વરાહપુરાણમ્

મારુતસ્તે ગતિર્વીર ગરુત્માન્ સ ચ કીર્ત્તિતઃ । ત્રૈલોક્યગામિની દેવી લક્ષ્મીસ્તેઽસ્તુ સદાશ્રયે । દ્વાદશી ચ તિથિસ્તેઽસ્તુ કામરૂપી ચ જાયતે ।। ૩૧.

પવન તારો માર્ગ બની રહે, વીર, અને ગરુડ તારો વાહન રહે, જેમ કહેવાયું છે. ત્રણેય લોકમાં વિહાર કરતી દેવી લક્ષ્મી તારો હંમેશા આશ્રય બને. દ્વાદશી તારી તિથિ રહે અને તે ઈચ્છિત સ્વરૂપ ધારણ કરે.

ઘૃતાશનો ભવેદ્યસ્તુ દ્વાદશ્યાં ત્વલ્પરાયણઃ । સ સ્વર્ગવાસી ભવતુ પુમાન્ સ્ત્રી વા વિશેષતઃ ।। ૩૧.

જે વ્યક્તિ દ્વાદશી તિથિએ ઘીનું સેવન કરે, ભલે ઓછા ભક્તિથી પણ, પુરુષ કે સ્ત્રી, તે ખાસ કરીને સ્વર્ગમાં નિવાસ પામે છે.

એષ વિષ્ણુસ્તવાખ્યાતો મૂર્તયો દેવદાનવાન્ । હન્તિ પાતિ શરીરાણિ સૃજત્યન્યાનિ ચાત્મનઃ ।। ૩૧.

આ વિષ્ણુ, જેમ તને વર્ણવ્યો છે, દેવ અને દાનવોના શરીરોનું સંહાર અને રક્ષણ કરે છે અને પોતામાંથી અન્ય સ્વરૂપોનું સર્જન કરે છે.

યુગે યુગે સર્વગોઽયં વેદાન્તે પુરુષો હ્યસૌ । ન હીનબુદ્ધ્યા વક્તવ્યો મનુષ્યોઽયં કદાચન ।। ૩૧.

દરેક યુગમાં, સર્વવ્યાપી પુરુષને વેદાંતમાં ઘોષિત કરવામાં આવ્યો છે; ઓછા સમજવાળા કોઈપણ સમયે તેને માનવ તરીકે કદી કહેવું નહીં.

ય એવં શ્રૃણુયાત્ સર્ગં વૈષ્ણવં પાપનાશનમ્ । સ કીર્તિમિહ સંપ્રાપ્ય સ્વર્ગલોકે મહીયતે ।। ૩૧.

જે આ વૈષ્ણવ સર્જનનો પાપ નાશક વર્ણન સાંભળે છે, તે અહીં કીર્તિ પામે છે અને સ્વર્ગલોકમાં પણ માન પામે છે.

પૂર્વં બ્રહ્માઽવ્યયઃ શુદ્ધઃ પરાદપરસંજ્ઞિતઃ । સ સિસૃક્ષુઃ પ્રજાસ્ત્વાદૌ પાલનં ચ વિચિન્તયત્ ।। ૩૨.

પહેલાં, અવિનાશી અને શુદ્ધ બ્રહ્મા, જે પરમ અને પરાત્પર કહેવાય છે, તેમણે શરૂઆતમાં પ્રજાઓ સર્જવાની અને તેમની રક્ષા કરવાની ઈચ્છા કરી.

તસ્ય ચિન્તયતસ્ત્વઙ્ગાદ્ દક્ષિણાચ્છ્વેતકુણ્ડલઃ । પ્રાદુર્બભૂવ પુરુષઃ શ્વેતમાલ્યાનુલેપનઃ ।। ૩૨.

જ્યારે તેઓ વિચારતા હતા, ત્યારે તેમના શરીરથી, જમણી બાજુએથી, સફેદ કુંડળ, સફેદ માળા અને લિપનથી શોભતો પુરુષ પ્રગટ થયો.

તં દૃષ્ટ્વોવાચ ભગવાંશ્ચતુષ્પાદં વૃષાકૃતિમ્ । પાલયેમાઃ પ્રજાઃ સાધો ત્વં જ્યેષ્ઠો જગતો ભવ ।। ૩૨.

