વરાહપુરાણમ્

એકામિન્દ્રાય સ પ્રાદાદગ્નયેઽન્યાં યમાય ચ । નિર્ઋતાય ચ દેવાય વરુણાય મહાત્મને ।। ૨૯.

એમાં એક કન્યા ઇન્દ્રને, બીજી અગ્નિને, એક યમને, એક નિૃતીને અને એક મહાત્મા વરુણને આપી.

વાયવે ધનદેશાય ઈશાનાય ચ સુવ્રત । ઊર્દ્ધ્વાં સ્વયમધિષ્ઠાય શેષાયાધો વ્યવસ્થિતામ્ ।। ૨૯.

બીજી કન્યાઓ વાયુ, કુબેર અને ઈશાનને આપી, હે સુવ્રત; બ્રહ્માએ પોતે ઉપરની દિશા સંભાળી અને નીચેની દિશા શેષને આપી.

એવં દત્ત્વા પુનર્બ્રહ્મા તિથિં પ્રાદાદ્ દિશાં પુનઃ । દશમીં ભર્તૃનામ્નસ્તુ દધ્યન્નં ભોજનં પ્રભુઃ ।। ૨૯.

આ રીતે આપ્યા પછી, બ્રહ્માએ દિશાઓને ફરીથી એક તિથિ આપી—પતિઓના નામે દશમી, અને દહીં-ભાત તેમનું ભોજન નક્કી કર્યું.

તતઃ પ્રભૃતિ તા દેવ્યઃ સેન્દ્રાદ્યાઃ પરિકીર્તિતાઃ । દશમી ચ તિથિસ્તાસામતીવ દયિતાભવત્ ।। ૨૯.

ત્યાંથી એ દેવીઓ, ઇન્દ્ર અને અન્ય દેવતાઓ સાથે પ્રસિદ્ધ થઈ, અને દશમી તિથિ તેમને ખૂબ જ પ્રિય બની.

તસ્યાં દધ્યાશનો યસ્તુ સુવ્રતી ભવતે નરઃ । તસ્ય પાપક્ષયં તાસ્તુ કુર્વન્ત્યહરહર્નૃપ ।। ૨૯.

જે મનુષ્ય એ દિવસે દહીં-ભાત ખાય છે અને નિયમિત રહે છે, હે રાજા, એ દેવીઓ રોજે રોજ તેના પાપો દૂર કરે છે.

યશ્ચૈતચ્છૃણુયાજ્જન્મ દિશાં નિયતમાનસઃ । સ પ્રતિષ્ઠામવાપ્નોતિ બ્રહ્મલોકે ન સંશયઃ ।। ૨૯.

જે કોઈ મન એકાગ્ર રાખીને દિશાઓના જન્મની આ વાર્તા સાંભળે છે, તે નિશ્ચિતપણે બ્રહ્માના લોકમાં સ્થિર સ્થાન પામે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

મહાતપા ઉવાચ । શ્રૃણુ ચાન્યાં વસુપતેરુત્પત્તિં પાપનાશિનીમ્ । યથા વાયુઃ શરીરસ્થો ધનદઃ સંબભૂવ હ ।। ૩૦.

મહાતપાએ કહ્યું: હવે તું ધનના સ્વામીની બીજી જન્મકથા પણ સાંભળ, જે પાપોનો નાશ કરે છે. કેવી રીતે વાયુ, શરીરમાં રહી, ધનની આપનાર બન્યા તે હું કહું છું.

આદ્યં શરીરં યત્ તસ્મિન્ વાયુરન્તઃ સ્થિતોઽભવત્ । પ્રયોજનાન્મૂર્ત્તિમત્ત્વમાદિષ્ટં ક્ષેત્રદેવતા ।। ૩૦.

પ્રથમ જે શરીરમાં વાયુ અંદર વસ્યા હતા, તે ખાસ હેતુથી, દેહધારી સ્વરૂપે, ક્ષેત્રના દેવતા તરીકે નિમાયા.

તત્ર મૂર્ત્તસ્ય વાયોસ્તુ ઉત્પત્તિઃ કીર્ત્ત્યયે મયા । તાં શ્રૃણુષ્વ મહાભાગ કથ્યમાનાં મયાનઘ ।। ૩૦.

ત્યાં દેહધારી વાયુની ઉત્પત્તિ કેવી થઈ તે હું હવે તારી માટે કહું છું, મહાભાગ્યશાળી! તું ધ્યાનથી સાંભળ, પાપરહિત!

બ્રહ્મણઃ સૃષ્ટિકામસ્ય મુખાદ્ વાયુર્વિનિર્યયૌ । પ્રચણ્ડશર્કરાવર્ષી તં બ્રહ્મા પ્રત્યષેધયત્ । મૂર્ત્તો ભવસ્વ શાન્તશ્ચ તત્રોક્તો મૂર્ત્તિમાન્ ભવત્ ।। ૩૦.

