વરાહપુરાણમ્

દ્રવ્યગુણક્રિયાજાતિચતુઃપાદઃ પ્રકીર્તિતઃ । સંહિતાપદક્રમશ્ચૈવ ત્રિશ્રૃઙ્ગોઽસૌ સ્મૃતો બુધૈઃ ।। ૩૨.

પદાર્થ, ગુણ, ક્રિયા અને જાતિ—આ ચારથી તે ચતુષ્પાદ કહેવાય છે; સંહિતાના ક્રમ પ્રમાણે, વિદ્વાનો તેને ત્રિશૃંગ (ત્રણ શીંગ વાળો) કહે છે.

તથા આદ્યન્ત ઓઙ્કાર દ્વિશિરાઃ સપ્તહસ્તવાન્ । ત્રિબદ્ધબદ્ધો વિપ્રાણાં મુખ્યઃ પાલયતે જગત્ ।। ૩૨.

આ રીતે, જે પ્રાચીન અને અનંત 'ઑમ્' સ્વરૂપ છે, બે માથાવાળો અને સાત હાથવાળો છે, ત્રણ પ્રકારના બંધનથી બંધાયેલો છે, તે બ્રાહ્મણોમાં મુખ્ય છે અને આખા જગતનું રક્ષણ કરે છે.

સ ધર્મઃ પીડિતઃ પૂર્વં સોમેનાદ્ભુતકર્મણ । તારાં જિઘૃક્ષતા પત્નીં ભ્રાતુરાઙ્ગિરસસ્ય હ ।। ૩૨.

એ ધર્મ, જેને પહેલા અજાયબ કાર્યોવાળા ચંદ્રદેવે દુઃખ આપ્યો હતો, જે પોતાના ભાઈ અંગિરસની પત્ની તારાને મેળવવા ઈચ્છતો હતો—

સોઽપાયાદ્ ભીષિતસ્તેન બલિના ક્રૂરકર્મણા । અરણ્યં ગહનં ઘોરમાવિવેશ તદા પ્રભુઃ ।। ૩૨.

એ શક્તિશાળી અને ક્રૂર ચંદ્રદેવથી ડરીને, એ ધર્મ ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો અને એક ઘનઘોર અને ભયાનક જંગલમાં પ્રવેશ્યો.

તસ્મિન્ ગતે સુરાઃ સર્વે અસુરાણાં તુ પત્નયઃ । જિઘૃક્ષન્તસ્તદૌકાંસિ બભ્રમુર્ધર્મવઞ્ચિતાઃ । અસુરા અપિ તદ્વચ્ચ સુરવેશ્મનિ બભ્રમુઃ ।। ૩૨.

જ્યારે એ ધર્મ ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો, ત્યારે અસુરોની બધી પત્નીઓ, ધર્મથી વંચિત થઈને, દેવતાઓના ઘર દબાવવા માટે ભટકવા લાગી; અને અસુરો પણ એ જ રીતે દેવતાઓના ઘરમાટે ભટકતા રહ્યા.

નિર્મર્યાદે તથા જાતે ધર્મનાશે ચ પાર્થિવ । દેવાસુરા યુયુધિરે સોમદોષેણ કોપિતાઃ । સ્ત્રીહેતોશ્ચ મહાભાગ વિવિધાયુધપાણયઃ ।। ૩૨.

પૃથ્વીરાજ, જ્યારે વ્યવસ્થા બગડી ગઈ અને ધર્મ નાશ પામ્યો, ત્યારે ચંદ્રદેવના દોષથી અને સ્ત્રી માટે દેવો અને અસુરો ગુસ્સે થઈને વિવિધ શસ્ત્રો લઈને યુદ્ધ કરવા લાગ્યા.

તાન્ દૃષ્ટ્વા યુધ્યતો દેવાનસુરૈઃ સહ કોપિતાન્ । નારદઃ પ્રાહ સંગમ્ય પિત્રે બ્રહ્મણિ હર્ષિતઃ ।। ૩૨.

