વરાહપુરાણમ્

દૃષ્ટમાત્રાસ્તુ તે દેવાઃ સ્વયં ધર્મેણ ચક્ષુષા । ક્ષણેન ગતસંમોહાઃ સમ્યક્સદ્ધર્મસંહિતાઃ ।। ૩૨.

જેમજ તેઓએ તેમને જોયા, તેમજ દેવતાઓને ધર્મના દર્શનથી તરત જ ભ્રમ દૂર થયો અને તેઓ સાચા ધર્મમાં સ્થિર થયા.

અસુરા અપિ તદ્વચ્ચ તતો બ્રહ્મા ઉવાચ તમ્ । અદ્યપ્રભૃતિ તે ધર્મ તિથિરસ્તુ ત્રયોદશી ।। ૩૨.

એ જ રીતે અસુરો પણ થયા; પછી બ્રહ્માએ કહ્યું: 'આજેથી ત્રયોદશી તિથિ તારી પવિત્ર તિથિ રહે.'

યસ્તામુપોષ્ય પુરુષો ભવન્તં સમુપાર્જયેત્ । કૃત્વા પાપસમાહારં તસ્માન્મુઞ્ચતિ માનવઃ ।। ૩૨.

જે માણસ એ દિવસે ઉપવાસ રાખીને તારી પાસે આવે છે, તેના બધા પાપો તારી કૃપાથી દૂર થાય છે.

યચ્ચારણ્યમિદં ધર્મ્મ ત્વયા વ્યાપ્તં ચિરં પ્રભો । તતો નામ્ના ભવિષ્યે તદ્ધર્મારણ્યમિતિ પ્રભો ।। ૩૨.

પ્રભુ, કારણ કે તું લાંબા સમયથી આ ધર્મારણ્યમાં વ્યાપી રહ્યો છે, તેથી હવે આ સ્થળનું નામ 'ધર્મારણ્ય' રહેશે.

ચતુસ્ત્રિપાદ્ દ્વ્યેકપાચ્ચ પ્રભો ત્વં કૃતાદિભિર્લ્લક્ષ્યસે યેન લોકૈઃ । તથા તથા કર્મભૂમૌ નભશ્ચ પ્રાયોયુક્તઃ સ્વગૃહં પાહિ વિશ્વમ્ ।। ૩૨.

પ્રભુ, તું કૃતયુગથી શરૂ કરીને ચાર, ત્રણ, બે કે એક પગ ધરાવતો છે એમ લોકોએ ઓળખ્યો છે; એ રીતે કર્મભૂમિ અને આકાશમાં રહીને તું તારા ઘર અને સમગ્ર જગતનું રક્ષણ કર.

ઇત્યુક્તમાત્રઃ પ્રપિતામહોઽધુના સુરાસુરાણામથ પશ્યતાં નૃપ । અદૃશ્યતામગમત્ સ્વાલયાંશ્ચ જગ્મુઃ સુરાઃ સવૃષા વીતશોકાઃ ।। ૩૨.

જ્યારે આ બધું કહેવામાં આવ્યું, ત્યારે પિતામહ બ્રહ્મા દેવો અને અસુરોની સામે અદૃશ્ય થયા; અને દેવતાઓ વાછરડાની સાથે નિઃશોક થઈને પોતાના ઘર ગયા.

ધર્મોત્પત્તિં ય ઇમાં શ્રાવયીત તદા શ્રાદ્ધે તર્પયેત પિતૄંશ્ચ । ત્રયોદશ્યાં પાયસેન સ્વશક્ત્યા સ સ્વર્ગગામી તુ સુરાનુપેયાત્ ।। ૩૨.

જે કોઈ ધર્મની ઉત્પત્તિની આ વાર્તા શ્રાદ્ધ સમયે વાંચે છે અને ત્રયોદશી દિવસે પિતૃઓને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે પાયસથી તૃપ્ત કરે છે, તે સ્વર્ગ પામે છે અને દેવતાઓમાં જોડાય છે.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । અથાપરાં રુદ્રસંભૂતિમાદ્યાં શ્રૃણુષ્વ રાજન્નિતિ સોઽભ્યુવાચ । મહાતપાઃ પ્રીતિતો ધર્મ્મદક્ષઃ ક્ષમાસ્ત્રધારી ઋષિરુગ્રતેજાઃ ।। ૩૩.

