વરાહપુરાણમ્

બ્રહ્મણઃ સૃજતઃ સૃષ્ટિમાદિસર્ગે સમુત્થિતે । ચિન્તાભૂન્મહતી કો મે પ્રજાઃ સૃષ્ટા ધરિષ્યતિ ।। ૨૯.

જ્યારે બ્રહ્મા સર્જનના આરંભે જગતની રચના કરી રહ્યા હતા, ત્યારે તેમના મનમાં મોટો વિચાર આવ્યો: 'મારા સર્જેલા પ્રજાઓમાં કોણ તેમને વહન કરશે?'

એવં ચિન્તયતસ્તસ્ય અવકાશં પ્રજાસ્વિહ । પ્રાદુર્બભૂવુઃ શ્રોત્રેભ્યઃ દશ કન્યા મહાપ્રભાઃ ।। ૨૯.

જ્યારે તેઓ એમ વિચારી રહ્યા હતા, ત્યારે તેમના કાનમાંથી દસ તેજસ્વી કન્યાઓ પ્રગટ થઈ, જે પ્રજાઓને સ્થાન આપનાર હતી.

પૂર્વા ચ દક્ષિણા ચૈવ પ્રતીચી ચોત્તરા તથા । ઊર્ધ્વાઽધરા ચ ષણ્મુખ્યાઃ કન્યા હ્યાસંસ્તદા નૃપ ।। ૨૯.

તેમાં પૂર્વ, દક્ષિણ, પશ્ચિમ અને ઉત્તર દિશા, તેમજ ઉપર અને નીચે—આ છ મુખ્ય કન્યાઓ તે સમયે હતી, હે રાજા.

અન્યાશ્ચતસ્ત્રસ્તેષાં તુ કન્યાઃ પરમશોભનાઃ । રૂપસ્વિન્યો મહાભાગા ગામ્ભીર્યેણ સમન્વિતાઃ ।। ૨૯.

બાકીની ચાર કન્યાઓ ખૂબ જ સુંદર, રૂપવતી, ભાગ્યશાળી અને ગંભીર સ્વભાવ ધરાવતી હતી.

તા ઊચુઃ પ્રણયાદ્ દેવં પ્રજાપતિમકલ્મષમ્ । અવકાશં તુ નો દેહિ દેવદેવ પ્રજાપતે ।। ૨૯.

એ કન્યાઓ પ્રેમપૂર્વક પાપરહિત પ્રજાપતિને કહ્યું: 'હે દેવદેવ, હે પ્રજાપતિ, અમને પણ સ્થાન આપો.'

યત્ર તિષ્ઠામહે સર્વા ભર્તૃભિઃ સહિતાઃ સુખમ્ । પતયશ્ચ મહાભાગા દેહિ નોઽવ્યક્તસંભવ ।। ૨૯.

'જ્યાં અમે સૌ અમારા પતિઓ સાથે સુખથી રહી શકીએ; અને અમને મહાન પતિઓ પણ આપો, હે સર્વના આધાર.'

બ્રહ્મોવાચ । બ્રહ્માણ્ડમેતત્ સુશ્રોણ્યઃ શતકોટિપ્રવિસ્તરમ્ । તસ્યાન્તે સ્વેચ્છયા ભદ્રા ઉષ્યતાં મા વિલમ્બત ।। ૨૯.

બ્રહ્મા બોલ્યા: 'હે સુંદર કટિવાળી કન્યાઓ, આ બ્રહ્માંડ કરોડો યોજન જેટલું વિશાળ છે; તેના અંતે, હે શુભે, તમારી ઈચ્છા મુજબ રહો, વિલંબ ન કરો.'

ભર્તૄંશ્ચ વઃ પ્રયચ્છામિ સૃષ્ટ્વા રૂપસ્વિનોઽનઘાઃ । યથેષ્ટં ગમ્યતાં દેશો યસ્યા યો રોચતેઽધુના ।। ૨૯.

'હું પણ તમારે માટે રૂપવંત, પાપરહિત પતિઓ સર્જી આપીશ. હવે જે-જેને જે સ્થાન ગમે ત્યાં જઈ શકો.'

એવમુક્તાશ્ચ તાઃ સર્વા યથેષ્ટં પ્રયયુસ્તદા । બ્રહ્માપિ સસૃજે તૂર્ણં લોકપાલાન્ મહાબલાન્ ।। ૨૯.

આ રીતે કહ્યું ત્યારે, બધી કન્યાઓ પોતાની ઈચ્છા પ્રમાણે ગઈ, અને બ્રહ્માએ તરત જ શક્તિશાળી લોકપાલો સર્જ્યા.

સૃષ્ટ્વા તુ લોકપાલાંસ્તુ તાઃ કન્યાઃ પુનરાહ્વયત્ । વિવાહં કારયામાસ બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ।। ૨૯.