બ્રહ્માએ સર્જન કરવાની ઈચ્છાથી પોતાના મોઢામાંથી વાયુને ઉત્પન્ન કર્યા. તે વાયુ અત્યંત પ્રચંડ અને કંકરવર્ષાવાળો હતો. ત્યારે બ્રહ્માએ તેને રોકી કહ્યું: 'તું દેહધારી અને શાંત બન.' તેથી તે દેહધારી બન્યા.

સર્વેષાં ચૈવ દેવાનાં યદ્ વિત્તં ફલમેવ ચ । તત્સર્વં પાહિ યેનોક્તં તસ્માદ્ ધનપતિર્ભવત્ ।। ૩૦.

બધા દેવતાઓનું જે ધન અને ફળ છે, તે બધું તું રક્ષે—આ આજ્ઞાથી તું ધનના સ્વામી બન.

તસ્ય બ્રહ્મા દદૌ તુષ્ટસ્તિથિમેકાદશીં પ્રભુઃ । તસ્યામનગ્નિપક્વાશી યો ભવેન્નિયતઃ શુચિઃ ।। ૩૦.

બ્રહ્માએ પ્રસન્ન થઈને તેને એકાદશીનું વ્રત આપ્યું. જે કોઈ એ દિવસે નિયમિત અને શુદ્ધ રહીને અગ્નિ વિના પકાવેલું ખાય છે—

તસ્યાશુ ધનદો દેવસ્તુષ્ટઃ સર્વં પ્રયચ્છતિ । એષા ધનપતેર્મૂર્તિઃ સર્વકિલ્બિષનાશિની ।। ૩૦.

તેને ધનદેવ પ્રસન્ન થઈને તરત જ બધું આપે છે. આ ધનપતિનું સ્વરૂપ છે, જે સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે.

ય એતાં શ્રૃણુયાદ્ ભક્ત્યા પુરુષઃ પઠતેઽપિ વા । સર્વકામમવાપ્નોતિ સ્વર્ગલોકં ચ ગચ્છતિ ।। ૩૦.

જે પુરુષ આ કથા ભક્તિપૂર્વક સાંભળે કે વાંચે છે, તે સર્વ ઇચ્છાઓ પ્રાપ્ત કરે છે અને સ્વર્ગલોકમાં જાય છે.

મહાતપા ઉવાચ । મનોર્નામ મનુત્વં ચ યદેતત્ પઠ્યતે કિલ । પ્રયોજનવશાદ્ વિષ્ણુરસાવેવ તુ મૂર્ત્તિમાન્ ।। ૩૧.

મહાતપાએ કહ્યું: જે મનુ તરીકે ઓળખાય છે અને મનુપદ કહેવાય છે, તે પણ જરૂરિયાતથી, એ જ વિષ્ણુ દેહધારી બન્યા હતા.

યોઽસૌ નારાયણો દેવઃ પરાત્ પરતરો નૃપ । તસ્ય ચિન્તા સમુત્પન્ના સૃષ્ટિં પ્રતિ નરોત્તમ ।। ૩૧.

જે નારાયણ દેવ સર્વથી ઊંચા છે, હે રાજન, તેમને સર્જન વિશે વિચાર આવ્યો, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ.

સૃષ્ટા ચેયં મયા સૃષ્ટિઃ પાલનીયા મયૈવ હ । કર્મકાણ્ડં ત્વમૂર્ત્તેન કર્તું નૈવેહ શક્યતે । તસ્માન્મૂર્ત્તિં સૃજામ્યેકાં યયા પાલ્યમિદં જગત્ ।। ૩૧.

આ સર્જન મેં કર્યું છે, તેને હું જ સંભાળવું જોઈએ. પણ દેહ વિના કર્મકાંડ શક્ય નથી. તેથી હું એક દેહધારી સ્વરૂપ બનાવું છું, જેના દ્વારા આ જગતનું પાલન થાય.

એવં ચિન્તયતસ્તસ્ય સત્યાભિધ્યાયિનો નૃપ । પ્રાક્સૃષ્ટિજાતં રાજન્ વૈ મૂર્ત્તિમત્ તત્પુરો બભૌ ।। ૩૧.

જ્યારે એ સાચી ભાવનાથી વિચારી રહ્યા હતા, ત્યારે તેમની સામે સર્જન પહેલાં જન્મેલો દેહધારી પુરુષ દેખાયો.

પુરોભૂતે તતસ્તસ્મિન્ દેવો નારાયણઃ સ્વયમ્ । પ્રવિશન્તં દદર્શાથ ત્રૈલોક્યં તસ્ય દેહતઃ ।। ૩૧.

જ્યારે એ પુરુષ સામે ઊભો રહ્યો, ત્યારે નારાયણ દેવએ જોયું કે એ પોતાના દેહમાંથી ત્રિલોકમાં પ્રવેશી રહ્યો છે.

તતઃ સસ્માર ભગવાન્ વરદાનં પુરાતનમ્ । વાગાદીનાં તતસ્તુષ્ટઃ પ્રાદાત્ તસ્ય પુનર્વરમ્ ।। ૩૧.

