વરાહપુરાણમ્

સર્વસ્ય જગતઃ સૃષ્ટિરેષૈવ પ્રભુધર્મતઃ । એતન્મે પ્રાકૃતં જન્મ યન્માં પૃચ્છસિ પાર્થિવ ।। ૩.

દેવના નિયમથી આખા જગતની સર્જન આવી રીતે થાય છે; રાજા, તું જે મારા જન્મ વિશે પૂછ્યો, એ મારું સ્વાભાવિક જન્મ છે.

તસ્માન્નારાયણં ધ્યાત્વા પ્રાપ્તોઽસ્મિ પરતો નૃપ । તસ્માત્ ત્વમપિ રાજેન્દ્ર ભવ વિષ્ણુપરાયણઃ ।। ૩.

હું નારાયણનું ધ્યાન કરીને પરમ અવસ્થાને પામ્યો છું, રાજા; તેથી, હે રાજાધિરાજ, તું પણ વિષ્ણુમાં મન લગાડ.

ધરણ્યુવાચ । યોઽસૌ નારાયણો દેવઃ પરમાત્મા સનાતનઃ । ભગવન્ સર્વભાવેન ઉતાહો નેતિ શંસ મે ।। ૪.

ધરાએ પૂછ્યું: જે નારાયણ પરમાત્મા અને શાશ્વત છે, હે ભગવાન, શું તેને સર્વ હૃદયથી ભજવું જોઈએ કે નહીં? કૃપા કરીને સાચું કહો.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । મત્સ્યઃ કૂર્મો વરાહશ્ચ નરસિંહોઽથ વામનઃ । રામો રામશ્ચ કૃષ્ણશ્ચ બુદ્ધઃ કલ્કી ચ તે દશ ।। ૪.

શ્રીવરાહે કહ્યું: મત્સ્ય, કૂર્મ, વરાહ, નરસિંહ, વામન, રામ, પરશુરામ, કૃષ્ણ, બુદ્ધ અને કલ્કિ—આ એના દસ અવતાર છે.

ઇત્યેતાઃ કથિતાસ્તસ્ય મૂર્ત્તયો ભૂતધારિણિ । દર્શનં પ્રાપ્તુમિચ્છૂનાં સોપાનાનીવ શોભતે ।। ૪.

હે જીવધારિણી, એના આ સ્વરૂપો દર્શન ઇચ્છનાર માટે પગથિયાં જેવાં છે, જે સુંદર રીતે તેજ આપે છે.

યત્ તસ્ય પરમં રૂપં તન્ન પશ્યન્તિ દેવતાઃ । અસ્મદાદિસ્વરૂપેણ પૂરયન્તિ તતો ધૃતિમ્ ।। ૪.

એનું પરમ સ્વરૂપ દેવતાઓ પણ જોઈ શકતા નથી; તેઓ અમારા જેવા સ્વરૂપોથી પોતાને તાકાત આપે છે.

બ્રહ્મા ભગવતો મૂર્ત્યા રજસસ્તમસસ્તથા । યાભિઃ સંસ્થાપ્યતે વિશ્વં સ્થિતૌ સંચાલ્યતે ચ હ ।। ૪.

બ્રહ્મા ભગવાનના સ્વરૂપથી અને રજસ તથા તમસથી જગતની સ્થાપના અને ગતિ કરે છે.

ત્વમેકા તસ્ય દેવસ્ય મૂર્તિરાદ્યા ધરાધરે । દ્વિતીયા સલિલં મૂર્તિસ્તૃતીયા તૈજસી સ્મૃતા ।। ૪.

હે ધરાધર, તું એ દેવનું પ્રથમ સ્વરૂપ છે; બીજું સ્વરૂપ પાણી છે અને ત્રીજું અગ્નિ કહેવાય છે.

ચતુર્થી વાયુમૂર્તિઃ સ્યાદાકાશાખ્યા તુ પઞ્ચમી । એતાસ્તુ મૂરત્યસ્તસ્ય ક્ષેત્રજ્ઞત્વં હિ મદ્ધિયામ્ । મૂર્ત્તિત્રયં તથા તસ્ય ઇત્યેતાશ્ચાષ્ટમૂર્તયઃ ।। ૪.

ચોથું સ્વરૂપ વાયુ છે અને પાંચમું આકાશ કહેવાય છે; આ એના સ્વરૂપો છે અને ક્ષેત્રજ્ઞ એટલે મારું જ્ઞાન છે. આ રીતે ત્રણ સ્વરૂપો અને આટલી આઠ સ્વરૂપો ગણાય છે.

આભિવ્યપ્તિમિદં સર્વં જગન્નારાયણેન હ । ઇત્યેતત્ કથિતં દેવિ કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ ।। ૪.