જ્યારે દેવો અને અસુરો ગુસ્સે થઈને યુદ્ધ કરતા હતા, ત્યારે નારદજી આનંદથી પોતાના પિતા બ્રહ્માજી પાસે ગયા અને એમને કહ્યું.

સ હંસયાનમારુહ્ય સર્વલોકપિતામહઃ । નિવારયામાસ તદા કસ્યાર્થે યુદ્ધમબ્રવીત્ ।। ૩૨.

પછી સર્વલોકના પિતામહ બ્રહ્માજી હંસ પર ચડીને ત્યાં આવ્યા અને બધાને રોકી દીધા અને પૂછ્યું કે આ યુદ્ધ કોણ માટે થઈ રહ્યું છે.

સર્વે શશંસુઃ સોમં તુ સ તુ બુદ્ધ્વા સ્વકં સુતમ્ । પીડનાદપયાતં તુ ગહનં વનમાશ્રિતમ્ ।। ૩૨.

બધાએ કહ્યું કે આ બધું ચંદ્રદેવને કારણે થયું છે; અને બ્રહ્માજીએ સમજ્યું કે પોતાનો પુત્ર દુઃખી થઈને ઘન જંગલમાં છુપાઈ ગયો છે—

તતો બ્રહ્મા યયૌ તત્ર દેવાસુરયુતસ્ત્વરન્ । દદર્શ ચ સુરૈઃ સાર્દ્ધં ચતુષ્પાદં વૃષાકૃતિમ્ । ચરન્તં શશિસઙ્કાશં દૃષ્ટ્વા દેવાનુવાચ હ ।। ૩૨.

પછી બ્રહ્માજી, દેવો અને અસુરો સાથે ઝડપથી ત્યાં ગયા અને દેવતાઓ સાથે ધર્મને ચારે પગવાળા, વૃષભ જેવા, ચાંદની જેવો તેજસ્વી, ફરતો જોઈને દેવોને કહ્યું—

બ્રહ્મા ઉવાચ । અયં મે પ્રથમઃ પુત્રઃ પીડિતઃ શશિના ભૃશમ્ । પત્નીં જિઘૃક્ષતા ભ્રાતુર્દ્ધર્મસંજ્ઞો મહામુનિઃ ।। ૩૨.

બ્રહ્માજી બોલ્યા: આ મારો પહેલો પુત્ર ધર્મ છે, જેને ચંદ્રદેવે બહુ દુઃખ આપ્યું છે, જે પોતાના ભાઈની પત્ની મેળવવા ઈચ્છતો હતો, હે મહામુની.

ઇદાનીં તોષયધ્વં વૈ સર્વ એવ સુરાસુરાઃ । યેન સ્થિતિર્વો ભવતિ સમં દેવાસુરા ઇતિ ।। ૩૨.

હવે, બધા દેવો અને અસુરો, તમે એ ધર્મને પ્રસન્ન કરો, જેથી તમારું સૌનું કલ્યાણ અને સમાન સ્થિતિ જળવાઈ રહે.

તતઃ સર્વે સ્તુતિં ચક્રુસ્તસ્ય દેવસ્ય હર્ષિતાઃ । વિદિત્વા બ્રહ્મણો વાક્યાત્ સંપૂર્ણશશિસન્નિભમ્ ।। ૩૨.

પછી બધા આનંદથી એ દેવની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા, બ્રહ્માજીના વચનથી જાણીને કે એ પૂર્ણ ચંદ્ર જેવો તેજસ્વી છે.

દેવા ઊચુઃ । નમોઽસ્તુ શશિસઙ્કાશ નમસ્તે જગતઃ પતે । નમોઽસ્તુ દેવરૂપાય સ્વર્ગમાર્ગપ્રદર્શક । કર્મમાર્ગસ્વરૂપાય સર્વગાય નમો નમઃ ।। ૩૨.

દેવોએ કહ્યું: ચાંદની જેવા તેજવાળા, જગતના સ્વામી, તમને વંદન છે! દેવરૂપ ધરાવનારા, સ્વર્ગના માર્ગ બતાવનારા, કર્મના માર્ગના સ્વરૂપ, સર્વવ્યાપક, તમને વારંવાર નમન છે!

