વરાહપુરાણમ્

રુદ્રોઽપિ વાસુકિં ધ્યાત્વા તક્ષકં ચ ધનંજયમ્ । વલયં કટિંસૂત્રં ચ ચકાર પરમેશ્વરઃ ।। ૨૭.

રુદ્રે વાસુકિ, તક્ષક અને ધનંજયનું સ્મરણ કરીને, તેમને કંગણ, કમરપટ્ટો અને યજ્ઞોપવિત બનાવી લીધા.

નીલનામા ચ દૈત્યેન્દ્રો હસ્તી ભૂત્વા ભવાન્તિકમ્ । આગતસ્ત્વરિતઃ શક્રહસ્તીવોદ્ધતરૂપવાન્ ।। ૨૭.

નીલ નામનો દૈત્યરાજ હાથીનું રૂપ ધારણ કરીને, ઇન્દ્રના હાથી જેટલો શક્તિશાળી બની, ભવાની પાસે ઝડપથી આવ્યો.

સ જ્ઞાતો નન્દિના દૈત્યો વીરભદ્રાય દર્શિતઃ । વીરભદ્રોઽપિ સિંહેન રૂપેણાહત્ય ચ દ્રુતમ્ ।। ૨૭.

આ દૈત્યને નંદીએ ઓળખી લીધો અને વીરસભદ્રને બતાવ્યો; વીરસભદ્રે સિંહનું રૂપ ધારણ કરીને તેને ઝડપથી માર્યો.

તસ્ય કૃત્તિં વિદાર્યાશુ કરિણસ્ત્વઞ્જનપ્રભામ્ । રુદ્રાયાર્પિતવાન્ સોઽપિ તમેવામ્બરમાકરોત્ । તતઃ પ્રભૃતિ રુદ્રોઽપિ ગજચર્મપટોઽભવત્ ।। ૨૭.

તે હાથી જે કાજળ જેવી કાળી ચામડી ધરાવતો હતો, તેની ખાલ ફાડી, વીરસભદ્રે રુદ્રને અર્પણ કરી; રુદ્રે એ ખાલ પોતાનું વસ્ત્ર બનાવી લીધું. ત્યારથી રુદ્ર હાથીની ખાલ પહેરનાર કહેવાયા.

ગજચર્મ્મપટો ભૂત્વા ભુજંગાભરણોજ્જ્વલઃ । આદાય ત્રિશિખં ભીમં સગણોઽન્ધકમન્વયાત્ ।। ૨૭.

હાથીની ખાલ પહેરીને અને સાપોના આભૂષણોથી શોભતા, ભયાનક ત્રિશૂલ લઈને, પોતાના ગણો સાથે અંધકના પીછે પડ્યા.

તતઃ પ્રવૃત્તે યુદ્ધે ચ દેવદાનવયોર્મહત્ । ઇન્દ્રાદ્યા લોકપાલાસ્તુ સ્કન્દઃ સેનાપતિસ્તથા । સર્વે દેવગણાશ્ચાન્યે યુયુધુઃ સમરે તદા ।। ૨૭.

પછી દેવો અને દૈત્યોમાં મોટું યુદ્ધ શરૂ થયું; ઇન્દ્ર અને બીજા લોકપાલો, તેમજ સેનાપતિ સ્કંદ અને બધા દેવગણોએ એ યુદ્ધમાં ભાગ લીધો.

તં દૃષ્ટ્વા નારદા યુદ્ધં યયૌ નારાયણં પ્રતિ । શશંસ ચ મહદ્ યુદ્ધં કૈલાસે દાનવૈઃ સહ ।। ૨૭.

એ યુદ્ધ જોઈને નારદ નારાયણ પાસે ગયા અને કૈલાસ પર દૈતો સાથે ચાલતું મોટું યુદ્ધ તેમને સંભળાવ્યું.

તચ્છ્રુત્વા ચક્રમાદાય ગરુડસ્થો જનાર્દનઃ । તમેવ દેશમાગત્ય યુયુધે દાનવૈઃ સહ ।। ૨૭.

