વરાહપુરાણમ્

કૃતે સિતં રક્તતનું તથા ચ ત્રેતાયુગે પૂતતનું પુરાણમ્ । તથા હરિં દ્વાપરતઃ કલૌ ચ કૃષ્ણીકૃતાત્માનમથો નમામિ ।। ૩.

કૃત યુગમાં એ શ્વેત છે, ત્રેતામાં લાલ તન ધરાવે છે, દ્વાપરમાં શુદ્ધ અને પ્રાચીન છે અને કળિ યુગમાં, હરી પોતાને કાળાં રૂપે પ્રગટ કરે છે, એમ હું તેમને નમન કરું છું.

સસર્જ યો વક્ત્રત એવ વિપ્રાન્ ભુજાન્તરે ક્ષત્રમથોરુયુગ્મે । વિશઃ પદાગ્રેષુ તથૈવ શૂદ્રાન્ નમામિ તં વિશ્વતનું પુરાણમ્ ।। ૩.

જેમણે પોતાના મુખમાંથી બ્રાહ્મણો, હાથમાંથી ક્ષત્રિયો, જાંઘમાંથી વૈશ્યો અને પગમાંથી શૂદ્રો સર્જ્યા, એ સર્વરૂપ, પ્રાચીન ભગવાનને હું નમન કરું છું.

પરાત્પરં પારગતં પ્રમેયં યુધાંપતિં કાર્યત એવ કૃષ્ણમ્। ગદાસિચર્મણ્યભૃતોત્થપાણિં નમામિ નારાયણમપ્રમેયમ્ ।। ૩.

હું નારાયણને નમન કરું છું, જે સર્વોચ્ચમાં સર્વોચ્ચ, પાર ગયેલા, જ્ઞાનના વિષય, યુદ્ધના સ્વામી, કર્મ માટે કૃષ્ણ સ્વરૂપે અવતરી, ગદા અને ઢાલ ધારણ કરનાર અને હાથ ઊંચો કરનાર, અપરિમિત છે.

ઇતિ સ્તુતો દેવવરઃ પ્રસન્નો જગાદ માં નીરદતુલ્યઘોષઃ । વરં વૃણીષ્વેત્યસકૃત્ તતોઽહં તસ્યૈવ દેહે લયમિષ્ટવાંશ્ચ ।। ૩.

આ રીતે સ્તુતિ થતાં, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ ભગવાન પ્રસન્ન થઈ, મેઘ જેવા ગર્જનાવાળા સ્વરે મને કહ્યું: 'વર માંગ.' ત્યારે મેં વારંવાર એમના સ્વરૂપમાં લીન થવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી.

ઇતિ શ્રુત્વા વચો મહ્યં દેવદેવઃ સનાતનઃ । ઉવાચ પ્રકૃતિં વિપ્ર સંસરસ્વાક્ષયામિમામ્ ।। ૩.

આવું મારા માટે કહેવાતાં સાંભળીને, સનાતન દેવદેવતાએ કહ્યું: 'હે બ્રાહ્મણ, તું આ અક્ષય પ્રકૃતિમાં પ્રવેશ કર.'

બ્રહ્મણો યુગસાહસ્ત્રં તત્તે તસ્માત્ સમુદ્ભવઃ । ભવિતા તે તથા નામ દાસ્યતે સંપ્રયોજનમ્ ।। ૩.

બ્રહ્માજીના હજારો યુગ પછી, તું ત્યાંથી જન્મ લેશે; ત્યારે તને યોગ્ય નામ અને કાર્ય આપવામાં આવશે.

નારં પાનીયમિત્યુક્તં તં પિતૄણાં સદા ભવાન્ । દદાતિ તેન તે નામ નારદેતિ ભવિષ્યતિ ।। ૩.

તુએ હંમેશા પિતૃઓને 'નાર' નામનું પાણી અર્પણ કર્યુ છે, તેથી તારો નામ 'નારદ' થશે.

એવમુક્ત્વા ગતો દેવઃ સદ્યોઽદર્શનમુચ્ચકૈઃ । અહં કલેવરં ત્યક્ત્વા કાલેન તપસા તદા ।। ૩.

આ રીતે કહીને દેવ તુરંત અદૃશ્ય થઈ ગયા; પછી મેં સમય આવતાં તપ દ્વારા મારું શરીર ત્યાગ્યું.

બ્રહ્મણોઽઙ્ગે લયં પ્રાપ્તસ્તદોત્પત્તિં ચ પાર્થિવ । દિવસે તુ પુનઃ સૃષ્ટો દશભિસ્તનયૈઃ સહ ।। ૩.

હું બ્રહ્માના અંગમાં લીન થયો, રાજા, અને પછી દિવસની શરૂઆતમાં દસ પુત્રો સાથે ફરીથી જન્મ લીધો.

દિનાદિર્યો હિ દેવસ્ય બ્રહ્મણોઽવ્યક્તજન્મનઃ । સ સૃષ્ટ્યાદિઃ સમસ્તાનાં દેવાદીનાં ન સંશયઃ ।। ૩.