આ આખું જગત નારાયણથી વ્યાપ્ત છે; હે દેવી, મેં તને આ કહ્યું છે—હવે તને બીજું શું સાંભળવું છે?

ધરણ્યુવાચ । નારદેનૈવમુક્તસ્તુ તદા રાજા પ્રિયવ્રતઃ । કૃતવાન્ કિં મમાચક્ષ્વ પ્રસાદાત્ પરમેશ્વર ।। ૪.

ધરાએ પૂછ્યું: નારદે આમ કહ્યું ત્યારે રાજા પ્રિયવ્રતે પછી શું કર્યું? હે પરમેશ્વર, કૃપા કરીને મને કહો.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । ભવતીં સપ્તધા કૃત્વા પુત્રાણાં ચ પ્રદાય સઃ । પ્રિયવ્રતસ્તપસ્તેપે નારદાચ્છ્રુતવિસ્મયઃ ।। ૪.

શ્રીવરાહે કહ્યું: તેણે તને સાત ભાગમાં વિભાજિત કરી પોતાના પુત્રોને આપી, અને નારદના વચનોથી આશ્ચર્યચકિત થઈ પ્રિયવ્રતે તપ કર્યો.

નારાયણાત્મકં બ્રહ્મ પરં જપ્ત્વા સ્વયંભુવઃ । તતસ્તુષ્ટમનાઃ પારં પરં નિર્વાણમાપ્તવાન્ ।। ૪.

નારાયણરૂપ પરમ બ્રહ્મનો જપ કરીને, સ્વયંભુએ પ્રસન્ન મનથી પરમ શાંતિ અને મોક્ષ પ્રાપ્ત કર્યો.

શ્રૃણુ ચાન્યદ્ વરારોહે યદ્ વૃત્તં પરમેષ્ઠિનઃ । આરાધનાય યતતઃ પુરાકાલે નૃપસ્ય હ ।। ૪.

હે સુંદર વદનાવાળી, હવે તું બીજું એક પ્રસંગ સાંભળ, જેમાં પ્રાચીન સમયમાં એક રાજાએ પરમેશ્ઠીનું પૂજન કરવા માટે પ્રયત્ન કર્યો હતો.

આસીદશ્વશિરા નામ રાજા પરમધાર્મિકઃ । સોઽશ્વમેધેન યજ્ઞેન યષ્ટ્વા સુબહુદક્ષિણઃ ।। ૪.

અશ્વશિરા નામે એક રાજા હતો, જે અત્યંત ધર્મનિષ્ઠ હતો. તેણે અશ્વમેધ યજ્ઞ કર્યો અને અનેક દાન આપ્યા.

સ્નાતશ્ચાવભૃથે સોઽથ બ્રાહ્મણૈઃ પરિવારિતઃ । યાવદાસ્તે સ રાજર્ષિસ્તાવદ્ યોગિવરો મુનિઃ । આયયૌ કપિલઃ શ્રીમાન્ જૈગીષવ્યશ્ચ યોગિરાટ્ ।। ૪.

યજ્ઞ પૂર્ણ થયા પછી, રાજાએ અવભૃથસ્નાન કર્યું અને બ્રાહ્મણો દ્વારા ઘેરાયેલો બેઠો રહ્યો. એ સમયે યોગીશ્રેષ્ઠ કપિલ અને યોગીઓમાં શ્રેષ્ઠ, તેજસ્વી જયગીષવ્ય ત્યાં આવ્યા.

તતસ્ત્વરિતમુત્થાય સ રાજા સ્વાગતક્રિયામ્ । ચકાર પરયા યુક્તઃ સ મુદા રાજસત્તમઃ ।। ૪.

પછી એ રાજા તરત જ ઊભો થયો અને ખૂબ આનંદથી મહેમાનગતિની વિધિ કરી.

તાવર્ચ્ચિતાવાસનગૌ દૃષ્ટ્વા રાજા મહાબલઃ । પપ્રચ્છ તૌ તિગ્મધિયૌ યોગજ્ઞૌ સ્વેચ્છયાગતૌ ।। ૪.

રાજાએ જોયું કે બંને મહાન યોગીઓનું સન્માન થયું છે અને તેઓ બેઠા છે, ત્યારે એ શક્તિશાળી રાજાએ, તેજસ્વી અને યોગવિદ્યામાં પારંગત એવા બંને મહાત્માઓને, જે પોતાની ઈચ્છાથી આવ્યા હતા, પ્રશ્ન કર્યો.

ભવન્તૌ સંશયં વિપ્રૌ પૃચ્છામિ પુરુષોત્તમૌ । કથમારાધયેદ્ દેવં હરિં નારાયણં પરમ્ ।। ૪.

હે મહાન વિદ્વાનોએ, હું તમને એક પ્રશ્ન પૂછું છું—કેવી રીતે પરમ નારાયણ, હરિની આરાધના કરવી?