શ્રીવરાહે કહ્યું: 'હવે, રાજા, તું રુદ્રની પ્રાચીન ઉત્પત્તિની વાર્તા સાંભળ. એમ કહીને મહાતપસ્વી, પ્રસન્ન, ધર્મનિષ્ઠ, ક્ષમાશીલ અને તેજસ્વી ઋષિએ કહ્યુ.

જાતઃ પ્રજાનાં પતિરુગ્રતેજા જ્ઞાનં પરં તત્ત્વભાવં વિદિત્વા । સૃષ્ટિં સિસૃક્ષુઃ ક્ષુભિતોઽતિકોપાદ વૃદ્ધિકાલે જગતઃ પ્રકામમ્ ।। ૩૩.

તે પ્રજાપતિ તરીકે જન્મ્યા, અત્યંત તેજસ્વી, જ્ઞાન અને તત્વને જાણનારા; જગતની વૃદ્ધિ સમયે, સર્જન કરવા ઇચ્છી, તેઓ ક્રોધથી ખૂબ જ ઉગ્ર થયા.

તપસ્યતોઽતઃ સ્થિરકીર્તિઃ પુરાણો રજસ્તમોધ્વસ્તગતિર્બભૂવ । વરો વરેણ્યો વરદઃ પ્રતાપી કૃષ્ણારુણઃ પુરુષઃ પિઙ્ગનેત્રઃ ।। ૩૩.

તપ કરતા કરતા તેઓનું નામ પ્રસિદ્ધ થયું, તેઓ પ્રાચીન અને રજ-તમથી પર થયા; તેઓ વરદાન આપનાર, વરદાતા, શક્તિશાળી, કાળાશ-લાલ રંગના અને પીળા નેત્રોવાળા પુરુષ હતા.

રુદન્નુક્તો બ્રહ્મણા મા રુદ ત્વં રુદ્રસ્તતોઽસાવભવત્ પુરાણઃ । નયસ્વ સૃષ્ટિં વિતતસ્વરૂપાં ભવાન્ સમર્થોઽસિ મહાનુભાવ ।। ૩૩.

રડતાં તેમને બ્રહ્માએ કહ્યું: 'તું રડશો નહીં, તું રુદ્ર છે.' એ રીતે તેઓ પ્રાચીન રુદ્ર થયા. 'તારે અનેક પ્રકારની સર્જના કરવી છે; તું એ માટે સમર્થ છે, મહાનુભાવ.'

ઇત્યુક્તમાત્રઃ સલિલે મમજ્જમગ્ને સસર્જાત્મભવાય દક્ષઃ । કસ્થે તદા દેવવરે વિતેનુઃ સૃષ્ટિં તુ તે માનસા બ્રહ્મજાતાઃ ।। ૩૩.

આવું કહેતાં જ તેઓ જળમાં વિલીન થયા; પછી દક્ષએ પોતાનાથી સર્જન કર્યું. એ સમયે, બ્રહ્માના મનથી જન્મેલા ઉત્તમ દેવતાઓએ કાઠમાં સર્જન ફેલાવી.

તસ્યાં તતાયાં તુ સુરાધિપે તુ પૈતામહં યજ્ઞવરં પ્રકામમ્ । મગ્નઃ પુરા યત્સલિલે સ રુદ્રઃ ઉત્સૃજ્ય વિશ્વં તુ સુરાન્ સિસૃક્ષુઃ ।। ૩૩.

જ્યારે એ સર્જન વિસ્તૃત થયું, ત્યારે દેવોના સ્વામી, પિતામહ બ્રહ્માનો શ્રેષ્ઠ યજ્ઞ થયો; એ સમયે રુદ્ર જળમાં લીન રહી, જગત છોડીને દેવોની સર્જના કરવા ઇચ્છી.

સુસ્ત્રાવ યજ્ઞં સુરસિદ્ધયક્ષાનુપાગતાન્ ક્રોધવશં જગામ । મન્યું પ્રદીપ્તં પરિભાવ્ય કેન સૃષ્ટં જગન્માં વ્યતિરિચ્ય મોહાત્ ।। ૩૩.

