વરાહપુરાણમ્

રુદન્નુક્તો બ્રહ્મણા મા રુદ ત્વં રુદ્રસ્તતોઽસાવભવત્ પુરાણઃ । નયસ્વ સૃષ્ટિં વિતતસ્વરૂપાં ભવાન્ સમર્થોઽસિ મહાનુભાવ ।। ૩૩.

રડતાં તેમને બ્રહ્માએ કહ્યું: 'તું રડશો નહીં, તું રુદ્ર છે.' એ રીતે તેઓ પ્રાચીન રુદ્ર થયા. 'તારે અનેક પ્રકારની સર્જના કરવી છે; તું એ માટે સમર્થ છે, મહાનુભાવ.'

ઇત્યુક્તમાત્રઃ સલિલે મમજ્જમગ્ને સસર્જાત્મભવાય દક્ષઃ । કસ્થે તદા દેવવરે વિતેનુઃ સૃષ્ટિં તુ તે માનસા બ્રહ્મજાતાઃ ।। ૩૩.

આવું કહેતાં જ તેઓ જળમાં વિલીન થયા; પછી દક્ષએ પોતાનાથી સર્જન કર્યું. એ સમયે, બ્રહ્માના મનથી જન્મેલા ઉત્તમ દેવતાઓએ કાઠમાં સર્જન ફેલાવી.

તસ્યાં તતાયાં તુ સુરાધિપે તુ પૈતામહં યજ્ઞવરં પ્રકામમ્ । મગ્નઃ પુરા યત્સલિલે સ રુદ્રઃ ઉત્સૃજ્ય વિશ્વં તુ સુરાન્ સિસૃક્ષુઃ ।। ૩૩.

જ્યારે એ સર્જન વિસ્તૃત થયું, ત્યારે દેવોના સ્વામી, પિતામહ બ્રહ્માનો શ્રેષ્ઠ યજ્ઞ થયો; એ સમયે રુદ્ર જળમાં લીન રહી, જગત છોડીને દેવોની સર્જના કરવા ઇચ્છી.

સુસ્ત્રાવ યજ્ઞં સુરસિદ્ધયક્ષાનુપાગતાન્ ક્રોધવશં જગામ । મન્યું પ્રદીપ્તં પરિભાવ્ય કેન સૃષ્ટં જગન્માં વ્યતિરિચ્ય મોહાત્ ।। ૩૩.

તેમણે યજ્ઞ આરંભ્યો; દેવ, સિદ્ધ અને યક્ષો આવ્યા, પણ તેઓ ક્રોધમાં આવી ગયા. પોતાના ઉગ્ર ક્રોધને વિચારી, એમ વિચાર્યું: 'મારી ઉપર કોણે મોહવશે આ જગત સર્જ્યું?'

હા હેતિ ચોક્તે જ્વલનાર્ચિષસ્તુ તત્રાભવન્ ક્ષુદ્રપિશાચસઙ્ઘા વેતાલભૂતાનિ ચ યોગિસઙ્ઘાઃ ।। ૩૩.

જ્યારે તેમણે 'હા! હે!' એમ બોલ્યું, ત્યારે અગ્નિ જેવી જ્વાળા ફાટી નીકળી, અને અનેક નાના પિશાચો, વેતાલ, ભૂત અને યોગીઓના સમૂહ પ્રગટ થયા.

ઘનં યદા તૈર્વિતતં વિયચ્ચ ભૂમિશ્ચ સર્વાશ્ચ દિશશ્ચ લોકાઃ । તદા સ સર્વજ્ઞતયા ચકાર ધનુશ્ચતુર્વિંશતિહસ્તમાત્રમ્ ।। ૩૩.

જ્યારે આ બધાએ આકાશ, ધરતી, દિશાઓ અને લોકોથી જગતને ઘેરી લીધું, ત્યારે તેમણે સર્વજ્ઞતા વડે ચોવીસ હાથ લાંબું ધનુષ્ય બનાવ્યું.