તેને જોઈને ભગવાને કહ્યું: 'હે સાધુ, ચાર પગવાળા વૃષભ સ્વરૂપે આ પ્રજાઓની રક્ષા કર અને જગતમાં સૌથી વડીલો બન.'

ઇત્યુક્તઃ સમવસ્થોઽસૌ ચતુઃપદ્ભ્યાં કૃતે યુગે । ત્રેતાયાં સ સમસ્તૃભ્યાં દ્વે ચૈવ દ્વાપરેઽભવત્ । કલાવેકેન પાદેન પ્રજાઃ પાલયતે પ્રભુઃ ।। ૩૨.

આ રીતે કહ્યા પછી, તે પુરુષ કૃતયુગમાં ચારેય પગ પર સ્થિર રહ્યો; ત્રેતાયુગમાં ત્રણ પગ પર, દ્વાપરયુગમાં બે પગ પર અને કલિયુગમાં એક જ પગથી પ્રજાઓની રક્ષા કરે છે.

ષડ્ભેદો બ્રાહ્મણાનાં સ ત્રિધા ક્ષત્રે વ્યવસ્થિતઃ । દ્વિધા વૈશ્યેકધા શૂદ્રે સ્થિતઃ સર્વગતઃ પ્રભુઃ । રસાતલેષુ સર્વેષુ દ્વીપવર્ષે સ્વયં પ્રભુઃ ।। ૩૨.

બ્રાહ્મણોમાં તે છ રૂપે, ક્ષત્રિયોમાં ત્રણ રૂપે, વૈશ્યમાં બે રૂપે અને શૂદ્રોમાં એક રૂપે સ્થિત છે; ભગવાન સર્વત્ર, સર્વ પાતાળોમાં અને દરેક દ્વીપ-વર્ષમાં વ્યાપક છે.

દ્રવ્યગુણક્રિયાજાતિચતુઃપાદઃ પ્રકીર્તિતઃ । સંહિતાપદક્રમશ્ચૈવ ત્રિશ્રૃઙ્ગોઽસૌ સ્મૃતો બુધૈઃ ।। ૩૨.

પદાર્થ, ગુણ, ક્રિયા અને જાતિ—આ ચારથી તે ચતુષ્પાદ કહેવાય છે; સંહિતાના ક્રમ પ્રમાણે, વિદ્વાનો તેને ત્રિશૃંગ (ત્રણ શીંગ વાળો) કહે છે.

તથા આદ્યન્ત ઓઙ્કાર દ્વિશિરાઃ સપ્તહસ્તવાન્ । ત્રિબદ્ધબદ્ધો વિપ્રાણાં મુખ્યઃ પાલયતે જગત્ ।। ૩૨.

આ રીતે, જે પ્રાચીન અને અનંત 'ઑમ્' સ્વરૂપ છે, બે માથાવાળો અને સાત હાથવાળો છે, ત્રણ પ્રકારના બંધનથી બંધાયેલો છે, તે બ્રાહ્મણોમાં મુખ્ય છે અને આખા જગતનું રક્ષણ કરે છે.

સ ધર્મઃ પીડિતઃ પૂર્વં સોમેનાદ્ભુતકર્મણ । તારાં જિઘૃક્ષતા પત્નીં ભ્રાતુરાઙ્ગિરસસ્ય હ ।। ૩૨.

એ ધર્મ, જેને પહેલા અજાયબ કાર્યોવાળા ચંદ્રદેવે દુઃખ આપ્યો હતો, જે પોતાના ભાઈ અંગિરસની પત્ની તારાને મેળવવા ઈચ્છતો હતો—

સોઽપાયાદ્ ભીષિતસ્તેન બલિના ક્રૂરકર્મણા । અરણ્યં ગહનં ઘોરમાવિવેશ તદા પ્રભુઃ ।। ૩૨.

એ શક્તિશાળી અને ક્રૂર ચંદ્રદેવથી ડરીને, એ ધર્મ ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો અને એક ઘનઘોર અને ભયાનક જંગલમાં પ્રવેશ્યો.