અવિદ્યાથી જન્મેલા બ્રહ્માનો દિવસ એ જ બધાં દેવો અને જીવોની સર્જન અને વિનાશની અવધિ છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

સર્વસ્ય જગતઃ સૃષ્ટિરેષૈવ પ્રભુધર્મતઃ । એતન્મે પ્રાકૃતં જન્મ યન્માં પૃચ્છસિ પાર્થિવ ।। ૩.

દેવના નિયમથી આખા જગતની સર્જન આવી રીતે થાય છે; રાજા, તું જે મારા જન્મ વિશે પૂછ્યો, એ મારું સ્વાભાવિક જન્મ છે.

તસ્માન્નારાયણં ધ્યાત્વા પ્રાપ્તોઽસ્મિ પરતો નૃપ । તસ્માત્ ત્વમપિ રાજેન્દ્ર ભવ વિષ્ણુપરાયણઃ ।। ૩.

હું નારાયણનું ધ્યાન કરીને પરમ અવસ્થાને પામ્યો છું, રાજા; તેથી, હે રાજાધિરાજ, તું પણ વિષ્ણુમાં મન લગાડ.

ધરણ્યુવાચ । યોઽસૌ નારાયણો દેવઃ પરમાત્મા સનાતનઃ । ભગવન્ સર્વભાવેન ઉતાહો નેતિ શંસ મે ।। ૪.

ધરાએ પૂછ્યું: જે નારાયણ પરમાત્મા અને શાશ્વત છે, હે ભગવાન, શું તેને સર્વ હૃદયથી ભજવું જોઈએ કે નહીં? કૃપા કરીને સાચું કહો.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । મત્સ્યઃ કૂર્મો વરાહશ્ચ નરસિંહોઽથ વામનઃ । રામો રામશ્ચ કૃષ્ણશ્ચ બુદ્ધઃ કલ્કી ચ તે દશ ।। ૪.

શ્રીવરાહે કહ્યું: મત્સ્ય, કૂર્મ, વરાહ, નરસિંહ, વામન, રામ, પરશુરામ, કૃષ્ણ, બુદ્ધ અને કલ્કિ—આ એના દસ અવતાર છે.

ઇત્યેતાઃ કથિતાસ્તસ્ય મૂર્ત્તયો ભૂતધારિણિ । દર્શનં પ્રાપ્તુમિચ્છૂનાં સોપાનાનીવ શોભતે ।। ૪.

હે જીવધારિણી, એના આ સ્વરૂપો દર્શન ઇચ્છનાર માટે પગથિયાં જેવાં છે, જે સુંદર રીતે તેજ આપે છે.

યત્ તસ્ય પરમં રૂપં તન્ન પશ્યન્તિ દેવતાઃ । અસ્મદાદિસ્વરૂપેણ પૂરયન્તિ તતો ધૃતિમ્ ।। ૪.

એનું પરમ સ્વરૂપ દેવતાઓ પણ જોઈ શકતા નથી; તેઓ અમારા જેવા સ્વરૂપોથી પોતાને તાકાત આપે છે.

બ્રહ્મા ભગવતો મૂર્ત્યા રજસસ્તમસસ્તથા । યાભિઃ સંસ્થાપ્યતે વિશ્વં સ્થિતૌ સંચાલ્યતે ચ હ ।। ૪.

બ્રહ્મા ભગવાનના સ્વરૂપથી અને રજસ તથા તમસથી જગતની સ્થાપના અને ગતિ કરે છે.

ત્વમેકા તસ્ય દેવસ્ય મૂર્તિરાદ્યા ધરાધરે । દ્વિતીયા સલિલં મૂર્તિસ્તૃતીયા તૈજસી સ્મૃતા ।। ૪.

હે ધરાધર, તું એ દેવનું પ્રથમ સ્વરૂપ છે; બીજું સ્વરૂપ પાણી છે અને ત્રીજું અગ્નિ કહેવાય છે.

ચતુર્થી વાયુમૂર્તિઃ સ્યાદાકાશાખ્યા તુ પઞ્ચમી । એતાસ્તુ મૂરત્યસ્તસ્ય ક્ષેત્રજ્ઞત્વં હિ મદ્ધિયામ્ । મૂર્ત્તિત્રયં તથા તસ્ય ઇત્યેતાશ્ચાષ્ટમૂર્તયઃ ।। ૪.

ચોથું સ્વરૂપ વાયુ છે અને પાંચમું આકાશ કહેવાય છે; આ એના સ્વરૂપો છે અને ક્ષેત્રજ્ઞ એટલે મારું જ્ઞાન છે. આ રીતે ત્રણ સ્વરૂપો અને આટલી આઠ સ્વરૂપો ગણાય છે.

આભિવ્યપ્તિમિદં સર્વં જગન્નારાયણેન હ । ઇત્યેતત્ કથિતં દેવિ કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ ।। ૪.