ગુણં ત્રિવૃત્તં ચ ચકાર રોષાદાદત્ત દિવ્યે ચ ધનુર્ગુણં ચ । તતશ્ચ પૂષ્ણો દશનાનવિધ્યદ્ ભગસ્ય નેત્રે વૃષણૌ ક્રતોશ્ચ ।। ૩૩.

ક્રોધથી તેમણે ત્રિવળી તાણવાળું ધનુષ્ય બનાવ્યું અને દિવ્ય ધનુષ્ય અને તાંતણું ઉપાડ્યું; પછી પુષણના દાંત, ભગાના નેત્ર અને ક્રતુના વૃષણ તોડી નાખ્યા.

સ વિદ્ધબીજો વ્યપયાત્ક્રતુશ્ચ માર્ગં વાયુર્ધારધન્ યજ્ઞવાટાત્ । દેવાશ્ચ સર્વે પશુપતિમુપેયુર્જગ્મુશ્ચ સર્વે પ્રણતિં ભવસ્ય ।। ૩૩.

તે યજ્ઞકર્મકાંડી, બીજથી ઘાયલ થયો, જીવનવાયુ લઈને પવન જેવો યજ્ઞસ્થળ છોડીને ચાલ્યો ગયો. બધા દેવતાઓ પશુપતિ પાસે ગયા અને સૌએ ભવને વંદન કર્યું.

આગમ્ય તત્રૈવ પિતામહસ્તુ ભવં પ્રતીતઃ સંપરિષ્વજ્ય દેવાન્ । ભક્ત્યોપેતાન્ વીક્ષયદ્ દેવદેવાન્ વિજ્ઞાનમન્તઃ કુરુ વીરબાહો ।। ૩૩.

ત્યાં બ્રહ્માજી આવ્યા, આનંદથી ભવને અને ભક્તિથી ભરેલા દેવતાઓને ભેટ્યા અને દેવોના દેવને જોઈને કહ્યું: 'વીરબાહુ, તું આંતરિક જ્ઞાન સમજ.'

રુદ્ર ઉવાચ । સૃષ્ટઃ પૂર્વં ભવતાઽહં ન ચેમે કસ્માન્ન ભાગં પરિકલ્પયન્તિ । યજ્ઞોદ્ભવં તેન રુષા મયેમે હૃતજ્ઞાના વિકૃતા દેવદેવ ।। ૩૩.

રુદ્રે કહ્યું: 'હે, તમે મને પહેલાં સર્જ્યો, છતાં યજ્ઞોમાં મને ભાગ કેમ આપતા નથી? એ કારણે, હે દેવોના દેવ, યજ્ઞથી જન્મેલા આ દેવતાઓ ક્રોધથી ભ્રમિત અને બદલાઈ ગયા છે.'

બ્રહ્મા ઉવાચ । દેવાઃ શંભું સ્તુતિભિર્જ્ઞાનહેતોર્ યજધ્વમુચ્ચૈરસુરાશ્ચ સર્વે । યેન રુદ્રો ભગવાંસ્તોષમેતિ સર્વજ્ઞતા તોષમાત્રસ્ય ચ સ્યાત્ ।। ૩૩.

બ્રહ્માએ કહ્યું: 'હે દેવઓ, જ્ઞાન માટે શંભુની સ્તુતિ કરો અને બધા અસુરો પણ કરો. જેને રુદ્ર પ્રસન્ન થાય છે, તેને સર્વજ્ઞાન અને સંતોષ મળે છે.'

ઇત્યુક્તાસ્તેન તે દેવાઃ સ્તુતિં ચક્રુર્મહાત્મનઃ ।। ૩૩.

આ રીતે કહ્યું પછી, દેવોએ મહાત્મા ભગવાનની સ્તુતિ કરી.

દેવા ઊચુઃ । નમો દેવાતિદેવાય ત્રિનેત્રાય મહાત્મને । રક્તપિઙ્ગલનેત્રાય જટામુકુટધારિણે ।। ૩૩.