તસ્મિન્ ગતે સુરાઃ સર્વે અસુરાણાં તુ પત્નયઃ । જિઘૃક્ષન્તસ્તદૌકાંસિ બભ્રમુર્ધર્મવઞ્ચિતાઃ । અસુરા અપિ તદ્વચ્ચ સુરવેશ્મનિ બભ્રમુઃ ।। ૩૨.

જ્યારે એ ધર્મ ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો, ત્યારે અસુરોની બધી પત્નીઓ, ધર્મથી વંચિત થઈને, દેવતાઓના ઘર દબાવવા માટે ભટકવા લાગી; અને અસુરો પણ એ જ રીતે દેવતાઓના ઘરમાટે ભટકતા રહ્યા.

નિર્મર્યાદે તથા જાતે ધર્મનાશે ચ પાર્થિવ । દેવાસુરા યુયુધિરે સોમદોષેણ કોપિતાઃ । સ્ત્રીહેતોશ્ચ મહાભાગ વિવિધાયુધપાણયઃ ।। ૩૨.

પૃથ્વીરાજ, જ્યારે વ્યવસ્થા બગડી ગઈ અને ધર્મ નાશ પામ્યો, ત્યારે ચંદ્રદેવના દોષથી અને સ્ત્રી માટે દેવો અને અસુરો ગુસ્સે થઈને વિવિધ શસ્ત્રો લઈને યુદ્ધ કરવા લાગ્યા.

તાન્ દૃષ્ટ્વા યુધ્યતો દેવાનસુરૈઃ સહ કોપિતાન્ । નારદઃ પ્રાહ સંગમ્ય પિત્રે બ્રહ્મણિ હર્ષિતઃ ।। ૩૨.

જ્યારે દેવો અને અસુરો ગુસ્સે થઈને યુદ્ધ કરતા હતા, ત્યારે નારદજી આનંદથી પોતાના પિતા બ્રહ્માજી પાસે ગયા અને એમને કહ્યું.

સ હંસયાનમારુહ્ય સર્વલોકપિતામહઃ । નિવારયામાસ તદા કસ્યાર્થે યુદ્ધમબ્રવીત્ ।। ૩૨.

પછી સર્વલોકના પિતામહ બ્રહ્માજી હંસ પર ચડીને ત્યાં આવ્યા અને બધાને રોકી દીધા અને પૂછ્યું કે આ યુદ્ધ કોણ માટે થઈ રહ્યું છે.

સર્વે શશંસુઃ સોમં તુ સ તુ બુદ્ધ્વા સ્વકં સુતમ્ । પીડનાદપયાતં તુ ગહનં વનમાશ્રિતમ્ ।। ૩૨.

બધાએ કહ્યું કે આ બધું ચંદ્રદેવને કારણે થયું છે; અને બ્રહ્માજીએ સમજ્યું કે પોતાનો પુત્ર દુઃખી થઈને ઘન જંગલમાં છુપાઈ ગયો છે—

તતો બ્રહ્મા યયૌ તત્ર દેવાસુરયુતસ્ત્વરન્ । દદર્શ ચ સુરૈઃ સાર્દ્ધં ચતુષ્પાદં વૃષાકૃતિમ્ । ચરન્તં શશિસઙ્કાશં દૃષ્ટ્વા દેવાનુવાચ હ ।। ૩૨.

પછી બ્રહ્માજી, દેવો અને અસુરો સાથે ઝડપથી ત્યાં ગયા અને દેવતાઓ સાથે ધર્મને ચારે પગવાળા, વૃષભ જેવા, ચાંદની જેવો તેજસ્વી, ફરતો જોઈને દેવોને કહ્યું—

બ્રહ્મા ઉવાચ । અયં મે પ્રથમઃ પુત્રઃ પીડિતઃ શશિના ભૃશમ્ । પત્નીં જિઘૃક્ષતા ભ્રાતુર્દ્ધર્મસંજ્ઞો મહામુનિઃ ।। ૩૨.

બ્રહ્માજી બોલ્યા: આ મારો પહેલો પુત્ર ધર્મ છે, જેને ચંદ્રદેવે બહુ દુઃખ આપ્યું છે, જે પોતાના ભાઈની પત્ની મેળવવા ઈચ્છતો હતો, હે મહામુની.