આ આખું જગત નારાયણથી વ્યાપ્ત છે; હે દેવી, મેં તને આ કહ્યું છે—હવે તને બીજું શું સાંભળવું છે?

ધરણ્યુવાચ । નારદેનૈવમુક્તસ્તુ તદા રાજા પ્રિયવ્રતઃ । કૃતવાન્ કિં મમાચક્ષ્વ પ્રસાદાત્ પરમેશ્વર ।। ૪.

ધરાએ પૂછ્યું: નારદે આમ કહ્યું ત્યારે રાજા પ્રિયવ્રતે પછી શું કર્યું? હે પરમેશ્વર, કૃપા કરીને મને કહો.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । ભવતીં સપ્તધા કૃત્વા પુત્રાણાં ચ પ્રદાય સઃ । પ્રિયવ્રતસ્તપસ્તેપે નારદાચ્છ્રુતવિસ્મયઃ ।। ૪.

શ્રીવરાહે કહ્યું: તેણે તને સાત ભાગમાં વિભાજિત કરી પોતાના પુત્રોને આપી, અને નારદના વચનોથી આશ્ચર્યચકિત થઈ પ્રિયવ્રતે તપ કર્યો.

નારાયણાત્મકં બ્રહ્મ પરં જપ્ત્વા સ્વયંભુવઃ । તતસ્તુષ્ટમનાઃ પારં પરં નિર્વાણમાપ્તવાન્ ।। ૪.

નારાયણરૂપ પરમ બ્રહ્મનો જપ કરીને, સ્વયંભુએ પ્રસન્ન મનથી પરમ શાંતિ અને મોક્ષ પ્રાપ્ત કર્યો.

શ્રૃણુ ચાન્યદ્ વરારોહે યદ્ વૃત્તં પરમેષ્ઠિનઃ । આરાધનાય યતતઃ પુરાકાલે નૃપસ્ય હ ।। ૪.

હે સુંદર વદનાવાળી, હવે તું બીજું એક પ્રસંગ સાંભળ, જેમાં પ્રાચીન સમયમાં એક રાજાએ પરમેશ્ઠીનું પૂજન કરવા માટે પ્રયત્ન કર્યો હતો.

આસીદશ્વશિરા નામ રાજા પરમધાર્મિકઃ । સોઽશ્વમેધેન યજ્ઞેન યષ્ટ્વા સુબહુદક્ષિણઃ ।। ૪.

અશ્વશિરા નામે એક રાજા હતો, જે અત્યંત ધર્મનિષ્ઠ હતો. તેણે અશ્વમેધ યજ્ઞ કર્યો અને અનેક દાન આપ્યા.

સ્નાતશ્ચાવભૃથે સોઽથ બ્રાહ્મણૈઃ પરિવારિતઃ । યાવદાસ્તે સ રાજર્ષિસ્તાવદ્ યોગિવરો મુનિઃ । આયયૌ કપિલઃ શ્રીમાન્ જૈગીષવ્યશ્ચ યોગિરાટ્ ।। ૪.

યજ્ઞ પૂર્ણ થયા પછી, રાજાએ અવભૃથસ્નાન કર્યું અને બ્રાહ્મણો દ્વારા ઘેરાયેલો બેઠો રહ્યો. એ સમયે યોગીશ્રેષ્ઠ કપિલ અને યોગીઓમાં શ્રેષ્ઠ, તેજસ્વી જયગીષવ્ય ત્યાં આવ્યા.

તતસ્ત્વરિતમુત્થાય સ રાજા સ્વાગતક્રિયામ્ । ચકાર પરયા યુક્તઃ સ મુદા રાજસત્તમઃ ।। ૪.

પછી એ રાજા તરત જ ઊભો થયો અને ખૂબ આનંદથી મહેમાનગતિની વિધિ કરી.

તાવર્ચ્ચિતાવાસનગૌ દૃષ્ટ્વા રાજા મહાબલઃ । પપ્રચ્છ તૌ તિગ્મધિયૌ યોગજ્ઞૌ સ્વેચ્છયાગતૌ ।। ૪.

રાજાએ જોયું કે બંને મહાન યોગીઓનું સન્માન થયું છે અને તેઓ બેઠા છે, ત્યારે એ શક્તિશાળી રાજાએ, તેજસ્વી અને યોગવિદ્યામાં પારંગત એવા બંને મહાત્માઓને, જે પોતાની ઈચ્છાથી આવ્યા હતા, પ્રશ્ન કર્યો.

ભવન્તૌ સંશયં વિપ્રૌ પૃચ્છામિ પુરુષોત્તમૌ । કથમારાધયેદ્ દેવં હરિં નારાયણં પરમ્ ।। ૪.

હે મહાન વિદ્વાનોએ, હું તમને એક પ્રશ્ન પૂછું છું—કેવી રીતે પરમ નારાયણ, હરિની આરાધના કરવી?