩૩.

આ રીતે, પ્રાચીન સમયમાં રુદ્રનું જન્મ બ્રહ્માથી થયું; આ જ રીતથી તેઓ દેવોના સ્વામી કહેવાય છે.

યશ્ચૈનં શ્રૃણુયાન્નિત્યં પ્રાતરુત્થાય માનવઃ । સર્વપાપવિનિર્મુક્તો રુદ્રલોકમવાપ્નુયાત્ ।। ૩૩.

જે મનુષ્ય દરરોજ સવારમાં ઉઠીને આ સાંભળે છે, તે બધા પાપોથી મુક્ત થઈ રુદ્રલોકને પ્રાપ્ત કરે છે.

મહાતપા ઉવાચ । પિતૄણાં સંભવં રાજન્ કથ્યમાનં નિબોધ મે । પૂર્વં પ્રજાપતિર્બ્રહ્મા સિસૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ ।। ૩૪.

મહાતપસ્વીએ કહ્યું: રાજા, પિતૃઓની ઉત્પત્તિ વિશે હું કહું છું, તમે ધ્યાનથી સાંભળો. પ્રાચીન સમયમાં પ્રજાપતિ બ્રહ્માએ વિવિધ પ્રજાઓ સર્જવાની ઇચ્છા કરી.

એકાગ્રમનસા સર્વાસ્તન્માત્રા મનસા બહિઃ । કૃત્વા પરમકં બ્રહ્મ ધ્યાયન્ સર્ગેપ્સુરુચ્ચકૈઃ ।। ૩૪.

બ્રહ્માએ એકાગ્ર મનથી સર્વ તત્ત્વોને મનથી બહાર રાખીને, સર્જન કરવાની ઇચ્છાથી પરમ બ્રહ્માનું ઉગ્ર ધ્યાન કર્યું.

તસ્યાત્મનિ તદા યોગં ગતસ્ય પરમેષ્ઠિનઃ । તન્માત્રા નિર્યયુર્દેહાદ્ ધૂમવર્ણાકૃતિત્વિષઃ ।। ૩૪.

પછી પરમેશ્વર જ્યારે આત્મસંયમમાં સ્થિત થયા, ત્યારે તેમના શરીરમાંથી ધૂમ્રવર્ણ અને વિશિષ્ટ આકારવાળા તત્ત્વો બહાર આવ્યા.

પિબામ ઇતિ ભાષન્તઃ સુરાન્ સોમ ઇતિ સ્મ હ । ઊર્ધ્વં જિગમિષન્તો વૈ વિયત્સંસ્થાસ્તપસ્વિનઃ ।। ૩૪.

'આપણે પીશું' એમ બોલીને અને દેવોને 'સોમ' કહીને, ઉપર જવાની ઇચ્છા રાખીને, તેઓ આકાશમાં તપ કરતા રહ્યા.

તાન્ દૃષ્ટ્વા સહસા બ્રહ્મા તિર્યક્સંસ્થાન ઉન્મુખાન્ । ભવન્તઃ પિતરઃ સન્તુ સર્વેષાં ગૃહમેધિનામ્ ।। ૩૪.

એમને અચાનક જોઈને, બ્રહ્માએ જે લોકો આડું થઈને ઉપર જોઈ રહ્યા હતા, તેમને કહ્યું: 'તમે બધા ગૃહસ્થોના પિતૃઓ બનશો.'

ઊર્ધ્વવક્ત્રાસ્તુ યે તત્ર તે નાન્દીમુખસંજ્ઞિતાઃ । વૃદ્ધિશ્રાદ્ધેષુ સતત પૂજ્યા શ્રુતિવિધાનતઃ ।। ૩૪.

જેઓનું મુખ ઉપર તરફ હતું, તેમને 'નાન્દીમુખ પિતૃ' કહેવાય છે; તેઓ હંમેશા વૃદ્ધિ માટેના શ્રાદ્ધમાં શાસ્ત્રોક્ત રીતે પૂજવા યોગ્ય છે.

અગ્નિં પુરસ્કૃતો યૈસ્તુ તે દ્વિજા અગ્નિહોત્રિણઃ । નિત્યૈર્નૈમિત્તિકૈઃ કામ્યૈઃ પાર્વણૈસ્તર્પયન્તુ તાન્ ।। ૩૪.

જેઓ અગ્નિહોત્ર રાખે છે એવા દ્વિજોએ નિયમિત, વિશેષ, ઇચ્છિત અને પક્ષિક તર્પણ દ્વારા તેમને તૃપ્ત કરવું જોઈએ.

બહિઃપ્રવરણા યે ચ ક્ષત્રિયાસ્તર્પયન્તુ તાન્ । આજ્યં પિબન્તિ યે ચાત્ર તાનર્ચયન્તુ વિશઃ સદા ।। ૩૪.

જે ક્ષત્રિયોએ બહારના વસ્ત્ર પહેર્યા છે, તેમણે પણ તેમને તૃપ્ત કરવું જોઈએ; અને અહીં જે ઘી પીવે છે, તેમને લોકોએ હંમેશા સન્માન આપવું જોઈએ.

બ્રાહ્મણૈરભ્યનુજ્ઞાતાઃ શૂદ્રાઃ સ્વપિતૃનામતઃ । તાનેવાર્ચયતાં સમ્યગ્વિધિમન્ત્રબહિષ્કૃતાઃ ।। ૩૪.

બ્રાહ્મણોની મંજૂરીથી, શૂદ્રોએ પોતાના પિતૃઓનું યોગ્ય રીતે પૂજન કરવું, પણ વિધિ અને મંત્ર વિના.

અનાહિતાગ્નયો યે ચ બ્રહ્મક્ષત્રવિશો નરાઃ । સ્વકાલિનસ્તેઽર્ચયન્તુ લોકાગ્નિપુરતઃ સદા ।। ૩૪.

જે બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય અગ્નિ સ્થાપિત નથી કરતા, તેમણે પણ પોતાના સમય પર ઘરાગ્નિ આગળ પિતૃઓનું હંમેશા પૂજન કરવું જોઈએ.