ત્વયેયં પાલ્યતે પૃથ્વી ત્રૈલોક્યં ચ ત્વયૈવ હિ । જનસ્તપસ્તથા સત્યં ત્વયા સર્વં તુ પાલ્યતે ।। ૩૨.

તમારા દ્વારા જ આ પૃથ્વી અને ત્રણેય લોક સુરક્ષિત છે; માનવલોક, તપલોક અને સત્યલોક બધું જ તમે જ રક્ષો છો.

ન ત્વયા રહિતં કિંચિજ્જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ । વિદ્યતે ત્વદ્વિહીનં તુ સદ્યો નશ્યતિ વૈ જગત્ ।। ૩૨.

જગતમાં ચાલતું કે અચળ કંઈ પણ એવું નથી કે જેમાં તમે ન હો; તમારાથી વિહોણું થયું તો આખું જગત તરત નાશ પામે છે.

ત્વમાત્મા સર્વભૂતાનાં સતાં સત્ત્વસ્વરૂપવાન્ । રાજસાનાં રજસ્ત્વં ચ તામસાનાં તમ એવ ચ ।। ૩૨.

તમે સર્વ જીવોના આત્મા છો, સજ્જનોના સ્વરૂપ છો; રાજસિકોમાં રજોગુણ અને તામસિકોમાં તમોગુણ પણ તમે જ છો.

ચતુષ્પાદો ભવાન્ દેવ ચતુશ્શ્રૃઙ્ગસ્ત્રિલોચનઃ । સપ્તહસ્તસ્ત્રિબન્ધશ્ચ વૃષરૂપ નમોઽસ્તુ તે ।। ૩૨.

દેવ, તમે ચારે પગવાળા, ચાર શીંગાવાળા, ત્રણ આંખવાળા, સાત હાથવાળા, ત્રણ બંધનવાળા, વૃષભ સ્વરૂપ ધરાવનારા છો—તમને વંદન છે!

ત્વયા હીના વયં દેવ સર્વ ઉન્માર્ગવર્ત્તિનઃ । તન્માર્ગં યચ્છ મૂઢાનાં ત્વં હિ નઃ પરમા ગતિઃ ।। ૩૨.

દેવ, તમારા વિના અમે બધા સાચા માર્ગથી ભટકી જઈએ છીએ; અમને સાચા માર્ગે દોરો, કેમ કે તમે જ અમારો પરમ લક્ષ્ય છો.

એવં સ્તુતસ્તદા દેવૈર્વૃષરૂપી પ્રજાપતિઃ । તુષ્ટઃ પ્રસન્નમનસા શાન્તચક્ષુરપશ્યત ।। ૩૨.

દેવતાઓએ જયારે તેમની પ્રશંસા કરી, ત્યારે પ્રજાપતિએ વૃષરૂપે, આનંદિત અને શાંત મનથી, શાંત નજરે બધાને જોયા.

દૃષ્ટમાત્રાસ્તુ તે દેવાઃ સ્વયં ધર્મેણ ચક્ષુષા । ક્ષણેન ગતસંમોહાઃ સમ્યક્સદ્ધર્મસંહિતાઃ ।। ૩૨.

જેમજ તેઓએ તેમને જોયા, તેમજ દેવતાઓને ધર્મના દર્શનથી તરત જ ભ્રમ દૂર થયો અને તેઓ સાચા ધર્મમાં સ્થિર થયા.

અસુરા અપિ તદ્વચ્ચ તતો બ્રહ્મા ઉવાચ તમ્ । અદ્યપ્રભૃતિ તે ધર્મ તિથિરસ્તુ ત્રયોદશી ।। ૩૨.

એ જ રીતે અસુરો પણ થયા; પછી બ્રહ્માએ કહ્યું: 'આજેથી ત્રયોદશી તિથિ તારી પવિત્ર તિથિ રહે.'

યસ્તામુપોષ્ય પુરુષો ભવન્તં સમુપાર્જયેત્ । કૃત્વા પાપસમાહારં તસ્માન્મુઞ્ચતિ માનવઃ ।। ૩૨.

