વરાહપુરાણમ્

બ્રહ્મા ઉવાચ । અયં મે પ્રથમઃ પુત્રઃ પીડિતઃ શશિના ભૃશમ્ । પત્નીં જિઘૃક્ષતા ભ્રાતુર્દ્ધર્મસંજ્ઞો મહામુનિઃ ।। ૩૨.

બ્રહ્માજી બોલ્યા: આ મારો પહેલો પુત્ર ધર્મ છે, જેને ચંદ્રદેવે બહુ દુઃખ આપ્યું છે, જે પોતાના ભાઈની પત્ની મેળવવા ઈચ્છતો હતો, હે મહામુની.

ઇદાનીં તોષયધ્વં વૈ સર્વ એવ સુરાસુરાઃ । યેન સ્થિતિર્વો ભવતિ સમં દેવાસુરા ઇતિ ।। ૩૨.

હવે, બધા દેવો અને અસુરો, તમે એ ધર્મને પ્રસન્ન કરો, જેથી તમારું સૌનું કલ્યાણ અને સમાન સ્થિતિ જળવાઈ રહે.

તતઃ સર્વે સ્તુતિં ચક્રુસ્તસ્ય દેવસ્ય હર્ષિતાઃ । વિદિત્વા બ્રહ્મણો વાક્યાત્ સંપૂર્ણશશિસન્નિભમ્ ।। ૩૨.

પછી બધા આનંદથી એ દેવની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા, બ્રહ્માજીના વચનથી જાણીને કે એ પૂર્ણ ચંદ્ર જેવો તેજસ્વી છે.

દેવા ઊચુઃ । નમોઽસ્તુ શશિસઙ્કાશ નમસ્તે જગતઃ પતે । નમોઽસ્તુ દેવરૂપાય સ્વર્ગમાર્ગપ્રદર્શક । કર્મમાર્ગસ્વરૂપાય સર્વગાય નમો નમઃ ।। ૩૨.

દેવોએ કહ્યું: ચાંદની જેવા તેજવાળા, જગતના સ્વામી, તમને વંદન છે! દેવરૂપ ધરાવનારા, સ્વર્ગના માર્ગ બતાવનારા, કર્મના માર્ગના સ્વરૂપ, સર્વવ્યાપક, તમને વારંવાર નમન છે!

ત્વયેયં પાલ્યતે પૃથ્વી ત્રૈલોક્યં ચ ત્વયૈવ હિ । જનસ્તપસ્તથા સત્યં ત્વયા સર્વં તુ પાલ્યતે ।। ૩૨.

તમારા દ્વારા જ આ પૃથ્વી અને ત્રણેય લોક સુરક્ષિત છે; માનવલોક, તપલોક અને સત્યલોક બધું જ તમે જ રક્ષો છો.

ન ત્વયા રહિતં કિંચિજ્જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ । વિદ્યતે ત્વદ્વિહીનં તુ સદ્યો નશ્યતિ વૈ જગત્ ।। ૩૨.

જગતમાં ચાલતું કે અચળ કંઈ પણ એવું નથી કે જેમાં તમે ન હો; તમારાથી વિહોણું થયું તો આખું જગત તરત નાશ પામે છે.

ત્વમાત્મા સર્વભૂતાનાં સતાં સત્ત્વસ્વરૂપવાન્ । રાજસાનાં રજસ્ત્વં ચ તામસાનાં તમ એવ ચ ।। ૩૨.

તમે સર્વ જીવોના આત્મા છો, સજ્જનોના સ્વરૂપ છો; રાજસિકોમાં રજોગુણ અને તામસિકોમાં તમોગુણ પણ તમે જ છો.

ચતુષ્પાદો ભવાન્ દેવ ચતુશ્શ્રૃઙ્ગસ્ત્રિલોચનઃ । સપ્તહસ્તસ્ત્રિબન્ધશ્ચ વૃષરૂપ નમોઽસ્તુ તે ।। ૩૨.

દેવ, તમે ચારે પગવાળા, ચાર શીંગાવાળા, ત્રણ આંખવાળા, સાત હાથવાળા, ત્રણ બંધનવાળા, વૃષભ સ્વરૂપ ધરાવનારા છો—તમને વંદન છે!