લોકપાલોને સર્જ્યા પછી, બ્રહ્માએ ફરીથી એ કન્યાઓને બોલાવી, અને બધાના લગ્ન કરાવ્યા, કારણ કે બ્રહ્મા સર્વના પિતામહ છે.

એકામિન્દ્રાય સ પ્રાદાદગ્નયેઽન્યાં યમાય ચ । નિર્ઋતાય ચ દેવાય વરુણાય મહાત્મને ।। ૨૯.

એમાં એક કન્યા ઇન્દ્રને, બીજી અગ્નિને, એક યમને, એક નિૃતીને અને એક મહાત્મા વરુણને આપી.

વાયવે ધનદેશાય ઈશાનાય ચ સુવ્રત । ઊર્દ્ધ્વાં સ્વયમધિષ્ઠાય શેષાયાધો વ્યવસ્થિતામ્ ।। ૨૯.

બીજી કન્યાઓ વાયુ, કુબેર અને ઈશાનને આપી, હે સુવ્રત; બ્રહ્માએ પોતે ઉપરની દિશા સંભાળી અને નીચેની દિશા શેષને આપી.

એવં દત્ત્વા પુનર્બ્રહ્મા તિથિં પ્રાદાદ્ દિશાં પુનઃ । દશમીં ભર્તૃનામ્નસ્તુ દધ્યન્નં ભોજનં પ્રભુઃ ।। ૨૯.

આ રીતે આપ્યા પછી, બ્રહ્માએ દિશાઓને ફરીથી એક તિથિ આપી—પતિઓના નામે દશમી, અને દહીં-ભાત તેમનું ભોજન નક્કી કર્યું.

તતઃ પ્રભૃતિ તા દેવ્યઃ સેન્દ્રાદ્યાઃ પરિકીર્તિતાઃ । દશમી ચ તિથિસ્તાસામતીવ દયિતાભવત્ ।। ૨૯.

ત્યાંથી એ દેવીઓ, ઇન્દ્ર અને અન્ય દેવતાઓ સાથે પ્રસિદ્ધ થઈ, અને દશમી તિથિ તેમને ખૂબ જ પ્રિય બની.

તસ્યાં દધ્યાશનો યસ્તુ સુવ્રતી ભવતે નરઃ । તસ્ય પાપક્ષયં તાસ્તુ કુર્વન્ત્યહરહર્નૃપ ।। ૨૯.

જે મનુષ્ય એ દિવસે દહીં-ભાત ખાય છે અને નિયમિત રહે છે, હે રાજા, એ દેવીઓ રોજે રોજ તેના પાપો દૂર કરે છે.

યશ્ચૈતચ્છૃણુયાજ્જન્મ દિશાં નિયતમાનસઃ । સ પ્રતિષ્ઠામવાપ્નોતિ બ્રહ્મલોકે ન સંશયઃ ।। ૨૯.

જે કોઈ મન એકાગ્ર રાખીને દિશાઓના જન્મની આ વાર્તા સાંભળે છે, તે નિશ્ચિતપણે બ્રહ્માના લોકમાં સ્થિર સ્થાન પામે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

મહાતપા ઉવાચ । શ્રૃણુ ચાન્યાં વસુપતેરુત્પત્તિં પાપનાશિનીમ્ । યથા વાયુઃ શરીરસ્થો ધનદઃ સંબભૂવ હ ।। ૩૦.

મહાતપાએ કહ્યું: હવે તું ધનના સ્વામીની બીજી જન્મકથા પણ સાંભળ, જે પાપોનો નાશ કરે છે. કેવી રીતે વાયુ, શરીરમાં રહી, ધનની આપનાર બન્યા તે હું કહું છું.

આદ્યં શરીરં યત્ તસ્મિન્ વાયુરન્તઃ સ્થિતોઽભવત્ । પ્રયોજનાન્મૂર્ત્તિમત્ત્વમાદિષ્ટં ક્ષેત્રદેવતા ।। ૩૦.

પ્રથમ જે શરીરમાં વાયુ અંદર વસ્યા હતા, તે ખાસ હેતુથી, દેહધારી સ્વરૂપે, ક્ષેત્રના દેવતા તરીકે નિમાયા.

તત્ર મૂર્ત્તસ્ય વાયોસ્તુ ઉત્પત્તિઃ કીર્ત્ત્યયે મયા । તાં શ્રૃણુષ્વ મહાભાગ કથ્યમાનાં મયાનઘ ।। ૩૦.

ત્યાં દેહધારી વાયુની ઉત્પત્તિ કેવી થઈ તે હું હવે તારી માટે કહું છું, મહાભાગ્યશાળી! તું ધ્યાનથી સાંભળ, પાપરહિત!

બ્રહ્મણઃ સૃષ્ટિકામસ્ય મુખાદ્ વાયુર્વિનિર્યયૌ । પ્રચણ્ડશર્કરાવર્ષી તં બ્રહ્મા પ્રત્યષેધયત્ । મૂર્ત્તો ભવસ્વ શાન્તશ્ચ તત્રોક્તો મૂર્ત્તિમાન્ ભવત્ ।। ૩૦.

