વરાહપુરાણમ્

સર્વજ્ઞઃ સર્વકર્તા ત્વં સર્વલોકનમસ્કૃતઃ । ત્રૈલોક્યવિશનાચ્ચ ત્વં ભવ વિષ્ણુઃ સનાતનઃ ।। ૩૧.

તું સર્વજ્ઞ, સર્વકર્તા અને ત્રિલોકથી પૂજ્ય છે. તું ત્રિલોકમાં પ્રવેશ કર્યો છે, તેથી તું સનાતન વિષ્ણુ બન.

દેવાનાં સર્વદા કાર્યં કર્ત્તવ્યં બ્રહ્મણસ્તથા । સર્વજ્ઞત્વં ચ ભવતુ તવ દેવ ન સંશયઃ ।। ૩૧.

દેવતાઓ અને બ્રહ્માના બધા કાર્ય તારે હંમેશાં કરવા, અને તારે સર્વજ્ઞતા પ્રાપ્ત થવી—હે દેવ, આમાં કોઈ શંકા નથી.

એવમુક્ત્વા તતો દેવઃ પ્રકૃતિસ્થો બભૂવ હ । વિષ્ણુરપ્યધુના પૂર્વાં બુદ્ધિં સસ્માર ચ પ્રભુઃ ।। ૩૧.

આ રીતે કહીને દેવ પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિર થયા; અને વિષ્ણુ ભગવાને પણ પોતાનું પૂર્વ નિશ્ચય ફરી યાદ કર્યો.

તદા સંચિન્ત્ય ભગવાન્ યોગનિદ્રાં મહાતપાઃ । તસ્યાં સંસ્થાપ્ય ભગવાનિન્દ્રિયાર્થોદ્ભવાઃ પ્રજાઃ । ધ્યાત્વા પરેણ રૂપેણ તતઃ સુષ્વાપ વૈ પ્રભુઃ ।। ૩૧.

ત્યારે મહાત્મા ભગવાને યોગનિદ્રાનો વિચાર કર્યો. પોતાના અંદર ઇન્દ્રિયોથી ઉત્પન્ન થયેલી સર્વ પ્રજાઓને યોગનિદ્રામાં સ્થિર કરી, ભગવાને પોતાના પરમ સ્વરૂપનું ધ્યાન કર્યું અને પછી સુઈ ગયા.

તસ્ય સુપ્તસ્ય જઠરાન્મહત્પદ્મં વિવિઃસૃતમ્ । સપ્તદ્વીપવતી પૃથ્વી સસમુદ્રા સકાનના ।। ૩૧.

તેમના સુતા અવસ્થામાં, તેમના પેટમાંથી એક વિશાળ કમળ ઉગ્યું. એ કમળ પર સાત દ્વીપો, સમુદ્રો અને વનોવાળી પૃથ્વી પ્રગટ થઈ.

તસ્ય રૂપસ્ય વિસ્તારં પાતાલં નાલસંસ્થિતમ્ । કર્ણિકાયાં તથા મેરુસ્તન્મધ્યે બ્રહ્મણો ભવઃ ।। ૩૧.

આ સ્વરૂપનું વિસ્તરણ પાતાળ સુધી ફેલાયું, કમળની ડાળ એ આધાર બની. કમળના મધ્યમાં મેરુ પર્વત અને એના કેન્દ્રમાં બ્રહ્માનું નિવાસસ્થાન હતું.

એવં દૃષ્ટ્વા પરં તસ્ય શરીરસ્ય તુ સંભવમ્ । મુમુચે તચ્છરીરસ્થો વાયુર્વાયું સમં સૃજત્ ।। ૩૧.

આ રીતે ભગવાનના શરીરનું પરમ ઉત્પત્તિસ્થાન જોઈ, તેમના શરીરમાં રહેલો વાયુ બહાર આવ્યો અને ભગવાને સમાન રીતે વાયુનું સર્જન કર્યું.

અવિદ્યાવિજયં ચેમં શઙ્ખરૂપેણ ધારય । અજ્ઞાનચ્છેદનાર્થાય ખઙ્ગં તેઽસ્તુ સદા કરે ।। ૩૧.