તેમણે યજ્ઞ આરંભ્યો; દેવ, સિદ્ધ અને યક્ષો આવ્યા, પણ તેઓ ક્રોધમાં આવી ગયા. પોતાના ઉગ્ર ક્રોધને વિચારી, એમ વિચાર્યું: 'મારી ઉપર કોણે મોહવશે આ જગત સર્જ્યું?'

હા હેતિ ચોક્તે જ્વલનાર્ચિષસ્તુ તત્રાભવન્ ક્ષુદ્રપિશાચસઙ્ઘા વેતાલભૂતાનિ ચ યોગિસઙ્ઘાઃ ।। ૩૩.

જ્યારે તેમણે 'હા! હે!' એમ બોલ્યું, ત્યારે અગ્નિ જેવી જ્વાળા ફાટી નીકળી, અને અનેક નાના પિશાચો, વેતાલ, ભૂત અને યોગીઓના સમૂહ પ્રગટ થયા.

ઘનં યદા તૈર્વિતતં વિયચ્ચ ભૂમિશ્ચ સર્વાશ્ચ દિશશ્ચ લોકાઃ । તદા સ સર્વજ્ઞતયા ચકાર ધનુશ્ચતુર્વિંશતિહસ્તમાત્રમ્ ।। ૩૩.

જ્યારે આ બધાએ આકાશ, ધરતી, દિશાઓ અને લોકોથી જગતને ઘેરી લીધું, ત્યારે તેમણે સર્વજ્ઞતા વડે ચોવીસ હાથ લાંબું ધનુષ્ય બનાવ્યું.

ગુણં ત્રિવૃત્તં ચ ચકાર રોષાદાદત્ત દિવ્યે ચ ધનુર્ગુણં ચ । તતશ્ચ પૂષ્ણો દશનાનવિધ્યદ્ ભગસ્ય નેત્રે વૃષણૌ ક્રતોશ્ચ ।। ૩૩.

ક્રોધથી તેમણે ત્રિવળી તાણવાળું ધનુષ્ય બનાવ્યું અને દિવ્ય ધનુષ્ય અને તાંતણું ઉપાડ્યું; પછી પુષણના દાંત, ભગાના નેત્ર અને ક્રતુના વૃષણ તોડી નાખ્યા.

સ વિદ્ધબીજો વ્યપયાત્ક્રતુશ્ચ માર્ગં વાયુર્ધારધન્ યજ્ઞવાટાત્ । દેવાશ્ચ સર્વે પશુપતિમુપેયુર્જગ્મુશ્ચ સર્વે પ્રણતિં ભવસ્ય ।। ૩૩.

તે યજ્ઞકર્મકાંડી, બીજથી ઘાયલ થયો, જીવનવાયુ લઈને પવન જેવો યજ્ઞસ્થળ છોડીને ચાલ્યો ગયો. બધા દેવતાઓ પશુપતિ પાસે ગયા અને સૌએ ભવને વંદન કર્યું.

આગમ્ય તત્રૈવ પિતામહસ્તુ ભવં પ્રતીતઃ સંપરિષ્વજ્ય દેવાન્ । ભક્ત્યોપેતાન્ વીક્ષયદ્ દેવદેવાન્ વિજ્ઞાનમન્તઃ કુરુ વીરબાહો ।। ૩૩.

ત્યાં બ્રહ્માજી આવ્યા, આનંદથી ભવને અને ભક્તિથી ભરેલા દેવતાઓને ભેટ્યા અને દેવોના દેવને જોઈને કહ્યું: 'વીરબાહુ, તું આંતરિક જ્ઞાન સમજ.'

રુદ્ર ઉવાચ । સૃષ્ટઃ પૂર્વં ભવતાઽહં ન ચેમે કસ્માન્ન ભાગં પરિકલ્પયન્તિ । યજ્ઞોદ્ભવં તેન રુષા મયેમે હૃતજ્ઞાના વિકૃતા દેવદેવ ।। ૩૩.

રુદ્રે કહ્યું: 'હે, તમે મને પહેલાં સર્જ્યો, છતાં યજ્ઞોમાં મને ભાગ કેમ આપતા નથી? એ કારણે, હે દેવોના દેવ, યજ્ઞથી જન્મેલા આ દેવતાઓ ક્રોધથી ભ્રમિત અને બદલાઈ ગયા છે.'