ત્વયા હીના વયં દેવ સર્વ ઉન્માર્ગવર્ત્તિનઃ । તન્માર્ગં યચ્છ મૂઢાનાં ત્વં હિ નઃ પરમા ગતિઃ ।। ૩૨.

દેવ, તમારા વિના અમે બધા સાચા માર્ગથી ભટકી જઈએ છીએ; અમને સાચા માર્ગે દોરો, કેમ કે તમે જ અમારો પરમ લક્ષ્ય છો.

એવં સ્તુતસ્તદા દેવૈર્વૃષરૂપી પ્રજાપતિઃ । તુષ્ટઃ પ્રસન્નમનસા શાન્તચક્ષુરપશ્યત ।। ૩૨.

દેવતાઓએ જયારે તેમની પ્રશંસા કરી, ત્યારે પ્રજાપતિએ વૃષરૂપે, આનંદિત અને શાંત મનથી, શાંત નજરે બધાને જોયા.

દૃષ્ટમાત્રાસ્તુ તે દેવાઃ સ્વયં ધર્મેણ ચક્ષુષા । ક્ષણેન ગતસંમોહાઃ સમ્યક્સદ્ધર્મસંહિતાઃ ।। ૩૨.

જેમજ તેઓએ તેમને જોયા, તેમજ દેવતાઓને ધર્મના દર્શનથી તરત જ ભ્રમ દૂર થયો અને તેઓ સાચા ધર્મમાં સ્થિર થયા.

અસુરા અપિ તદ્વચ્ચ તતો બ્રહ્મા ઉવાચ તમ્ । અદ્યપ્રભૃતિ તે ધર્મ તિથિરસ્તુ ત્રયોદશી ।। ૩૨.

એ જ રીતે અસુરો પણ થયા; પછી બ્રહ્માએ કહ્યું: 'આજેથી ત્રયોદશી તિથિ તારી પવિત્ર તિથિ રહે.'

યસ્તામુપોષ્ય પુરુષો ભવન્તં સમુપાર્જયેત્ । કૃત્વા પાપસમાહારં તસ્માન્મુઞ્ચતિ માનવઃ ।। ૩૨.

જે માણસ એ દિવસે ઉપવાસ રાખીને તારી પાસે આવે છે, તેના બધા પાપો તારી કૃપાથી દૂર થાય છે.

યચ્ચારણ્યમિદં ધર્મ્મ ત્વયા વ્યાપ્તં ચિરં પ્રભો । તતો નામ્ના ભવિષ્યે તદ્ધર્મારણ્યમિતિ પ્રભો ।। ૩૨.

પ્રભુ, કારણ કે તું લાંબા સમયથી આ ધર્મારણ્યમાં વ્યાપી રહ્યો છે, તેથી હવે આ સ્થળનું નામ 'ધર્મારણ્ય' રહેશે.

ચતુસ્ત્રિપાદ્ દ્વ્યેકપાચ્ચ પ્રભો ત્વં કૃતાદિભિર્લ્લક્ષ્યસે યેન લોકૈઃ । તથા તથા કર્મભૂમૌ નભશ્ચ પ્રાયોયુક્તઃ સ્વગૃહં પાહિ વિશ્વમ્ ।। ૩૨.

પ્રભુ, તું કૃતયુગથી શરૂ કરીને ચાર, ત્રણ, બે કે એક પગ ધરાવતો છે એમ લોકોએ ઓળખ્યો છે; એ રીતે કર્મભૂમિ અને આકાશમાં રહીને તું તારા ઘર અને સમગ્ર જગતનું રક્ષણ કર.

ઇત્યુક્તમાત્રઃ પ્રપિતામહોઽધુના સુરાસુરાણામથ પશ્યતાં નૃપ । અદૃશ્યતામગમત્ સ્વાલયાંશ્ચ જગ્મુઃ સુરાઃ સવૃષા વીતશોકાઃ ।। ૩૨.

જ્યારે આ બધું કહેવામાં આવ્યું, ત્યારે પિતામહ બ્રહ્મા દેવો અને અસુરોની સામે અદૃશ્ય થયા; અને દેવતાઓ વાછરડાની સાથે નિઃશોક થઈને પોતાના ઘર ગયા.