અવિદ્યાને જીતવા માટે આ શંખ ધારણ કર, અને અજ્ઞાનને દૂર કરવા માટે તારા હાથમાં હંમેશા ખડગ રહે.

કાલચક્રમિમં ઘોરં ચક્રં ત્વં ધારયાચ્યુત । અધર્મગજઘાતાર્થં ગદાં ધારય કેશવ ।। ૩૧.

આ ભયાનક કાળચક્ર ધારણ કર, અચ્યૂત. અધર્મના હાથીને નાશ કરવા માટે ગદા પણ ધારણ કર, કેશવ.

માલેયં ભૂતમાતા તે કણ્ઠે તિષ્ઠતુ સર્વદા । શ્રીવત્સકૌસ્તુભૌ ચેમૌ ચન્દ્રાદિત્યચ્છલેન હ ।। ૩૧.

ભૂતમાતા માળા તારા ગળે હંમેશા રહે. શ્રીવત્સ અને કૌસ્તુભ રત્ન ચાંદ્ર અને સૂર્યની જેમ તેજસ્વી બની તને શોભે.

મારુતસ્તે ગતિર્વીર ગરુત્માન્ સ ચ કીર્ત્તિતઃ । ત્રૈલોક્યગામિની દેવી લક્ષ્મીસ્તેઽસ્તુ સદાશ્રયે । દ્વાદશી ચ તિથિસ્તેઽસ્તુ કામરૂપી ચ જાયતે ।। ૩૧.

પવન તારો માર્ગ બની રહે, વીર, અને ગરુડ તારો વાહન રહે, જેમ કહેવાયું છે. ત્રણેય લોકમાં વિહાર કરતી દેવી લક્ષ્મી તારો હંમેશા આશ્રય બને. દ્વાદશી તારી તિથિ રહે અને તે ઈચ્છિત સ્વરૂપ ધારણ કરે.

ઘૃતાશનો ભવેદ્યસ્તુ દ્વાદશ્યાં ત્વલ્પરાયણઃ । સ સ્વર્ગવાસી ભવતુ પુમાન્ સ્ત્રી વા વિશેષતઃ ।। ૩૧.

જે વ્યક્તિ દ્વાદશી તિથિએ ઘીનું સેવન કરે, ભલે ઓછા ભક્તિથી પણ, પુરુષ કે સ્ત્રી, તે ખાસ કરીને સ્વર્ગમાં નિવાસ પામે છે.

એષ વિષ્ણુસ્તવાખ્યાતો મૂર્તયો દેવદાનવાન્ । હન્તિ પાતિ શરીરાણિ સૃજત્યન્યાનિ ચાત્મનઃ ।। ૩૧.

આ વિષ્ણુ, જેમ તને વર્ણવ્યો છે, દેવ અને દાનવોના શરીરોનું સંહાર અને રક્ષણ કરે છે અને પોતામાંથી અન્ય સ્વરૂપોનું સર્જન કરે છે.

યુગે યુગે સર્વગોઽયં વેદાન્તે પુરુષો હ્યસૌ । ન હીનબુદ્ધ્યા વક્તવ્યો મનુષ્યોઽયં કદાચન ।। ૩૧.

દરેક યુગમાં, સર્વવ્યાપી પુરુષને વેદાંતમાં ઘોષિત કરવામાં આવ્યો છે; ઓછા સમજવાળા કોઈપણ સમયે તેને માનવ તરીકે કદી કહેવું નહીં.

ય એવં શ્રૃણુયાત્ સર્ગં વૈષ્ણવં પાપનાશનમ્ । સ કીર્તિમિહ સંપ્રાપ્ય સ્વર્ગલોકે મહીયતે ।। ૩૧.

જે આ વૈષ્ણવ સર્જનનો પાપ નાશક વર્ણન સાંભળે છે, તે અહીં કીર્તિ પામે છે અને સ્વર્ગલોકમાં પણ માન પામે છે.

પૂર્વં બ્રહ્માઽવ્યયઃ શુદ્ધઃ પરાદપરસંજ્ઞિતઃ । સ સિસૃક્ષુઃ પ્રજાસ્ત્વાદૌ પાલનં ચ વિચિન્તયત્ ।। ૩૨.