આ સાંભળીને જનાર્દને ગરુડ પર બેસી, ચક્ર લઈને એ સ્થળે આવ્યા અને દૈતો સાથે યુદ્ધ કર્યું.

આગત્ય ચ તતો દેવા હરિણાપ્યાયિતા રણે । વિષણ્ણવદનાઃ સર્વે પલાયનપરા ભવન્ ।। ૨૭.

પછી હરિ દ્વારા યુદ્ધમાં સહાય મળ્યા પછી પણ, બધા દેવતાઓ નિરાશ થઈ ગયા અને યુદ્ધમથક છોડીને ભાગવા લાગ્યા.

તત્ર ભગ્નેષુ દેવેષુ સ્વયં રુદ્રોઽન્ધકં યયૌ । તત્ર તેન મહદ્યુદ્ધમભવલ્લોમહર્ષણમ્ ।। ૨૭.

ત્યાં દેવતાઓ પરાજિત થયા ત્યારે, રુદ્ર પોતે અંધક સામે ગયા; ત્યાં બંને વચ્ચે ભયાનક અને રોમાંચક યુદ્ધ થયું.

તત્ર દેવોઽપ્યસૌ દૈત્યં ત્રિશૂલેનાહનદ્ ભૃશમ્ । તસ્યાહતસ્ય યદ્ રક્તમપતદ્ ભૂતલે કિલ । તત્રાન્ધકા અસંખ્યાતા બભૂવુરપરે ભૃશમ્ ।। ૨૭.

ત્યાં દેવએ ત્રિશૂલથી દૈત્યને જોરથી ઘાયલ કર્યો; અંધકનું લોહી જમીન પર જ્યાં જ્યાં પડ્યું, ત્યાં અસંખ્ય ભયાનક અંધક દૈત્યો ઉભા થયા.

તદ્ દૃષ્ટ્વા મહદાશ્ચર્યં રુદ્રો શૂલેઽન્ધકં મૃધે । ગૃહીત્વા ત્રિશિખાગ્રેણ નનર્ત્ત પરમેશ્વરઃ ।। ૨૭.

આ અદ્ભુત દૃશ્ય જોઈને, રુદ્રે યુદ્ધમાં ત્રિશૂલના આડે અંધકને પકડી લીધો અને પરમેશ્વરે તેને ત્રિશૂલની ટોચ પર રાખીને નૃત્ય કર્યું.

ઇતરેઽપ્યન્ધકાઃ સર્વે ચક્રેણ પરમેષ્ઠિના । નારાયણેન નિહતાસ્તત્ર યેઽન્યે સમુત્થિતાઃ । ૨૭.

ત્યાં ઉદ્ભવેલા બધા બીજા અંધકો પરમેશ્વર નારાયણના ચક્રથી સંહાર પામ્યા.

અસૃગ્ધારાતુષારૈસ્તુ શૂલપ્રોતસ્ય ચાસકૃત્ । અનારતં સમુત્તસ્થુસ્તતો રુદ્રો રુષાન્વિતઃ ।। ૨૭.

લોહીની ધારો અને હિમથી, ત્રિશૂળે વારંવાર ભેદાતા, સતત ઉદ્ભવ થતો રહ્યો; ત્યારે રુદ્ર ક્રોધથી ભરાઈ ગયા.

તસ્ય ક્રોધેન મહતા મુખાજ્જ્વાલા વિનિર્યયૌ । તદ્રૂપધારિણી દેવી યાં તાં યોગેશ્વરીં વિદુઃ ।। ૨૭.

તેઓના મુખમાંથી ભારે ક્રોધથી જ્વાળા નીકળી; એ જ્વાળાએ દેવીનું રૂપ ધારણ કર્યું, જેને યોગીઓ યોગેશ્વરી તરીકે ઓળખે છે.