ઇદાનીં તોષયધ્વં વૈ સર્વ એવ સુરાસુરાઃ । યેન સ્થિતિર્વો ભવતિ સમં દેવાસુરા ઇતિ ।। ૩૨.

હવે, બધા દેવો અને અસુરો, તમે એ ધર્મને પ્રસન્ન કરો, જેથી તમારું સૌનું કલ્યાણ અને સમાન સ્થિતિ જળવાઈ રહે.

તતઃ સર્વે સ્તુતિં ચક્રુસ્તસ્ય દેવસ્ય હર્ષિતાઃ । વિદિત્વા બ્રહ્મણો વાક્યાત્ સંપૂર્ણશશિસન્નિભમ્ ।। ૩૨.

પછી બધા આનંદથી એ દેવની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા, બ્રહ્માજીના વચનથી જાણીને કે એ પૂર્ણ ચંદ્ર જેવો તેજસ્વી છે.

દેવા ઊચુઃ । નમોઽસ્તુ શશિસઙ્કાશ નમસ્તે જગતઃ પતે । નમોઽસ્તુ દેવરૂપાય સ્વર્ગમાર્ગપ્રદર્શક । કર્મમાર્ગસ્વરૂપાય સર્વગાય નમો નમઃ ।। ૩૨.

દેવોએ કહ્યું: ચાંદની જેવા તેજવાળા, જગતના સ્વામી, તમને વંદન છે! દેવરૂપ ધરાવનારા, સ્વર્ગના માર્ગ બતાવનારા, કર્મના માર્ગના સ્વરૂપ, સર્વવ્યાપક, તમને વારંવાર નમન છે!

ત્વયેયં પાલ્યતે પૃથ્વી ત્રૈલોક્યં ચ ત્વયૈવ હિ । જનસ્તપસ્તથા સત્યં ત્વયા સર્વં તુ પાલ્યતે ।। ૩૨.

તમારા દ્વારા જ આ પૃથ્વી અને ત્રણેય લોક સુરક્ષિત છે; માનવલોક, તપલોક અને સત્યલોક બધું જ તમે જ રક્ષો છો.

ન ત્વયા રહિતં કિંચિજ્જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ । વિદ્યતે ત્વદ્વિહીનં તુ સદ્યો નશ્યતિ વૈ જગત્ ।। ૩૨.

જગતમાં ચાલતું કે અચળ કંઈ પણ એવું નથી કે જેમાં તમે ન હો; તમારાથી વિહોણું થયું તો આખું જગત તરત નાશ પામે છે.

ત્વમાત્મા સર્વભૂતાનાં સતાં સત્ત્વસ્વરૂપવાન્ । રાજસાનાં રજસ્ત્વં ચ તામસાનાં તમ એવ ચ ।। ૩૨.

તમે સર્વ જીવોના આત્મા છો, સજ્જનોના સ્વરૂપ છો; રાજસિકોમાં રજોગુણ અને તામસિકોમાં તમોગુણ પણ તમે જ છો.

ચતુષ્પાદો ભવાન્ દેવ ચતુશ્શ્રૃઙ્ગસ્ત્રિલોચનઃ । સપ્તહસ્તસ્ત્રિબન્ધશ્ચ વૃષરૂપ નમોઽસ્તુ તે ।। ૩૨.

દેવ, તમે ચારે પગવાળા, ચાર શીંગાવાળા, ત્રણ આંખવાળા, સાત હાથવાળા, ત્રણ બંધનવાળા, વૃષભ સ્વરૂપ ધરાવનારા છો—તમને વંદન છે!

ત્વયા હીના વયં દેવ સર્વ ઉન્માર્ગવર્ત્તિનઃ । તન્માર્ગં યચ્છ મૂઢાનાં ત્વં હિ નઃ પરમા ગતિઃ ।। ૩૨.

દેવ, તમારા વિના અમે બધા સાચા માર્ગથી ભટકી જઈએ છીએ; અમને સાચા માર્ગે દોરો, કેમ કે તમે જ અમારો પરમ લક્ષ્ય છો.