દેવોએ કહ્યું: 'દેવોમાં સર્વોચ્ચ દેવ, ત્રણ આંખવાળા મહાત્મા, લાલ-પિંગળ આંખવાળા, જટાવાળા મુગટ ધારણ કરનારને વંદન.'

ભૂતવેતાલજુષ્ટાય મહાભોગોપવીતિને । ભીમાટ્ટહાસવક્ત્રાય કપર્દિન્ સ્થાણવે નમઃ ।। ૩૩.

ભૂત-વેટાળોથી ઘેરાયેલા, મહાસર્પ યજ્ઞોપવીત ધારણ કરનાર, ભયાનક અઠ્ઠાસ્યવાળા, જટાવાળા, અડગને વંદન.

પૂષ્ણો દન્તવિનાશાય ભગનેત્રહને નમઃ । ભવિષ્યવૃષચિહ્નાય મહાભૂતપતે નમઃ ।। ૩૩.

પૂષણના દાંત તોડનાર, ભગાના નેત્ર ફોડનાર, વૃષચિહ્ન ધારણ કરનાર, મહાભૂતોના સ્વામી, તમને વંદન.

ભવિષ્યત્રિપુરાન્તાય તથાન્ધકવિનાશિને । કૈલાસવરવાસાય કરિકૃત્તિનિવાસિને ।। ૩૩.

ત્રિપુરના વિનાશક, અંધકના સંહારક, શ્રેષ્ઠ કૈલાસમાં વસનાર, હાથીની ચામડી ધારણ કરનારને વંદન.

વિકરાલોદ્ર્ધ્વકેશાય ભૈરવાય નમો નમઃ । અગ્નિજ્વાલાકરાલાય શશિમૌલિકૃતે નમઃ ।। ૩૩.

ઉલઝળકેશ, ભયાનક, ભૈરવ, અગ્નિ જેવી જ્વાળાવાળા, ચંદ્રમાને શિરોમણિ બનાવનારને વારંવાર વંદન.

ભવિષ્યકૃતકાપાલિવ્રતાય પરમેષ્ઠિને । તથા દારુવનધ્વંસકારિણે તિગ્મશૂલિને ।। ૩૩.

કપાળ ધારણ કરનાર, શ્રેષ્ઠ ભગવાન, દારુવનનો વિનાશક, તીક્ષ્ણ શૂળ ધારણ કરનારને વંદન.

કૃતકઙ્કણભોગીન્દ્ર નીલકણ્ઠ ત્રિશૂલિને । પ્રચણ્ડદણ્ડહસ્તાય વડવાગ્નિમુખાય ચ ।। ૩૩.

સર્પ કંકણવાળા, નીલકંઠ, ત્રિશૂલધારી, પ્રચંડ દંડવાળા, વડવાગ્નિમુખવાળા ભગવાનને વંદન.

વેદાન્તવેદ્યાય નમો યજ્ઞમૂર્તે નમો નમઃ । દક્ષયજ્ઞવિનાશાય જગદ્ભયકરાય ચ ।। ૩૩.

વેદાંતથી ઓળખાતા, યજ્ઞમૂર્તિ, દક્ષયજ્ઞના વિનાશક, જગતને ભય આપનારા ભગવાનને વંદન.

વિશ્વેશ્વરાય દેવાય શિવશંભુભવાય ચ । કપર્દિને કરાલાય મહાદેવાય તે નમઃ ।। ૩૩.

વિશ્વના ઈશ્વર, દેવ, શિવ, શંભુ, ભવ, જટાવાળા, ભયાનક, મહાદેવને વંદન.

એવં દેવૈઃ સ્તુતઃ શંભુરુગ્રધન્વા સનાતનઃ । ઉવાચ દેવદેવોઽહં યત્કરોમિ તદુચ્યતામ્ ।। ૩૩.

આ રીતે દેવોએ સ્તુતિ કરી ત્યારે શંભુ, ઉગ્રધનુષ્યવાળા, સનાતન ભગવાને કહ્યું: 'હે દેવો, હું દેવોના દેવ છું. શું કરું તે કહો.'