વિપ્રાવૂચતુઃ । ક એષ પ્રોચ્યતે રાજંસ્ત્વયા નારાયણો ગુરુઃ । આવાં નારાયણૌ દ્વૌ તુ ત્વત્પ્રત્યક્ષગતૌ નૃપ ।। ૪.

બ્રાહ્મણોએ કહ્યું: હે રાજા, જેને તું નારાયણ ગુરુ કહે છે, અમે બંને તારા સામે પ્રગટ થયેલા નારાયણ છીએ.

અશ્વશિરા ઉવાચ । ભવન્તૌ બ્રાહ્મણૌ સિદ્ધૌ તપસા દગ્ધકિલ્બિષૌ । કથં નારાયણાવાવામિતિ વાક્યમથેરિતમ્ ।। ૪.

અશ્વશિરાએ કહ્યું: તમે બંને બ્રાહ્મણો તપથી સિદ્ધ અને પાપથી મુક્ત છો, તો તમે પોતાને નારાયણ કેમ કહો છો? આ વાત મને સમજાતી નથી.

શઙ્ખચક્રગદાપાણિઃ પીતવાસા જનાર્દનઃ । ગરુડસ્થો મહાદેવઃ કસ્તસ્ય સદૃશો ભુવિ ।। ૪.

શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર, પીળા વસ્ત્રો પહેરનાર, ગરુડ પર બેસનાર જનાર્દન મહાદેવ છે—પૃથ્વી પર એના સમાન બીજો કોણ છે?

તસ્ય રાજ્ઞો વચઃ શ્રુત્વા તૌ વિપ્રૌ સંશિતવ્રતૌ । જહસતુઃ પશ્ય વિષ્ણું રાજન્નિતિ જજલ્પતુઃ ।। ૪.

રાજાના આ વચન સાંભળીને, બંને બ્રાહ્મણો, જે પ્રતિજ્ઞામાં અડગ હતા, હસ્યા અને કહ્યું: 'હે રાજા, વિષ્ણુને જો.'

એવમુક્ત્વા સ કપિલઃ સ્વયં વિષ્ણુર્બભૂવ હ । જૈગીષવ્યશ્ચ ગરુડસ્તત્ક્ષણાત્ સમજાયત ।। ૪.

આવું કહીને કપિલ પોતે વિષ્ણુ બની ગયા અને જયગીષવ્ય તરત જ ગરુડ બની ગયા.

તતો હાહાકૃતં ત્વાસીત્ તત્ક્ષણાદ્ રાજમણ્ડલમ્ । દૃષ્ટ્વા નારાયણં દેવં ગરુડસ્થં સનાતનમ્ ।। ૪.

ત્યાં જ રાજાના સભામાં આશ્ચર્યના ઉદ્ગાર ઉઠ્યા, કારણ કે સૌએ ગરુડ પર બિરાજમાન શાશ્વત નારાયણ દેવને જોયા.

કૃતાઞ્જલિપુટો ભૂત્વા તતો રાજા મહાયશાઃ । ઉવાચ શામ્યતાં વિપ્રૌ નાયં વિષ્ણુરથેદૃશઃ ।। ૪.

પછી મહાયશસ્વી રાજાએ હાથ જોડીને કહ્યું: 'હે વિદ્વાનો, શાંતિ રાખો; આ વિષ્ણુ એ રીતે નથી જેમ આપણે જાણીએ છીએ.'

યસ્ય બ્રહ્મા સમુત્પન્નો નાભિપઙ્કજમધ્યતઃ । તસ્માચ્ચ બ્રહ્મણો રુદ્રઃ સ વિષ્ણુઃ પરમેશ્વરઃ ।। ૪.

જેના નાભિમાંથી કમળમાંથી બ્રહ્મા જન્મ્યા અને બ્રહ્માથી રુદ્ર ઉત્પન્ન થયા—એ વિષ્ણુ પરમેશ્વર છે.

ઇતિ રાજવચઃ શ્રુત્વા તદા તૌ મુનિપુંગવૌ । ચક્રતુઃ પરમાં માયાં યોગમાયાં વિશેષતઃ ।। ૪.

રાજાના આ વચન સાંભળીને, બંને મહાન ઋષિએ ત્યારે પરમ યોગમાયાનો પ્રયોગ કર્યો.

કપિલઃ પદ્મનાભસ્તુ જૈગીષવ્યઃ પ્રજાપતિઃ । કમલસ્થો બભૌ હ્રસ્વસ્તસ્ય ચાઙ્કે કુમારકઃ ।। ૪.

કપિલ પદ્મનાભ બન્યા, જયગીષવ્ય પ્રજાપતિ બન્યા; કમળ પર બિરાજમાન તેઓ તેજથી પ્રકાશિત થયા અને તેમના ગોદમાં એક નાનકડું બાળક દેખાયું.