જે માણસ એ દિવસે ઉપવાસ રાખીને તારી પાસે આવે છે, તેના બધા પાપો તારી કૃપાથી દૂર થાય છે.

યચ્ચારણ્યમિદં ધર્મ્મ ત્વયા વ્યાપ્તં ચિરં પ્રભો । તતો નામ્ના ભવિષ્યે તદ્ધર્મારણ્યમિતિ પ્રભો ।। ૩૨.

પ્રભુ, કારણ કે તું લાંબા સમયથી આ ધર્મારણ્યમાં વ્યાપી રહ્યો છે, તેથી હવે આ સ્થળનું નામ 'ધર્મારણ્ય' રહેશે.

ચતુસ્ત્રિપાદ્ દ્વ્યેકપાચ્ચ પ્રભો ત્વં કૃતાદિભિર્લ્લક્ષ્યસે યેન લોકૈઃ । તથા તથા કર્મભૂમૌ નભશ્ચ પ્રાયોયુક્તઃ સ્વગૃહં પાહિ વિશ્વમ્ ।। ૩૨.

પ્રભુ, તું કૃતયુગથી શરૂ કરીને ચાર, ત્રણ, બે કે એક પગ ધરાવતો છે એમ લોકોએ ઓળખ્યો છે; એ રીતે કર્મભૂમિ અને આકાશમાં રહીને તું તારા ઘર અને સમગ્ર જગતનું રક્ષણ કર.

ઇત્યુક્તમાત્રઃ પ્રપિતામહોઽધુના સુરાસુરાણામથ પશ્યતાં નૃપ । અદૃશ્યતામગમત્ સ્વાલયાંશ્ચ જગ્મુઃ સુરાઃ સવૃષા વીતશોકાઃ ।। ૩૨.

જ્યારે આ બધું કહેવામાં આવ્યું, ત્યારે પિતામહ બ્રહ્મા દેવો અને અસુરોની સામે અદૃશ્ય થયા; અને દેવતાઓ વાછરડાની સાથે નિઃશોક થઈને પોતાના ઘર ગયા.

ધર્મોત્પત્તિં ય ઇમાં શ્રાવયીત તદા શ્રાદ્ધે તર્પયેત પિતૄંશ્ચ । ત્રયોદશ્યાં પાયસેન સ્વશક્ત્યા સ સ્વર્ગગામી તુ સુરાનુપેયાત્ ।। ૩૨.

જે કોઈ ધર્મની ઉત્પત્તિની આ વાર્તા શ્રાદ્ધ સમયે વાંચે છે અને ત્રયોદશી દિવસે પિતૃઓને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે પાયસથી તૃપ્ત કરે છે, તે સ્વર્ગ પામે છે અને દેવતાઓમાં જોડાય છે.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । અથાપરાં રુદ્રસંભૂતિમાદ્યાં શ્રૃણુષ્વ રાજન્નિતિ સોઽભ્યુવાચ । મહાતપાઃ પ્રીતિતો ધર્મ્મદક્ષઃ ક્ષમાસ્ત્રધારી ઋષિરુગ્રતેજાઃ ।। ૩૩.

શ્રીવરાહે કહ્યું: 'હવે, રાજા, તું રુદ્રની પ્રાચીન ઉત્પત્તિની વાર્તા સાંભળ. એમ કહીને મહાતપસ્વી, પ્રસન્ન, ધર્મનિષ્ઠ, ક્ષમાશીલ અને તેજસ્વી ઋષિએ કહ્યુ.

જાતઃ પ્રજાનાં પતિરુગ્રતેજા જ્ઞાનં પરં તત્ત્વભાવં વિદિત્વા । સૃષ્ટિં સિસૃક્ષુઃ ક્ષુભિતોઽતિકોપાદ વૃદ્ધિકાલે જગતઃ પ્રકામમ્ ।। ૩૩.

તે પ્રજાપતિ તરીકે જન્મ્યા, અત્યંત તેજસ્વી, જ્ઞાન અને તત્વને જાણનારા; જગતની વૃદ્ધિ સમયે, સર્જન કરવા ઇચ્છી, તેઓ ક્રોધથી ખૂબ જ ઉગ્ર થયા.