ધર્મોત્પત્તિં ય ઇમાં શ્રાવયીત તદા શ્રાદ્ધે તર્પયેત પિતૄંશ્ચ । ત્રયોદશ્યાં પાયસેન સ્વશક્ત્યા સ સ્વર્ગગામી તુ સુરાનુપેયાત્ ।। ૩૨.

જે કોઈ ધર્મની ઉત્પત્તિની આ વાર્તા શ્રાદ્ધ સમયે વાંચે છે અને ત્રયોદશી દિવસે પિતૃઓને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે પાયસથી તૃપ્ત કરે છે, તે સ્વર્ગ પામે છે અને દેવતાઓમાં જોડાય છે.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । અથાપરાં રુદ્રસંભૂતિમાદ્યાં શ્રૃણુષ્વ રાજન્નિતિ સોઽભ્યુવાચ । મહાતપાઃ પ્રીતિતો ધર્મ્મદક્ષઃ ક્ષમાસ્ત્રધારી ઋષિરુગ્રતેજાઃ ।। ૩૩.

શ્રીવરાહે કહ્યું: 'હવે, રાજા, તું રુદ્રની પ્રાચીન ઉત્પત્તિની વાર્તા સાંભળ. એમ કહીને મહાતપસ્વી, પ્રસન્ન, ધર્મનિષ્ઠ, ક્ષમાશીલ અને તેજસ્વી ઋષિએ કહ્યુ.

જાતઃ પ્રજાનાં પતિરુગ્રતેજા જ્ઞાનં પરં તત્ત્વભાવં વિદિત્વા । સૃષ્ટિં સિસૃક્ષુઃ ક્ષુભિતોઽતિકોપાદ વૃદ્ધિકાલે જગતઃ પ્રકામમ્ ।। ૩૩.

તે પ્રજાપતિ તરીકે જન્મ્યા, અત્યંત તેજસ્વી, જ્ઞાન અને તત્વને જાણનારા; જગતની વૃદ્ધિ સમયે, સર્જન કરવા ઇચ્છી, તેઓ ક્રોધથી ખૂબ જ ઉગ્ર થયા.

તપસ્યતોઽતઃ સ્થિરકીર્તિઃ પુરાણો રજસ્તમોધ્વસ્તગતિર્બભૂવ । વરો વરેણ્યો વરદઃ પ્રતાપી કૃષ્ણારુણઃ પુરુષઃ પિઙ્ગનેત્રઃ ।। ૩૩.

તપ કરતા કરતા તેઓનું નામ પ્રસિદ્ધ થયું, તેઓ પ્રાચીન અને રજ-તમથી પર થયા; તેઓ વરદાન આપનાર, વરદાતા, શક્તિશાળી, કાળાશ-લાલ રંગના અને પીળા નેત્રોવાળા પુરુષ હતા.

રુદન્નુક્તો બ્રહ્મણા મા રુદ ત્વં રુદ્રસ્તતોઽસાવભવત્ પુરાણઃ । નયસ્વ સૃષ્ટિં વિતતસ્વરૂપાં ભવાન્ સમર્થોઽસિ મહાનુભાવ ।। ૩૩.

રડતાં તેમને બ્રહ્માએ કહ્યું: 'તું રડશો નહીં, તું રુદ્ર છે.' એ રીતે તેઓ પ્રાચીન રુદ્ર થયા. 'તારે અનેક પ્રકારની સર્જના કરવી છે; તું એ માટે સમર્થ છે, મહાનુભાવ.'

ઇત્યુક્તમાત્રઃ સલિલે મમજ્જમગ્ને સસર્જાત્મભવાય દક્ષઃ । કસ્થે તદા દેવવરે વિતેનુઃ સૃષ્ટિં તુ તે માનસા બ્રહ્મજાતાઃ ।। ૩૩.

આવું કહેતાં જ તેઓ જળમાં વિલીન થયા; પછી દક્ષએ પોતાનાથી સર્જન કર્યું. એ સમયે, બ્રહ્માના મનથી જન્મેલા ઉત્તમ દેવતાઓએ કાઠમાં સર્જન ફેલાવી.

તસ્યાં તતાયાં તુ સુરાધિપે તુ પૈતામહં યજ્ઞવરં પ્રકામમ્ । મગ્નઃ પુરા યત્સલિલે સ રુદ્રઃ ઉત્સૃજ્ય વિશ્વં તુ સુરાન્ સિસૃક્ષુઃ ।। ૩૩.