પછી ભગવાને જૂનું વરદાન યાદ કર્યું અને તેની વાણી તથા ગુણોથી પ્રસન્ન થઈ ફરીથી તેને વરદાન આપ્યું.

સર્વજ્ઞઃ સર્વકર્તા ત્વં સર્વલોકનમસ્કૃતઃ । ત્રૈલોક્યવિશનાચ્ચ ત્વં ભવ વિષ્ણુઃ સનાતનઃ ।। ૩૧.

તું સર્વજ્ઞ, સર્વકર્તા અને ત્રિલોકથી પૂજ્ય છે. તું ત્રિલોકમાં પ્રવેશ કર્યો છે, તેથી તું સનાતન વિષ્ણુ બન.

દેવાનાં સર્વદા કાર્યં કર્ત્તવ્યં બ્રહ્મણસ્તથા । સર્વજ્ઞત્વં ચ ભવતુ તવ દેવ ન સંશયઃ ।। ૩૧.

દેવતાઓ અને બ્રહ્માના બધા કાર્ય તારે હંમેશાં કરવા, અને તારે સર્વજ્ઞતા પ્રાપ્ત થવી—હે દેવ, આમાં કોઈ શંકા નથી.

એવમુક્ત્વા તતો દેવઃ પ્રકૃતિસ્થો બભૂવ હ । વિષ્ણુરપ્યધુના પૂર્વાં બુદ્ધિં સસ્માર ચ પ્રભુઃ ।। ૩૧.

આ રીતે કહીને દેવ પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિર થયા; અને વિષ્ણુ ભગવાને પણ પોતાનું પૂર્વ નિશ્ચય ફરી યાદ કર્યો.

તદા સંચિન્ત્ય ભગવાન્ યોગનિદ્રાં મહાતપાઃ । તસ્યાં સંસ્થાપ્ય ભગવાનિન્દ્રિયાર્થોદ્ભવાઃ પ્રજાઃ । ધ્યાત્વા પરેણ રૂપેણ તતઃ સુષ્વાપ વૈ પ્રભુઃ ।। ૩૧.

ત્યારે મહાત્મા ભગવાને યોગનિદ્રાનો વિચાર કર્યો. પોતાના અંદર ઇન્દ્રિયોથી ઉત્પન્ન થયેલી સર્વ પ્રજાઓને યોગનિદ્રામાં સ્થિર કરી, ભગવાને પોતાના પરમ સ્વરૂપનું ધ્યાન કર્યું અને પછી સુઈ ગયા.

તસ્ય સુપ્તસ્ય જઠરાન્મહત્પદ્મં વિવિઃસૃતમ્ । સપ્તદ્વીપવતી પૃથ્વી સસમુદ્રા સકાનના ।। ૩૧.

તેમના સુતા અવસ્થામાં, તેમના પેટમાંથી એક વિશાળ કમળ ઉગ્યું. એ કમળ પર સાત દ્વીપો, સમુદ્રો અને વનોવાળી પૃથ્વી પ્રગટ થઈ.

તસ્ય રૂપસ્ય વિસ્તારં પાતાલં નાલસંસ્થિતમ્ । કર્ણિકાયાં તથા મેરુસ્તન્મધ્યે બ્રહ્મણો ભવઃ ।। ૩૧.

આ સ્વરૂપનું વિસ્તરણ પાતાળ સુધી ફેલાયું, કમળની ડાળ એ આધાર બની. કમળના મધ્યમાં મેરુ પર્વત અને એના કેન્દ્રમાં બ્રહ્માનું નિવાસસ્થાન હતું.

એવં દૃષ્ટ્વા પરં તસ્ય શરીરસ્ય તુ સંભવમ્ । મુમુચે તચ્છરીરસ્થો વાયુર્વાયું સમં સૃજત્ ।। ૩૧.

આ રીતે ભગવાનના શરીરનું પરમ ઉત્પત્તિસ્થાન જોઈ, તેમના શરીરમાં રહેલો વાયુ બહાર આવ્યો અને ભગવાને સમાન રીતે વાયુનું સર્જન કર્યું.

અવિદ્યાવિજયં ચેમં શઙ્ખરૂપેણ ધારય । અજ્ઞાનચ્છેદનાર્થાય ખઙ્ગં તેઽસ્તુ સદા કરે ।। ૩૧.

અવિદ્યાને જીતવા માટે આ શંખ ધારણ કર, અને અજ્ઞાનને દૂર કરવા માટે તારા હાથમાં હંમેશા ખડગ રહે.

કાલચક્રમિમં ઘોરં ચક્રં ત્વં ધારયાચ્યુત । અધર્મગજઘાતાર્થં ગદાં ધારય કેશવ ।। ૩૧.

આ ભયાનક કાળચક્ર ધારણ કર, અચ્યૂત. અધર્મના હાથીને નાશ કરવા માટે ગદા પણ ધારણ કર, કેશવ.