પહેલાં, અવિનાશી અને શુદ્ધ બ્રહ્મા, જે પરમ અને પરાત્પર કહેવાય છે, તેમણે શરૂઆતમાં પ્રજાઓ સર્જવાની અને તેમની રક્ષા કરવાની ઈચ્છા કરી.

તસ્ય ચિન્તયતસ્ત્વઙ્ગાદ્ દક્ષિણાચ્છ્વેતકુણ્ડલઃ । પ્રાદુર્બભૂવ પુરુષઃ શ્વેતમાલ્યાનુલેપનઃ ।। ૩૨.

જ્યારે તેઓ વિચારતા હતા, ત્યારે તેમના શરીરથી, જમણી બાજુએથી, સફેદ કુંડળ, સફેદ માળા અને લિપનથી શોભતો પુરુષ પ્રગટ થયો.

તં દૃષ્ટ્વોવાચ ભગવાંશ્ચતુષ્પાદં વૃષાકૃતિમ્ । પાલયેમાઃ પ્રજાઃ સાધો ત્વં જ્યેષ્ઠો જગતો ભવ ।। ૩૨.

તેને જોઈને ભગવાને કહ્યું: 'હે સાધુ, ચાર પગવાળા વૃષભ સ્વરૂપે આ પ્રજાઓની રક્ષા કર અને જગતમાં સૌથી વડીલો બન.'

ઇત્યુક્તઃ સમવસ્થોઽસૌ ચતુઃપદ્ભ્યાં કૃતે યુગે । ત્રેતાયાં સ સમસ્તૃભ્યાં દ્વે ચૈવ દ્વાપરેઽભવત્ । કલાવેકેન પાદેન પ્રજાઃ પાલયતે પ્રભુઃ ।। ૩૨.

આ રીતે કહ્યા પછી, તે પુરુષ કૃતયુગમાં ચારેય પગ પર સ્થિર રહ્યો; ત્રેતાયુગમાં ત્રણ પગ પર, દ્વાપરયુગમાં બે પગ પર અને કલિયુગમાં એક જ પગથી પ્રજાઓની રક્ષા કરે છે.

ષડ્ભેદો બ્રાહ્મણાનાં સ ત્રિધા ક્ષત્રે વ્યવસ્થિતઃ । દ્વિધા વૈશ્યેકધા શૂદ્રે સ્થિતઃ સર્વગતઃ પ્રભુઃ । રસાતલેષુ સર્વેષુ દ્વીપવર્ષે સ્વયં પ્રભુઃ ।। ૩૨.

બ્રાહ્મણોમાં તે છ રૂપે, ક્ષત્રિયોમાં ત્રણ રૂપે, વૈશ્યમાં બે રૂપે અને શૂદ્રોમાં એક રૂપે સ્થિત છે; ભગવાન સર્વત્ર, સર્વ પાતાળોમાં અને દરેક દ્વીપ-વર્ષમાં વ્યાપક છે.

દ્રવ્યગુણક્રિયાજાતિચતુઃપાદઃ પ્રકીર્તિતઃ । સંહિતાપદક્રમશ્ચૈવ ત્રિશ્રૃઙ્ગોઽસૌ સ્મૃતો બુધૈઃ ।। ૩૨.

પદાર્થ, ગુણ, ક્રિયા અને જાતિ—આ ચારથી તે ચતુષ્પાદ કહેવાય છે; સંહિતાના ક્રમ પ્રમાણે, વિદ્વાનો તેને ત્રિશૃંગ (ત્રણ શીંગ વાળો) કહે છે.

તથા આદ્યન્ત ઓઙ્કાર દ્વિશિરાઃ સપ્તહસ્તવાન્ । ત્રિબદ્ધબદ્ધો વિપ્રાણાં મુખ્યઃ પાલયતે જગત્ ।। ૩૨.