જ્યારે એ સર્જન વિસ્તૃત થયું, ત્યારે દેવોના સ્વામી, પિતામહ બ્રહ્માનો શ્રેષ્ઠ યજ્ઞ થયો; એ સમયે રુદ્ર જળમાં લીન રહી, જગત છોડીને દેવોની સર્જના કરવા ઇચ્છી.

સુસ્ત્રાવ યજ્ઞં સુરસિદ્ધયક્ષાનુપાગતાન્ ક્રોધવશં જગામ । મન્યું પ્રદીપ્તં પરિભાવ્ય કેન સૃષ્ટં જગન્માં વ્યતિરિચ્ય મોહાત્ ।। ૩૩.

તેમણે યજ્ઞ આરંભ્યો; દેવ, સિદ્ધ અને યક્ષો આવ્યા, પણ તેઓ ક્રોધમાં આવી ગયા. પોતાના ઉગ્ર ક્રોધને વિચારી, એમ વિચાર્યું: 'મારી ઉપર કોણે મોહવશે આ જગત સર્જ્યું?'

હા હેતિ ચોક્તે જ્વલનાર્ચિષસ્તુ તત્રાભવન્ ક્ષુદ્રપિશાચસઙ્ઘા વેતાલભૂતાનિ ચ યોગિસઙ્ઘાઃ ।। ૩૩.

જ્યારે તેમણે 'હા! હે!' એમ બોલ્યું, ત્યારે અગ્નિ જેવી જ્વાળા ફાટી નીકળી, અને અનેક નાના પિશાચો, વેતાલ, ભૂત અને યોગીઓના સમૂહ પ્રગટ થયા.

ઘનં યદા તૈર્વિતતં વિયચ્ચ ભૂમિશ્ચ સર્વાશ્ચ દિશશ્ચ લોકાઃ । તદા સ સર્વજ્ઞતયા ચકાર ધનુશ્ચતુર્વિંશતિહસ્તમાત્રમ્ ।। ૩૩.

જ્યારે આ બધાએ આકાશ, ધરતી, દિશાઓ અને લોકોથી જગતને ઘેરી લીધું, ત્યારે તેમણે સર્વજ્ઞતા વડે ચોવીસ હાથ લાંબું ધનુષ્ય બનાવ્યું.

ગુણં ત્રિવૃત્તં ચ ચકાર રોષાદાદત્ત દિવ્યે ચ ધનુર્ગુણં ચ । તતશ્ચ પૂષ્ણો દશનાનવિધ્યદ્ ભગસ્ય નેત્રે વૃષણૌ ક્રતોશ્ચ ।। ૩૩.

ક્રોધથી તેમણે ત્રિવળી તાણવાળું ધનુષ્ય બનાવ્યું અને દિવ્ય ધનુષ્ય અને તાંતણું ઉપાડ્યું; પછી પુષણના દાંત, ભગાના નેત્ર અને ક્રતુના વૃષણ તોડી નાખ્યા.

સ વિદ્ધબીજો વ્યપયાત્ક્રતુશ્ચ માર્ગં વાયુર્ધારધન્ યજ્ઞવાટાત્ । દેવાશ્ચ સર્વે પશુપતિમુપેયુર્જગ્મુશ્ચ સર્વે પ્રણતિં ભવસ્ય ।। ૩૩.

તે યજ્ઞકર્મકાંડી, બીજથી ઘાયલ થયો, જીવનવાયુ લઈને પવન જેવો યજ્ઞસ્થળ છોડીને ચાલ્યો ગયો. બધા દેવતાઓ પશુપતિ પાસે ગયા અને સૌએ ભવને વંદન કર્યું.

આગમ્ય તત્રૈવ પિતામહસ્તુ ભવં પ્રતીતઃ સંપરિષ્વજ્ય દેવાન્ । ભક્ત્યોપેતાન્ વીક્ષયદ્ દેવદેવાન્ વિજ્ઞાનમન્તઃ કુરુ વીરબાહો ।। ૩૩.

ત્યાં બ્રહ્માજી આવ્યા, આનંદથી ભવને અને ભક્તિથી ભરેલા દેવતાઓને ભેટ્યા અને દેવોના દેવને જોઈને કહ્યું: 'વીરબાહુ, તું આંતરિક જ્ઞાન સમજ.'