દેવા ઊચુઃ । વેદશાસ્ત્રાણિ વિજ્ઞાનં દેહિ નો ભવ માચિરમ્ । યજ્ઞં સરહસ્યં નો યદિ તુષ્ટોઽસિ નઃ પ્રભો ।। ૩૩.

દેવોએ કહ્યું: 'હે ભવ, અમને વેદ, શાસ્ત્રો અને જ્ઞાન તરત આપો. જો તમે પ્રસન્ન હોવ તો અમને યજ્ઞનું રહસ્ય પણ જણાવો, હે પ્રભુ.'

મહાદેવ ઉવાચ । ભવન્તઃ પશવઃ સર્વે ભવન્તુ સહિતા ઇતિ । અહં પતિર્વો ભવતાં તતો મોક્ષમવાપ્સ્યથ । તથેતિ દેવાસ્તં પ્રાહુસ્તતઃ પશુપતિર્ભવત્ ।। ૩૩.

મહાદેવએ કહ્યું: 'તમામ દેવો હવે મારા પશુ બનીને એકસાથે રહેશો. હું તમારો સ્વામી બનીશ અને તમે મુક્તિ પામશો.' દેવોએ કહ્યું: 'તેમ જ થાઓ.' તેથી તેઓ પશુપતિ કહેવાયા.

બ્રહ્મા પશુપતિં પ્રાહ પ્રસન્નેનાન્તરાત્મના । ચતુર્દ્દશી તે દેવેશ તિથિરસ્તુ ન સંશયઃ ।। ૩૩.

બ્રહ્માજીએ આનંદથી પશુપતિને કહ્યું: 'હે દેવોના દેવ, ચતુર્દશી તિથિ હવે તમારી રહેશે, એમાં કોઈ શંકા નથી.'

તસ્યાં તિથૌ ભવન્તં યે યજન્તે શ્રદ્ધયાન્વિતાઃ । ઉપોષ્ય પશ્ચાદ્ભુઞ્જીયાદ્ગોધૂમાન્નેન વૈ દ્વિજાન્ ૩૩.

જે દિવસે શ્રદ્ધાપૂર્વક તમારું પૂજન કરે છે, એ દિવસે ઉપવાસ કર્યા પછી દ્વિજાતિઓએ ઘઉંના અન્નનું ભોજન કરવું જોઈએ.

એવમક્તસ્તદા રુદ્રો બ્રહ્મણાઽવ્યક્તજન્મના । દન્તાન્ નેત્રે ફલે પ્રાદાદ્ભગપૂષ્ણોઃ ક્રતોરપિ । પરિજ્ઞાનં ચ સકલં સ પ્રાદાચ્ચ સુરેષ્વપિ ।। ૩૩.

એ સમયે ઉપવાસમાં રહેલા રુદ્રને, અવ્યક્તથી જન્મેલા બ્રહ્માએ, ભગ અને પુષણના યજ્ઞમાંથી દાંત, આંખો અને ફળ આપ્યાં અને દેવોમાં સંપૂર્ણ જ્ઞાન પણ આપ્યું.

એવં રુદ્રસ્ય સંભૂતિઃ સંભૂતા બ્રહ્મણઃ પુરા । અનેનૈવ પ્રયોગેન દેવાનાં પતિરુચ્યતે ।। ૩૩.

આ રીતે, પ્રાચીન સમયમાં રુદ્રનું જન્મ બ્રહ્માથી થયું; આ જ રીતથી તેઓ દેવોના સ્વામી કહેવાય છે.

યશ્ચૈનં શ્રૃણુયાન્નિત્યં પ્રાતરુત્થાય માનવઃ । સર્વપાપવિનિર્મુક્તો રુદ્રલોકમવાપ્નુયાત્ ।। ૩૩.

જે મનુષ્ય દરરોજ સવારમાં ઉઠીને આ સાંભળે છે, તે બધા પાપોથી મુક્ત થઈ રુદ્રલોકને પ્રાપ્ત કરે છે.