બ્રહ્મા ઉવાચ । દેવાઃ શંભું સ્તુતિભિર્જ્ઞાનહેતોર્ યજધ્વમુચ્ચૈરસુરાશ્ચ સર્વે । યેન રુદ્રો ભગવાંસ્તોષમેતિ સર્વજ્ઞતા તોષમાત્રસ્ય ચ સ્યાત્ ।। ૩૩.

બ્રહ્માએ કહ્યું: 'હે દેવઓ, જ્ઞાન માટે શંભુની સ્તુતિ કરો અને બધા અસુરો પણ કરો. જેને રુદ્ર પ્રસન્ન થાય છે, તેને સર્વજ્ઞાન અને સંતોષ મળે છે.'

ઇત્યુક્તાસ્તેન તે દેવાઃ સ્તુતિં ચક્રુર્મહાત્મનઃ ।। ૩૩.

આ રીતે કહ્યું પછી, દેવોએ મહાત્મા ભગવાનની સ્તુતિ કરી.

દેવા ઊચુઃ । નમો દેવાતિદેવાય ત્રિનેત્રાય મહાત્મને । રક્તપિઙ્ગલનેત્રાય જટામુકુટધારિણે ।। ૩૩.

દેવોએ કહ્યું: 'દેવોમાં સર્વોચ્ચ દેવ, ત્રણ આંખવાળા મહાત્મા, લાલ-પિંગળ આંખવાળા, જટાવાળા મુગટ ધારણ કરનારને વંદન.'

ભૂતવેતાલજુષ્ટાય મહાભોગોપવીતિને । ભીમાટ્ટહાસવક્ત્રાય કપર્દિન્ સ્થાણવે નમઃ ।। ૩૩.

ભૂત-વેટાળોથી ઘેરાયેલા, મહાસર્પ યજ્ઞોપવીત ધારણ કરનાર, ભયાનક અઠ્ઠાસ્યવાળા, જટાવાળા, અડગને વંદન.

પૂષ્ણો દન્તવિનાશાય ભગનેત્રહને નમઃ । ભવિષ્યવૃષચિહ્નાય મહાભૂતપતે નમઃ ।। ૩૩.

પૂષણના દાંત તોડનાર, ભગાના નેત્ર ફોડનાર, વૃષચિહ્ન ધારણ કરનાર, મહાભૂતોના સ્વામી, તમને વંદન.

ભવિષ્યત્રિપુરાન્તાય તથાન્ધકવિનાશિને । કૈલાસવરવાસાય કરિકૃત્તિનિવાસિને ।। ૩૩.

ત્રિપુરના વિનાશક, અંધકના સંહારક, શ્રેષ્ઠ કૈલાસમાં વસનાર, હાથીની ચામડી ધારણ કરનારને વંદન.

વિકરાલોદ્ર્ધ્વકેશાય ભૈરવાય નમો નમઃ । અગ્નિજ્વાલાકરાલાય શશિમૌલિકૃતે નમઃ ।। ૩૩.

ઉલઝળકેશ, ભયાનક, ભૈરવ, અગ્નિ જેવી જ્વાળાવાળા, ચંદ્રમાને શિરોમણિ બનાવનારને વારંવાર વંદન.

ભવિષ્યકૃતકાપાલિવ્રતાય પરમેષ્ઠિને । તથા દારુવનધ્વંસકારિણે તિગ્મશૂલિને ।। ૩૩.

કપાળ ધારણ કરનાર, શ્રેષ્ઠ ભગવાન, દારુવનનો વિનાશક, તીક્ષ્ણ શૂળ ધારણ કરનારને વંદન.

કૃતકઙ્કણભોગીન્દ્ર નીલકણ્ઠ ત્રિશૂલિને । પ્રચણ્ડદણ્ડહસ્તાય વડવાગ્નિમુખાય ચ ।। ૩૩.

સર્પ કંકણવાળા, નીલકંઠ, ત્રિશૂલધારી, પ્રચંડ દંડવાળા, વડવાગ્નિમુખવાળા ભગવાનને વંદન.