આ રીતે, જે પ્રાચીન અને અનંત 'ઑમ્' સ્વરૂપ છે, બે માથાવાળો અને સાત હાથવાળો છે, ત્રણ પ્રકારના બંધનથી બંધાયેલો છે, તે બ્રાહ્મણોમાં મુખ્ય છે અને આખા જગતનું રક્ષણ કરે છે.

સ ધર્મઃ પીડિતઃ પૂર્વં સોમેનાદ્ભુતકર્મણ । તારાં જિઘૃક્ષતા પત્નીં ભ્રાતુરાઙ્ગિરસસ્ય હ ।। ૩૨.

એ ધર્મ, જેને પહેલા અજાયબ કાર્યોવાળા ચંદ્રદેવે દુઃખ આપ્યો હતો, જે પોતાના ભાઈ અંગિરસની પત્ની તારાને મેળવવા ઈચ્છતો હતો—

સોઽપાયાદ્ ભીષિતસ્તેન બલિના ક્રૂરકર્મણા । અરણ્યં ગહનં ઘોરમાવિવેશ તદા પ્રભુઃ ।। ૩૨.

એ શક્તિશાળી અને ક્રૂર ચંદ્રદેવથી ડરીને, એ ધર્મ ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો અને એક ઘનઘોર અને ભયાનક જંગલમાં પ્રવેશ્યો.

તસ્મિન્ ગતે સુરાઃ સર્વે અસુરાણાં તુ પત્નયઃ । જિઘૃક્ષન્તસ્તદૌકાંસિ બભ્રમુર્ધર્મવઞ્ચિતાઃ । અસુરા અપિ તદ્વચ્ચ સુરવેશ્મનિ બભ્રમુઃ ।। ૩૨.

જ્યારે એ ધર્મ ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો, ત્યારે અસુરોની બધી પત્નીઓ, ધર્મથી વંચિત થઈને, દેવતાઓના ઘર દબાવવા માટે ભટકવા લાગી; અને અસુરો પણ એ જ રીતે દેવતાઓના ઘરમાટે ભટકતા રહ્યા.

નિર્મર્યાદે તથા જાતે ધર્મનાશે ચ પાર્થિવ । દેવાસુરા યુયુધિરે સોમદોષેણ કોપિતાઃ । સ્ત્રીહેતોશ્ચ મહાભાગ વિવિધાયુધપાણયઃ ।। ૩૨.

પૃથ્વીરાજ, જ્યારે વ્યવસ્થા બગડી ગઈ અને ધર્મ નાશ પામ્યો, ત્યારે ચંદ્રદેવના દોષથી અને સ્ત્રી માટે દેવો અને અસુરો ગુસ્સે થઈને વિવિધ શસ્ત્રો લઈને યુદ્ધ કરવા લાગ્યા.

તાન્ દૃષ્ટ્વા યુધ્યતો દેવાનસુરૈઃ સહ કોપિતાન્ । નારદઃ પ્રાહ સંગમ્ય પિત્રે બ્રહ્મણિ હર્ષિતઃ ।। ૩૨.

જ્યારે દેવો અને અસુરો ગુસ્સે થઈને યુદ્ધ કરતા હતા, ત્યારે નારદજી આનંદથી પોતાના પિતા બ્રહ્માજી પાસે ગયા અને એમને કહ્યું.

સ હંસયાનમારુહ્ય સર્વલોકપિતામહઃ । નિવારયામાસ તદા કસ્યાર્થે યુદ્ધમબ્રવીત્ ।। ૩૨.

પછી સર્વલોકના પિતામહ બ્રહ્માજી હંસ પર ચડીને ત્યાં આવ્યા અને બધાને રોકી દીધા અને પૂછ્યું કે આ યુદ્ધ કોણ માટે થઈ રહ્યું છે.

સર્વે શશંસુઃ સોમં તુ સ તુ બુદ્ધ્વા સ્વકં સુતમ્ । પીડનાદપયાતં તુ ગહનં વનમાશ્રિતમ્ ।। ૩૨.

બધાએ કહ્યું કે આ બધું ચંદ્રદેવને કારણે થયું છે; અને બ્રહ્માજીએ સમજ્યું કે પોતાનો પુત્ર દુઃખી થઈને ઘન જંગલમાં છુપાઈ ગયો છે—