સ્વરૂપધારિણી ચાન્યા વિષ્ણુનાપિ વિનિર્મિતા । બ્રહ્મણા કાર્તિકેયેન ઇન્દ્રેણ ચ યમેન ચ । વરાહેણ ચ દેવેન વિષ્ણુના પરમેષ્ઠિના ।। ૨૭.

બીજી એક દેવી પણ પોતાના સ્વરૂપે, વિષ્ણુ, બ્રહ્મા, કાર્તિકેય, ઇન્દ્ર, યમ, વરાહ અને પરમ વિષ્ણુ દ્વારા સર્જાઈ.

પાતાલોદ્ધરણં રૂપં તસ્યા દેવ્યા વિનિર્મમે । માહેશ્વરી ચ રાજેન્દ્ર ઇત્યેતા અષ્ટમારતઃ ।। ૨૭.

એ દેવીનું રૂપ પાતાળને ઉપાડવા માટે બનાવાયું; અને રાજા, એ મહેશ્વરી કહેવાય છે—આ રીતે આઠ માતાઓનું વર્ણન થયું.

કારણં તાનિ યત્પ્રોક્તં ક્ષેત્રજ્ઞેનાવધારણમ્ । શરીરાદ્ દેવતાનાં તુ તદિદં કીર્તિતં મયા ।। ૨૭.

જે કારણની વાત ક્ષેત્રજ્ઞે કહી, અને દેવતાઓના શરીરમાંથી જે ઉદ્ભવ્યું, એ બધું મેં અહીં વર્ણવ્યું છે.

કામઃ ક્રોધસ્તથા લોભો મદો મોહોઽથ પઞ્ચમઃ । માત્સર્યં ષષ્ઠમિત્યાહુઃ પૈશુન્યં સપ્તમં તથા । અસૂયા ચાઽષ્ટમી જ્ઞેયા ઇત્યેતા અષ્ટમાતરઃ ।। ૨૭.

ઇચ્છા, ક્રોધ, લોભ, અહંકાર, મોહ પાંચમું, ઈર્ષ્યા છઠ્ઠું, દૂષણ સાતમું, અને અસૂયા આઠમું—આ આઠ માતાઓ કહેવાય છે.

કામં યોગેશ્વરીં વિદ્ધિ ક્રોધો માહેશ્વરીં તથા । લોભસ્તુ વૈષ્ણવી પ્રોક્તા બ્રહ્માણી મદ એવ ચ ।। ૨૭.

કામને યોગેશ્વરી જાણ, ક્રોધને મહેશ્વરી, લોભ વૈષ્ણવી કહેવાય છે, અને અહંકાર બ્રાહ્મણી છે.

મોહઃ સ્વયંભૂઃ કૌમારી માત્સર્યં ચેન્દ્રજં વિદુઃ । યમદણ્ડધરા દેવી પૈશુન્યં સ્વયમેવ ચ । અસૂયા ચ વરાહાખ્યા ઇત્યેતાઃ પરિકીર્તિતાઃ ।। ૨૭.

મોહ સ્વયંભૂ છે, કૌમારી ઈર્ષ્યા છે, ઈન્દ્રજ પણ ઈર્ષ્યા કહેવાય છે; યમદંડધારી દેવી દૂષણ છે, અને અસૂયા વરાહા છે—આ રીતે તેમનું વર્ણન થયું.

કામાદિગણ એષોઽયં શરીરે પરિકીર્તિતઃ । જગ્રાહ મૂર્ત્તિં તુ યથા તથા તે કીર્તિતં મયા ।। ૨૭.

આ કામથી શરૂ થતી ગોઠ, શરીરમાં આ રીતે વર્ણવાઈ છે; જેમ જેમ તેમનું સ્વરૂપ થયું, તેમ મેં કહેલું છે.

એતાભિર્દેવતાભિશ્ચ તસ્ય રક્તેઽતિશોષિતે । ક્ષયં ગતાઽઽસુરી માયા સ ચ સિદ્ધોઽન્ધકોઽભવત્ । એતત્ તે સર્વમાખ્યાતમાત્મવિદ્યાઽમૃતં મયા ।। ૨૭.