બ્રહ્માએ સર્જન કરવાની ઈચ્છાથી પોતાના મોઢામાંથી વાયુને ઉત્પન્ન કર્યા. તે વાયુ અત્યંત પ્રચંડ અને કંકરવર્ષાવાળો હતો. ત્યારે બ્રહ્માએ તેને રોકી કહ્યું: 'તું દેહધારી અને શાંત બન.' તેથી તે દેહધારી બન્યા.

સર્વેષાં ચૈવ દેવાનાં યદ્ વિત્તં ફલમેવ ચ । તત્સર્વં પાહિ યેનોક્તં તસ્માદ્ ધનપતિર્ભવત્ ।। ૩૦.

બધા દેવતાઓનું જે ધન અને ફળ છે, તે બધું તું રક્ષે—આ આજ્ઞાથી તું ધનના સ્વામી બન.

તસ્ય બ્રહ્મા દદૌ તુષ્ટસ્તિથિમેકાદશીં પ્રભુઃ । તસ્યામનગ્નિપક્વાશી યો ભવેન્નિયતઃ શુચિઃ ।। ૩૦.

બ્રહ્માએ પ્રસન્ન થઈને તેને એકાદશીનું વ્રત આપ્યું. જે કોઈ એ દિવસે નિયમિત અને શુદ્ધ રહીને અગ્નિ વિના પકાવેલું ખાય છે—

તસ્યાશુ ધનદો દેવસ્તુષ્ટઃ સર્વં પ્રયચ્છતિ । એષા ધનપતેર્મૂર્તિઃ સર્વકિલ્બિષનાશિની ।। ૩૦.

તેને ધનદેવ પ્રસન્ન થઈને તરત જ બધું આપે છે. આ ધનપતિનું સ્વરૂપ છે, જે સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે.

ય એતાં શ્રૃણુયાદ્ ભક્ત્યા પુરુષઃ પઠતેઽપિ વા । સર્વકામમવાપ્નોતિ સ્વર્ગલોકં ચ ગચ્છતિ ।। ૩૦.

જે પુરુષ આ કથા ભક્તિપૂર્વક સાંભળે કે વાંચે છે, તે સર્વ ઇચ્છાઓ પ્રાપ્ત કરે છે અને સ્વર્ગલોકમાં જાય છે.

મહાતપા ઉવાચ । મનોર્નામ મનુત્વં ચ યદેતત્ પઠ્યતે કિલ । પ્રયોજનવશાદ્ વિષ્ણુરસાવેવ તુ મૂર્ત્તિમાન્ ।। ૩૧.

મહાતપાએ કહ્યું: જે મનુ તરીકે ઓળખાય છે અને મનુપદ કહેવાય છે, તે પણ જરૂરિયાતથી, એ જ વિષ્ણુ દેહધારી બન્યા હતા.

યોઽસૌ નારાયણો દેવઃ પરાત્ પરતરો નૃપ । તસ્ય ચિન્તા સમુત્પન્ના સૃષ્ટિં પ્રતિ નરોત્તમ ।। ૩૧.

જે નારાયણ દેવ સર્વથી ઊંચા છે, હે રાજન, તેમને સર્જન વિશે વિચાર આવ્યો, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ.

સૃષ્ટા ચેયં મયા સૃષ્ટિઃ પાલનીયા મયૈવ હ । કર્મકાણ્ડં ત્વમૂર્ત્તેન કર્તું નૈવેહ શક્યતે । તસ્માન્મૂર્ત્તિં સૃજામ્યેકાં યયા પાલ્યમિદં જગત્ ।। ૩૧.

આ સર્જન મેં કર્યું છે, તેને હું જ સંભાળવું જોઈએ. પણ દેહ વિના કર્મકાંડ શક્ય નથી. તેથી હું એક દેહધારી સ્વરૂપ બનાવું છું, જેના દ્વારા આ જગતનું પાલન થાય.

એવં ચિન્તયતસ્તસ્ય સત્યાભિધ્યાયિનો નૃપ । પ્રાક્સૃષ્ટિજાતં રાજન્ વૈ મૂર્ત્તિમત્ તત્પુરો બભૌ ।। ૩૧.

જ્યારે એ સાચી ભાવનાથી વિચારી રહ્યા હતા, ત્યારે તેમની સામે સર્જન પહેલાં જન્મેલો દેહધારી પુરુષ દેખાયો.

પુરોભૂતે તતસ્તસ્મિન્ દેવો નારાયણઃ સ્વયમ્ । પ્રવિશન્તં દદર્શાથ ત્રૈલોક્યં તસ્ય દેહતઃ ।। ૩૧.

જ્યારે એ પુરુષ સામે ઊભો રહ્યો, ત્યારે નારાયણ દેવએ જોયું કે એ પોતાના દેહમાંથી ત્રિલોકમાં પ્રવેશી રહ્યો છે.