આ દેવીઓ દ્વારા જ્યારે તેનું લોહી બહુ સુકાઈ ગયું, ત્યારે અસુરની માયા નાશ પામી, અને અંધક સિદ્ધ થયો; આ બધું આત્મજ્ઞાનરૂપ અમૃત મેં તને કહેલું છે.

ય એતચ્છૃણુયાન્નિત્યં માતૄણામુદ્ભવં શુભમ્ । તસ્ય તાઃ સર્વતો રક્ષાં કુર્વન્ત્યનુદિનં નૃપ ।। ૨૭.

જે વ્યક્તિ રોજ આ માતાઓની પવિત્ર ઉત્પત્તિ સાંભળે છે, તેને એ માતાઓ સર્વત્ર રોજ રક્ષા આપે છે, રાજા.

યશ્ચૈતત્ પઠતે જન્મ માતૄણાં પુરુષોત્તમ । સ ધન્યઃ સર્વદા લોકે શિવલોકં ચ ગચ્છતિ ।। ૨૭.

જે શ્રેષ્ઠ પુરુષ માતાઓના જન્મનું પઠન કરે છે, તે જગતમાં હંમેશા ધન્ય થાય છે અને શિવલોકને પામે છે.

તાસાં ચ બ્રહ્મણા દત્તા અષ્ટમી તિથિરુત્તમા । એતાઃ સંપૂજયેદ્ ભક્ત્યા બિલ્વાહારો નરઃ સદા । તસ્ય તાઃ પરિતુષ્ટાસ્તુ ક્ષેમારોગ્યં દદન્તિ ચ ।। ૨૭.

બ્રહ્માએ તેમને આઠમું તિથિ શ્રેષ્ઠ આપી છે; જે મનુષ્ય ભક્તિપૂર્વક તેમનું પૂજન કરે છે અને હંમેશા બિલ્વપત્ર ખાય છે, તેને એ માતાઓ પ્રસન્ન થઈ સુખ અને આરોગ્ય આપે છે.

પ્રજાપાલ ઉવાચ । કથં માયા સમુત્પન્ના દુર્ગા કાત્યાયની શુભા । આદિક્ષેત્રે સ્થિતા સૂક્ષ્મા પૃથગ્મૂર્ત્તા વ્યજાયત ।। ૨૮.

પ્રજાપાલે પૂછ્યું: માયા કેવી રીતે પ્રગટ થઈ? દુર્ગા, કાત્યાયની જેવી શુભ દેવી, જે મૂળ ક્ષેત્રમાં સુક્ષ્મ રૂપે રહી અલગ અલગ સ્વરૂપે પ્રગટ થઈ, એ કેવી રીતે?

મહાતપા ઉવાચ । આસીદ્ રાજા પુરા રાજન્ સિન્ધુદ્વીપઃ પ્રતાપવાન્ । વરુણાંશો મહારાજ સોઽરણ્યે તપસિ સ્થિતઃ ।। ૨૮.

મહાતપાએ કહ્યું: રાજા, પહેલાં એક મહાન અને પરાક્રમી રાજા હતો, નામ સિંધુદ્વીપ; તે વરુણનો અંશ હતો અને જંગલમાં તપસ્યા કરતો હતો.

પુત્રો મે શક્રનાશાય ભવેદિતિ નારધિપઃ । એવં કૃતમતિઃ સોઽથ મહતા તપસા સ્વકમ્ । કલેવરં સ્થિતો ભૂત્વા શોષયામાસ સુવ્રત ।। ૨૮.

તે રાજાએ મનમાં નક્કી કર્યું કે તેનો પુત્ર શક્રના વિનાશ માટે જન્મે; તેથી તેણે ભારે તપ કરીને પોતાનું શરીર સુકાવી નાખ્યું.